Η αποδόμηση του πρωτογενούς τομέα στην Ελλάδα και ο δρόμος αναγέννησής του
Γράφει ο Ιάκωβος Ποθητός
Πώς οι πολιτικές που εφαρμόστηκαν κατέστρεψαν τον πρωτογενή τομέα
Η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ το 1981 βρήκε τον πρωτογενή τομέα ανοχύρωτο μπροστά σε μια Κοινή Αγροτική Πολιτική που ήδη άλλαζε προσανατολισμό. Η ΚΑΠ ξεκίνησε το 1962 με στόχο φθηνό φαγητό για τους καταναλωτές και αξιοπρεπές εισόδημα για τους αγρότες, στηριγμένη σε 4 αρχές: ενότητα αγοράς, κοινοτική προτίμηση, χρηματοδοτική αλληλεγγύη. Όμως, από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 η ΕΕ πέρασε σε πολιτικές περιορισμού της παραγωγής.
Η Ελλάδα υιοθέτησε άκριτα αυτή τη λογική. Πρώτο πλήγμα ήταν οι ποσοστώσεις. Μπήκαν όρια σε γάλα, ζάχαρη, βαμβάκι. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η διάλυση της Ελληνικής Βιομηχανίας Ζάχαρης. Χωρίς μεταποίηση, το ζαχαρότευτλο εξαφανίστηκε και χιλιάδες καλλιεργητές έμειναν χωρίς διέξοδο. Παράλληλα, εφαρμόστηκαν προγράμματα «απόσυρσης γης» και επιδοτήσεων για καταστροφή φρούτων. Αγρότες πληρώνονταν για να πετούν ροδάκινα και πορτοκάλια, ώστε να κρατηθούν οι τιμές. Η εικόνα αυτή «αλλοτρίωσε τη συνείδηση των αγροτών»: από παραγωγοί έγιναν διαχειριστές επιδοτήσεων.
Η μεγάλη τομή ήρθε το 2003 με την «αποσύνδεση» των επιδοτήσεων από την παραγωγή. Ο αγρότης πλέον πληρώνεται με βάση τα στρέμματα που δηλώνει, όχι με βάση το τι παράγει. Το αποτέλεσμα ήταν διπλό: αφενός η γη συγκεντρώθηκε σε λίγους μεγαλοϊδιοκτήτες, αφού τα 2/3 των άμεσων ενισχύσεων πάνε με βάση την έκταση. Αφετέρου, πολλοί μικροί εγκατέλειψαν την καλλιέργεια, εισπράττοντας την επιδότηση και μετακομίζοντας στις πόλεις. Έτσι, το 31% των αγροκτημάτων στην Ελλάδα χάθηκε μέσα σε 15 χρόνια, από 2007 έως 2022. Τα μικρά αγροκτήματα, που αποτελούν πάνω από 75% του συνόλου, «βιομηχανοποιούνται ή κλείνουν» για να επιβιώσουν.
Η διαχείριση των ευρωπαϊκών κονδυλίων από την Ελλάδα επιδείνωσε την κατάσταση. Ο ΟΠΕΚΕΠΕ έγινε συνώνυμο σκανδάλων με «χρυσά βοσκοτόπια» και πλασματικές δηλώσεις. Σήμερα το 30% των Ελλήνων αγροτών λαμβάνει το 80% της στήριξης. Ο μικρός παραγωγός δεν μπορεί να ανταγωνιστεί. Στα μνημόνια, η φορολόγηση των αγροτών, η αύξηση εισφορών και η κατάργηση του φθηνού αγροτικού πετρελαίου εξόντωσαν οικονομικά τον κλάδο.
Παράλληλα, η Ελλάδα δεν θωράκισε τον τομέα απέναντι στον διεθνή ανταγωνισμό. Οι εμπορικές συμφωνίες του ΠΟΕ και τώρα η Mercosurανοίγουν την αγορά σε φθηνά προϊόντα από τρίτες χώρες. Χωρίς ισχυρούς συνεταιρισμούς και χωρίς branding στα ΠΟΠ/ΠΓΕ, ο Έλληνας παραγωγός πουλάει κοψοχρονιά. Οι υποδομές αφέθηκαν στην τύχη τους. Η Θεσσαλία πνίγηκε το 2023 γιατί δεν έγιναν αντιπλημμυρικά. Στην κτηνοτροφία, το κράτος δεν εμβολίασε προληπτικά για ευλογιά και πανώλη αιγοπροβάτων, οδηγώντας σε σφαγές κοπαδιών.
