Η εξουσία ως σύμπτωμα: ο Φρόιντ, ο Λακάν και η ελληνική πολιτική

Η εξουσία ως σύμπτωμα: ο Φρόιντ, ο Λακάν και η ελληνική πολιτική

                         Απόστολος Αποστόλου

Ο Φρόιντ συνήθιζε να λέει ότι υπάρχουν τρία «αδύνατα επαγγέλματα»:

η διακυβέρνηση, η διαπαιδαγώγηση και η ψυχανάλυση. Τα χαρακτήριζε αδύνατα όχι επειδή είναι μάταια, αλλά επειδή το αντικείμενό τους δεν υπακούει σε κανέναν τεχνικό ή επιστημονικό ντετερμινισμό. Εξάλλου ο άνθρωπος δεν είναι μηχανή και αυτό γιατί  διαθέτει ασυνείδητο, επιθυμία, αντιφάσεις, αντιστάσεις. Έτσι  όποιος κυβερνά, όποιος εκπαιδεύει ή όποιος αναλύει τον άνθρωπο είναι καταδικασμένος να συναντά πάντοτε το όριο της γνώσης και της δύναμής του.

Ο Ζακ Λακάν θα φωτίσει αυτή τη φροϋδική διαπίστωση από μια διαφορετική οπτική. Στη θεωρία των τεσσάρων λόγων, η διακυβέρνηση οργανώνεται κατεξοχήν γύρω από τον Λόγο του Κυρίου. Πρόκειται για τον λόγο της αυθεντίας, της εντολής, της βεβαιότητας. Ο Κύριος (ο αφέντης, ο κυβερνήτης, ακόμη καλύτερα η εξουσία) δεν εμφανίζεται ως εκείνος που αναζητά την αλήθεια, αλλά ως εκείνος που υποτίθεται ότι την κατέχει. Η εξουσία υπάρχει επειδή διεκδικεί το προνόμιο να γνωρίζει και να αποφασίζει για τους άλλους.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται και η τραγική ειρωνεία της ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας.

Σχεδόν ολόκληρο το πολιτικό σύστημα λειτουργεί σαν μια ατελείωτη σκηνή όπου εναλλάσσονται διαφορετικοί φορείς του ίδιου Λόγου του Κυρίου (της εξουσίας). Κάθε κυβέρνηση εμφανίζεται ως η μόνη που γνωρίζει.  Και κάθε αντιπολίτευση διαβεβαιώνει ότι, αν βρισκόταν εκείνη στην εξουσία, όλα θα λειτουργούσαν διαφορετικά. Κάθε νέο κόμμα υπόσχεται ότι θα γκρεμίσει το παλιό πολιτικό σύστημα, μόνο και μόνο για να υιοθετήσει, μόλις πλησιάσει στην εξουσία, τις ίδιες τεχνικές κυριαρχίας.

Η εναλλαγή των προσώπων αποκρύπτει εντέχνως  τη μονιμότητα του ίδιου λόγου.

Γι’ αυτό και η ελληνική πολιτική δεν παράγει πλέον ιδεολογίες. Παράγει βεβαιότητες. Δεν παράγει δημόσιο διάλογο. Παράγει επικοινωνιακά δόγματα. Δεν παράγει λογοδοσία. Παράγει αφηγήματα.

Ο Λόγος του Κυρίου δεν αντέχει την αμφιβολία. Έτσι λοιπόν  οφείλει να εμφανίζεται αλάνθαστος. Να λοιπόν πως  εξηγείται γιατί στην Ελλάδα σχεδόν κανείς δεν αναλαμβάνει ουσιαστικά την πολιτική ευθύνη. Οι τραγωδίες αποδίδονται πάντοτε σε «ανθρώπινα λάθη», οι θεσμικές εκτροπές σε «αστοχίες», τα σκάνδαλα σε «μεμονωμένα περιστατικά», οι πελατειακές εξυπηρετήσεις σε «πολιτικές ανάγκες». Η εξουσία δεν επιτρέπει στον εαυτό της να μιλήσει με τη γλώσσα της έλλειψης, γιατί πάντα υποχρεώνεται να μιλά τη γλώσσα της παντογνωσίας.

