Τι μας λένε οι Έλληνες κλασικοί για τη θλίψη και το πένθος για τους νεκρούς

Μέσα από τα Ελληνικά κλασικά, το αληθινό νόημα της ζωής μπορεί να εξερευνηθεί από την ανθρωπότητα και όλες τις εμπειρίες που το συνοδεύουν.

Από: Τον Joel Christensen

Καθώς η πανδημία του κορωνοϊού έπληξε τη Νέα Υόρκη τον Μάρτιο του 2020, ο αριθμός των νεκρών αυξήθηκε γρήγορα με λίγες πιθανότητες για οικογένειες και κοινότητες να κάνουν παραδοσιακές τελετές για τα αγαπημένα τους πρόσωπα.

Ένας ρεπόρτερ για το περιοδικό Time περιέγραψε πώς τα σώματα τοποθετήθηκαν σε μια ράμπα, και στη συνέχεια σε μια αποβάθρα φόρτωσης και στοιβαγμένα σε ξύλινες σχάρες. Για την αντιμετώπιση του μεγάλου αριθμού των νεκρών δημιουργήθηκαν νεκροτομεία έκτακτης ανάγκης. Σύμφωνα με επίσημους υπολογισμούς, μόνο η πόλη της Νέας Υόρκης είχε 20.000 νεκρούς σε διάστημα δύο μηνών.

Μήνες αργότερα, η ικανότητά μας να θρηνούμε και να επεξεργαζόμαστε τον θάνατο παραμένει διαταραγμένη λόγω του διαρκώς υπάρχοντος φόβου για την απειλή του κορωνοϊού και της ανάγκης να τηρούμε την κοινωνική απόσταση.

Ως μελετητής των κλασικών σπουδών, τείνω να κοιτάζω το παρελθόν για να βοηθήσω στην κατανόηση του παρόντος. Η αρχαία λογοτεχνία, ειδικά τα αρχαία Ελληνικά έπη, διερευνούν τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος και μέρος μιας κοινότητας.

Στην Ελληνική κλασική «Ιλιάδα», ο Όμηρος προσδιορίζει λίγα παγκόσμια δικαιώματα, αλλά ένα που προκύπτει ξεκάθαρα είναι η προσδοκία του κατάλληλου θρήνου, της ταφής και του μνημόσυνου.

Η εκτίμηση της ζωής στο θάνατο στα Ελληνικά κλασικά

Η «Ιλιάδα» του Ομήρου εξερευνά τα θέματα 10 χρόνων πολέμου – τον Τρωικό πόλεμο – σε μια αφήγηση που διαρκεί περίπου 50 ημέρες. Δείχνει τις εσωτερικές διαμάχες και τους αγώνες των Ελλήνων καθώς προσπαθούν να αμυνθούν ενάντια στους Τρώες.

Εξανθρωπίζει την πόλη της Τροίας τονίζοντας την κλίμακα της απώλειας και της ταλαιπωρίας και όχι μόνο την καυχησιολογία των βασιλιάδων και των πολέμαρχων της.

Το έπος ξεκινά με την αναγνώριση ότι η οργή του κύριου ήρωά του, του Αχιλλέα, λόγω ελαφριάς τιμής του, «δημιούργησε μυριάδες θλίψεις» στους Έλληνες και «έστειλε πολλούς δυνατούς ήρωες στον κάτω κόσμο».

Η σύγκρουση του έπους ξεκινά όταν ο βασιλιάς Αγαμέμνονας, ο αρχηγός του Ελληνικού στρατού, στερεί από τον ημιθεϊκό ήρωα Αχιλλέα της Βρισηίδας, μια σκλαβωμένη γυναίκα που της απονεμήθηκε ως βραβείο νωρίτερα στον πόλεμο.

Η Βρισηίδα λέγεται ότι είναι το «γέρας» του Αχιλλέα, μια φυσική ένδειξη που δείχνει την εκτίμηση που τρέφουν οι ομογενείς του για αυτόν. Η σημασία της λέξης «γέρας» αναπτύσσεται καθώς προχωρά το ποίημα. Αλλά όπως μαθαίνουν οι αναγνώστες δίπλα στον Αχιλλέα, τα φυσικά αντικείμενα είναι ουσιαστικά χωρίς νόημα όταν κάποιος πρόκειται να πεθάνει ούτως ή άλλως.

Μέχρι το τέλος του έπους, τα φυσικά δείγματα τιμής αντικαθίστανται σε σημασία από τελετουργίες ταφής. Ο Δίας αποδέχεται ότι ο θνητός γιος του Σαρπηδόνας μπορεί στην καλύτερη περίπτωση να λάβει «τα γέρα των νεκρών» όταν θάβεται και θρηνεί. Ο Αχιλλέας, επίσης, επιμένει ότι το πένθος είναι «η γέρας των νεκρών» όταν μαζεύει τους Έλληνες για να τιμήσει τον πεσόντα σύντροφό του, τον Πάτροκλο.

Το έπος τελειώνει με μια δικαίωση για την ταφή του αντιπάλου του Αχιλλέα, Έκτορα, του μεγαλύτερου από τους Τρώες πολεμιστές και ενός ακόμη θύματος της οργής του Αχιλλέα.

Για τις ταφικές τελετές του Έκτορα, οι Έλληνες και οι Τρώες συμφωνούν σε ανακωχή. Οι Τρώες συγκεντρώνουν και καθαρίζουν το σώμα του Έκτορα, τον αποτεφρώνουν και θάβουν τα λείψανά του κάτω από έναν μνημειακό τάφο. Οι γυναίκες της πόλης διηγούνται στους θρήνους τους την ιστορία του γενναίου ήρωα.

Αυτή είναι η θεμελιώδης αφήγησή του – ότι οι τελετές ταφής είναι απαραίτητες για το συλλογικό έργο των κοινοτήτων. Η μη τήρηση της ταφής προκαλεί κρίση. Στην Ιλιάδα, οι θεοί συναντιούνται για να λύσουν το πρόβλημα του άταφου σώματος του Έκτορα: ο Αχιλλέας πρέπει να δώσει τέλος στην οργή του και να δώσει το σώμα του Έκτορα πίσω στην οικογένειά του.

Θεϊκό δικαίωμα

Αυτή η αφήγηση επαναλαμβάνεται και σε άλλους αρχαίους Ελληνικούς μύθους. Το πιο γνωστό, ίσως, είναι η «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, μια Ελληνική τραγωδία που χρονολογείται από το 440 π.Χ. Σε αυτό το έργο, δύο αδέρφια, ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης, σκοτώνονται στον αγώνα τους για τον έλεγχο της πόλης.

Ο Κρέοντας, ο θείος τους, που καταλαμβάνει την πόλη, απαγορεύει την ταφή ενός. Η σύγκρουση του έργου επικεντρώνεται γύρω από την αδερφή τους Αντιγόνη, η οποία θάβει τον αδερφό της ενάντια στις επιθυμίες του νέου βασιλιά, παραδίδοντας τον εαυτό της στον θάνατο.

Αντιτιθέμενος σε αυτό το βασικό δικαίωμα, ο Κρέοντας παρουσιάζεται να υποφέρει με τη σειρά του, χάνοντας τη γυναίκα και τον γιο του από αυτοκτονία. Ως απάντηση στη θανατική ποινή της Αντιγόνης για την εκτέλεση των τελετουργιών λόγω του αδελφού της, ο γιος του Αίμονας του αφαιρεί τη ζωή και η μητέρα του, Ευρυδίκη, τον ακολουθεί.

Το να τιμάμε σωστά τους νεκρούς —ειδικά εκείνους που πέθαναν υπηρετώντας τον λαό τους— είναι από αυτή την άποψη, ένα θεϊκά κατοχυρωμένο δικαίωμα. Επιπλέον, η κακομεταχείριση των νεκρών φέρνει δυσφήμιση στην πόλη και ρύπανση. Η πανούκλα συχνά καταριέται πόλεις και λαούς που αποτυγχάνουν να τιμήσουν τους πεσόντες τους.

Αυτό είναι κεντρικό στην πλοκή του Ικέτιδες (The Suppliants), ένα άλλο Ελληνικό έργο που μας αφηγείται την ιστορία της σύγκρουσης μεταξύ των γιων του Οιδίποδα, βασιλιά της Ελληνικής πόλης των Θηβών. Σε αυτό το έργο του Ευριπίδη, οι Θηβαίοι αρνούνται να θάψουν κανέναν από τους πολεμιστές που πολέμησαν εναντίον της πόλης τους. Η κρίση λύνεται μόνο όταν ο Αθηναίος ήρωας Θησέας οδηγεί στρατό για να τους αναγκάσει να τιμήσουν τους νεκρούς.

Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα κλασικής ρητορικής συμμερίζεται την παράδοση της τιμής των νεκρών ως δημόσιο καθήκον. Ο Έλληνας ιστορικός Θουκυδίδης γράφει για τον επικήδειο λόγο του Περικλή, ο οποίος ήταν δημοφιλής ηγέτης στην Αθήνα κατά τη δεκαετία του 430 π.Χ.

Με την ευκαιρία της προσφοράς του «Επιτάφιου», μια ομιλία για τους πεσόντες του πολέμου, ο Περικλής διατυπώνει το όραμά του για τους Αθηναίους ως στέκονται ενάντια στις ξένες απειλές στο παρελθόν.

Οι αναμνήσεις του παρελθόντος ήταν ένας σημαντικός οδηγός για το μέλλον. Αυτός είναι εν μέρει ο λόγος που ο επικήδειος λόγος έγινε τόσο σημαντικός στην αθηναϊκή ζωή: Παρείχε την ευκαιρία να εξηγηθεί γιατί αυτές οι ζωές θυσιάστηκαν στην υπηρεσία μιας κοινής αστικής αποστολής και ταυτότητας.

Κοινότητες μνήμης

Ακόμα και σήμερα, οι αναμνήσεις διαμορφώνονται από ιστορίες. Από τις τοπικές κοινότητες μέχρι τα έθνη, οι ιστορίες που λέμε θα διαμορφώσουν αυτό που θα θυμόμαστε για το παρελθόν.

Περισσότεροι από μισό εκατομμύριο Αμερικανοί έχουν πεθάνει από τον κορωνοϊό.

Πολλοί άνθρωποι που βλέπουν αγαπημένα τους πρόσωπα να πεθαίνουν θα αντιμετωπίσουν ανεπίλυτη απώλεια, ή «περίπλοκη θλίψη» – πένθος που προκύπτει από τη μη γνώση του τι συνέβη στα αγαπημένα τους πρόσωπα ή χωρίς να έχουν τις κοινωνικές δομές για να επεξεργαστούν την απώλεια τους. Αυτή η θλίψη έχει επιδεινωθεί από την τρέχουσα απομόνωση. Έχει αποτρέψει πολλούς από το να πραγματοποιούν αυτές ακριβώς τις τελετές που μας βοηθούν να μάθουμε να ζούμε με τη θλίψη μας.

Μόλις πρόσφατα, έχασα την 91χρονη γιαγιά μου, Beverly Mjolsness, από θάνατο χωρίς κορωνοϊό. Η οικογένειά μου πήρε τη δύσκολη απόφαση να μην ταξιδέψει σε όλη τη χώρα για να την θάψει. Αντ ‘αυτού, μαζευτήκαμε για ένα βίντεο μνημόσυνο μιας γιορτής μιας καλοζωισμένης ζωής. Καθώς το κάναμε, μπορούσα να δω την οικογένειά μου να αγωνίζεται να μάθει πώς να προχωρήσει χωρίς τα τελετουργικά και την άνεση να είμαστε μαζί.

Τέτοια θλίψη που δεν επιτρέπει τη συλλογική αυτοπροσώπως απομνημόνευση μπορεί να μετατραπεί σε εξουθενωτικό τραύμα. Ο δημόσιος μας λόγος, ωστόσο, όταν δεν προσπάθησε να ελαχιστοποιήσει τον αριθμό των νεκρών ή τη συνεχιζόμενη απειλή, δεν επιδίωξε να παράσχει κανένα σχέδιο για μνημόσυνα, τώρα ή στο μέλλον.

Αυτό που καταδεικνύουν ο Όμηρος και ο Σοφοκλής είναι ότι οι ιεροτελεστίες που δίνουμε στους νεκρούς μας βοηθούν να καταλάβουμε τι χρειάζεται για να συνεχίσουμε να ζούμε. Πιστεύω ότι πρέπει να αρχίσουμε να τιμούμε αυτούς που χάσαμε από αυτήν την επιδημία. Δεν θα φέρει απλώς παρηγοριά στους ζωντανούς, αλλά θα μας υπενθυμίσει ότι μοιραζόμαστε μια κοινότητα στην οποία οι ζωές μας –και οι θάνατοι– έχουν νόημα.

*Ο Joel Christensen είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Brandeis. Αυτό το άρθρο αναδημοσιεύεται από το The Conversation