Το αποτέλεσμα είναι η ερήμωση. Μέσος όρος ηλικίας αγροτών άνω των 55 ετών, νέοι δεν μπαίνουν στο επάγγελμα, χωριά αδειάζουν. Ο πρωτογενής τομέας από 17% του ΑΕΠ το 1981 έπεσε κάτω από 4% σήμερα.
Μέτρα και άμεσες παρεμβάσεις για αναδημιουργία
Η αναγέννηση χρειάζεται ρήξη με το μοντέλο «επιδοτούμενης εγκατάλειψης». Πρώτο βήμα, εθνική στρατηγική παραγωγής. Η Τράπεζα της Ελλάδος ζητά «ολιστικό στρατηγικό σχέδιο σε ευθυγράμμιση με την ΚΑΠ» με έμφαση σε άρδευση, τεχνολογία και συνένωση κλήρου.
Άμεσες παρεμβάσεις 12μήνου:
1. Εγγυημένες τιμές & κόστος παραγωγής: Θέσπιση κατώτερων εγγυημένων τιμών για βασικά προϊόντα, όπως εφαρμόζουν Γαλλία και Ιταλία. Πλαφόν 7 λεπτά/kWh στο αγροτικό ρεύμα και επαναφορά αφορολόγητου αγροτικού πετρελαίου, μέτρα που ήδη ισχύουν σε Ισπανία και Γαλλία.
2. Αναπλήρωση εισοδήματος: Όταν οι τιμές παραγωγού πέφτουν κάτω από το κόστος, το κράτος να καλύπτει τη διαφορά. Άμεση πληρωμή αποζημιώσεων ΕΛΓΑ σε 30 μέρες, όπως στην Ισπανία.
3. ΟΠΕΚΕΠΕ – κάθαρση: Ψηφιακός έλεγχος με δορυφορικές εικόνες, διασταύρωση ΑΤΑΚ-E9, ποινές για πλασματικά βοσκοτόπια. Ανακατανομή ενισχύσεων: πλαφόν 100.000€ ανά δικαιούχο, ενίσχυση μικρών κάτω των 10 εκταρίων.
4. Υποδομές & πρόληψη: Έργα αντιπλημμυρικής θωράκισης στη Θεσσαλία και πεδιάδες. Εθνικό πρόγραμμα αρδευτικών δικτύων με στάγδην άρδευση. Υποχρεωτικοί προληπτικοί εμβολιασμοί στα κοπάδια με κρατική δαπάνη.
Μεσοπρόθεσμα μέτρα 3ετίας:
1. Ανασυγκρότηση συνεταιρισμών νέου τύπου: Ομάδες παραγωγών με συμβολαιακή γεωργία, επώνυμο προϊόν, εξαγωγικό προσανατολισμό. Φορολογικά κίνητρα για συγχωνεύσεις.
2. Σύνδεση επιδότησης με παραγωγή: Επαναφορά μέρους της συνδεμένης ενίσχυσης. Πριμ για προϊόντα με έλλειμμα: όσπρια, ζωοτροφές, βόειο κρέας.
3. Μεταποίηση & ΕΒΖ: Επαναλειτουργία μονάδων μεταποίησης με ΣΔΙΤ. Κίνητρα για μικρά τυροκομεία, ελαιοτριβεία, μονάδες αποξήρανσης φρούτων μέσα στα χωριά.
4. Νέοι αγρότες: 50.000€ πριμ πρώτης εγκατάστασης, δωρεάν συμβουλευτική, 10ετής απαλλαγή εισφορών για κάτω των 40. Τράπεζα Γης για μακροχρόνια μίσθωση δημόσιων εκτάσεων.
5. Πράσινη μετάβαση με εισόδημα: Τα οικολογικά σχήματα της ΚΑΠ να πληρώνουν πραγματικό κόστος. Αγροφωτοβολταϊκά σε θερμοκήπια, βιοαέριο από κτηνοτροφικά απόβλητα.
Η ύπαιθρος δεν θα αναστηθεί με επιδόματα. Θέλει παραγωγή, τιμή στο προϊόν και νέο κοινωνικό συμβόλαιο: το κράτος εγγυάται το κόστος και την υποδομή, ο αγρότης παράγει ποιότητα. Μόνο έτσι το χωριό θα ξαναγίνει επιλογή ζωής και όχι τόπος εγκατάλειψης.