Από εκεί ξεκινά και η επιδημία του πολιτικού ψεύδους. Όχι επειδή οι πολιτικοί είναι περισσότερο ανέντιμοι από άλλες εποχές, αλλά επειδή ο ίδιος ο Λόγος του Κυρίου απαιτεί να συντηρεί την εικόνα της απόλυτης γνώσης. Όταν η πραγματικότητα διαψεύδει τις υποσχέσεις, τόσο το χειρότερο για την πραγματικότητα. Και αυτό γιατί  κατασκευάζεται μια νέα αφήγηση, ένας νέος εχθρός, μια νέα δικαιολογία.

Η ελληνική δημόσια ζωή βρίθει από τέτοια παραδείγματα.

Το πελατειακό κράτος εξακολουθεί να αναπαράγεται στο όνομα της αξιοκρατίας. Τα «δικά μας παιδιά» εξακολουθούν να παρουσιάζονται ως οι άριστοι. Οι πολιτικές μεταγραφές βαφτίζονται «εθνική ευθύνη». Επίσης  οι ευκαιριακές κομματικές συμμαχίες ονομάζονται «ιστορικές συνθέσεις». Και τα πολιτικά καρτέλ εμφανίζονται ως εγγυητές της σταθερότητας, ενώ στην πραγματικότητα διαχειρίζονται την αναπαραγωγή της ίδιας εξουσίας.

Και όσο περισσότερο ενισχύεται η επικοινωνία, τόσο περισσότερο αποδυναμώνεται η πολιτική. Ενώ οι επικοινωνιολόγοι αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από τους υπουργούς. Ταυτόχρονα οιδημοσκοπήσεις προηγούνται των αποφάσεων. Και έτσι η εικόνα προηγείται του έργου. Και όπως βλέπουμε συχνά στην ελληνική πολιτική ζωή, το δελτίο Τύπου προηγείται της πραγματικότητας. Όλα τα παραπάνω τα βρίσκεις με μεγάλη ευκολία να πλεονάζουν στο κόμμα της ΝΔ.

Ο πολίτης παρακολουθεί μια αδιάκοπη εναλλαγή προσώπων, αλλά όχι μια αλλαγή του τρόπου άσκησης της εξουσίας. Ο Κύριος (η εξουσία)αλλάζει όνομα, αλλά όχι λόγο.

Κι εδώ ίσως βρίσκεται η πιο επίκαιρη συνάντηση του Φρόιντ με τον Λακάν. Ο πρώτος μας υπενθύμισε ότι η διακυβέρνηση είναι ένα αδύνατο επάγγελμα, επειδή δεν υπάρχει ποτέ πλήρης γνώση του ανθρώπου. Ο δεύτερος μας προειδοποίησε ότι κάθε εξουσία κινδυνεύει να μετατραπεί σε Λόγο του Κυρίου, δηλαδή σε έναν μηχανισμό που αποκρύπτει αυτήν ακριβώς την άγνοια πίσω από την επίφαση της βεβαιότητας.

Αν κάτι χαρακτηρίζει τη σημερινή ελληνική πολιτική, δεν είναι η έλλειψη τεχνοκρατών, ούτε η απουσία επικοινωνιακών επιτελείων, είναι η εμμονή ενός ολόκληρου πολιτικού προσωπικού να εμφανίζεται ως ο αποκλειστικός κάτοχος της αλήθειας. Κι όταν όλοι διεκδικούν το μονοπώλιο της αλήθειας, τότε η δημοκρατία μετατρέπεται σε διαγωνισμό προπαγάνδας και η πολιτική σε μια καλοστημένη παράσταση, όπου οι ηθοποιοί αλλάζουν, αλλά το έργο παραμένει πάντα το ίδιο.

Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας