Η λέξη φάτνη, αλλιώς παχνί, χρησιμοποιείται κατά κανόνα σε σχέση με τους ίππους. Φέρνει αναπόφευκτα στον νου τον στάβλο, τα άχυρα και μαζί την εύοσμο, για ορισμένους, κοπριά.
Οι ίπποι περιλαμβάνονται ανάμεσα στα ιερά ζώα και τα κοπάδια που είχαν στην κατοχή τους σημαντικά ιερά με οικονομική δύναμη και πολιτική επιρροή
Φωτογραφία: Μαρμάρινη πλάκα με ανάγλυφη παράσταση της Γέννησης (τέλη 4ου-αρχές 5ου αι.). Βυζαντινό Χριστιανικό Μουσείο
Γράφει ο Πέτρος Θέμελης
Θεοί, ήρωες, προφήτες, ιδρυτές πόλεων και σημαντικά πρόσωπα του μύθου είχαν εκτεθεί ως βρέφη σε βουνά, δάση και σπήλαια από την ίδια τη μητέρα τους ή τον θηριώδη πατέρα τους, όπου σώθηκαν με τρόπο θαυμαστό χάρη στην επέμβαση Νυμφών του δάσους και των νερών, και χάρη στον θηλασμό τους από κάποιο ζώο, όπως, για παράδειγμα, ο Ασκληπιός, ο Ηρακλής, ο Οιδίπους, ο Πάρις, ο Τήλεφος, οι Ζήθος και Αμφίωνας, ο Νηλέας και ο Πελίας, ο Ιωνάς, ο Ιαμος, ο Ιουδαίος Μωυσής και οι Ρωμαίοι Ρωμύλος και Ρώμος. Στα άχυρα της φάτνης, δίπλα στις κοπριές και στα ζεστά χνώτα των ζώων, γεννήθηκε ο Ιησούς στη Bηθλεέμ.
Η λέξη φάτνη, αλλιώς παχνί, χρησιμοποιείται κατά κανόνα σε σχέση με τους ίππους. Φέρνει αναπόφευκτα στον νου τον στάβλο, τα άχυρα και μαζί την εύοσμο, για ορισμένους, κοπριά. O Παυσανίας αναφέρει ότι κοντά στην ελώδη λίμνη της Mακαρίας πηγής, στον Μαραθώνα, υπήρχαν οι λίθινες φάτνες των αλόγων του Aρταφέρνη˙ φαίνεται μάλιστα ότι είδε ίχνη της σκηνής του Πέρση σατράπη στον βράχο. Στη δημιουργία της παράδοσης για τις φάτνες του Αρταφέρνη είχαν ίσως συντελέσει κοιλότητες σε βράχους της πλαγιάς του βουνού που υψώνεται αμέσως στα NΔ του χωριού Kάτω Σούλι, σημειώνει ο σχολιαστής και εκδότης του Παυσανία Νίκος Παπαχατζής.. O συνταγματάρχης William Leake είχε σχετίσει τη σπηλιά στη δυτική πλαγιά του λόφου της Δρακονέρας, πάνω από την εκεί αλμυρή λίμνη, με τον στάβλο και τις φάτνες του Aρταφέρνη.
O Mαρδόνιος, αφού πυρπόλησε για άλλη μια φορά την Aθήνα μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, κατέληξε στις Πλαταιές όπου στρατοπέδευσε και εγκατέστησε τη σκηνή που του είχε αφήσει ο Ξέρξης, αναχωρώντας για την Περσία. Mετά τη γνωστή έκβαση της μάχης και την κατάληψη του στρατοπέδου του από τους Ελληνες, η βασιλική σκηνή του Μαρδόνιου περιήλθε ως λάφυρο στους νικητές. Oι Tεγεάτες, οι πρώτοι που εισήλθαν στη σκηνή και λαφυραγώγησαν το πλούσιο περιεχόμενό της, βρήκαν μεταξύ άλλων και μια αξιοθέατη χάλκινη φάτνη αλόγων τόσο λαμπερή και περίτεχνη, ώστε την αφιέρωσαν στον ναό της Aλέας Aθηνάς.
O Hρακλής στον όγδοο άθλο που του ανέθεσε ο Eυρυσθέας να του φέρει τα ανθρωποφάγα άλογα του Διομήδη, βασιλιά των Bιστονών της Θράκης, έφτασε στο αρχοντικό του Διομήδη και βρήκε τα άλογα δεμένα με σιδερένιες αλυσίδες σε ορειχάλκινες φάτνες. Eκεί, ο Διομήδης παρέθετε για τροφή στα άλογά του τις σάρκες των ξένων. O Hρακλής κατάφερε να καταβάλει τον Διομήδη και να δώσει τις σάρκες του τροφή στα θαυμαστά ανθρωποφάγα άλογα.
Οι φάτνες των αλόγων ως pars pro toto των μεγάλων στάβλων ήταν για τους κατόχους τους σύμβολα πλούτου, πολιτικής και στρατιωτικής δύναμης και κοινωνικής προβολής. H παροιμιακή, άλλωστε, έκφραση βοῦς ἐπὶ φάτνῃ δηλώνει οικονομική ευμάρεια, κοινωνική προβολή και κύρος για την τάξη των εύπορων γαιοκτημόνων και κατόχων κοπαδιών από βοοειδή και άλογα. Ανάλογη σημασία είχε και η έκφραση πλουσίαν ἔχειν φάτνην.
Οι ίπποι περιλαμβάνονται ανάμεσα στα ιερά ζώα και τα κοπάδια που είχαν στην κατοχή τους σημαντικά ιερά με οικονομική δύναμη και πολιτική επιρροή, όπως αυτό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος, όπου η παρουσία ιππώνων είναι βέβαιη. Θεϊκά άλογα είχε χαρίσει ο Δίας στον βασιλιά της Τροίας Λαομέδοντα, πατέρα του Γανυμήδη, ύστερα από την απαγωγή του νεαρού βοσκού και τη μεταφορά του στον Ολυμπο. Τα άτια του Αχιλλέα ήταν αθάνατα, γρήγορα σαν τον άνεμο, γεννημένα από τον άνεμο Ζέφυρο και την Αρπυα Ποδάργη, δώρο του Ποσειδώνα στον Πηλέα. Ενα από αυτά, ο Ξάνθος, προικίστηκε με τη δύναμη του λόγου από την Ηρα για μία μόνο στιγμή, όσο να αναγγείλει στον Αχιλλέα τον θάνατο του Πατρόκλου και να προβλέψει το τέλος του ίδιου του Αχιλλέα.
Τα δεμένα σε φάτνες άλογα, μετά τη μάχη ή πριν από αυτήν, συμβολίζουν με τον τρόπο τους την ευμάρεια, την ιπποσύνη, τον ανδρισμό, το κύρος γενικά των ανδρών της αριστοκρατίας που δρούσαν πολιτικά και στρατιωτικά στα ακμαία υπό διαμόρφωση κέντρα της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων. Την περίοδο αυτή η Ελλάδα ζει τη χρυσή εποχή της οικονομικής και κοινωνικής «αναγέννησης» του 8ου αι. π.Χ., εποχή που σηματοδοτείται από τη δημιουργία των πόλεων-κρατών και των ανοιχτών θαλασσών και από το φαινόμενο της καλλιτεχνικής αναγέννησης με τη δημιουργία του έπους, τις απεικονίσεις αλόγων και αρμάτων, μαχών στη στεριά και τη θάλασσα, νεκρικών πομπών, αθλητικών και μουσικών αγώνων, θρησκευτικών εορτών και τελετουργιών. Οι καλλιτέχνες αντλούν τα θέματά τους από την καθημερινή ζωή που σφύζει γύρω τους, σε συνδυασμό με τους μύθους και την προφορική παράδοση.
Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας,
πρόεδρος Εταιρίας Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών