Μία νέα εποχή ανατέλλει στην Δύση. Λίγες ημέρες μετά την ορκωμοσία του, ο Ντόναλντ Τραμπ κάνει πράξη τα μέτρα που είχε ήδη εξαγγείλει – ο «πόλεμος των δασμών» είχε ξεκινήσει από την Αμερική ως την Ευρώπη και φτάνοντας, φυσικά, ως τα βάθη της Ασίας…
Με επιστροφές μεταναστών με πολεμικά αεροσκάφη και εμπρηστική ρητορική προς όλες τις κατευθύνσεις, η πολιτική του 47ου Προέδρου της Αμερικής έχει σημάνει συναγερμό σε όλους τους πολιτικούς αναλυτές, και πολιτικούς… σκέτο, που πασχίζουν να προβλέψουν την επόμενή του κίνηση.
Είναι ο Τραμπ απλώς ένα σύμπτωμα της παρακμής της δημοκρατίας μας; Πόσο επικίνδυνες είναι οι προτάσεις του -και πόσο ανώδυνες άραγε οι… αντιπροτάσεις του γνωστού πολιτικού μοντέλου μας; Μπορεί, τελικά, η «εποχή Τραμπ» να υπενθυμίσει στην Ευρώπη τι πάει να πει «συμφέρον»;
Αυτό υποστηρίζει η σπουδαία Γαλλίδα φιλόσοφος, τ. Πρόεδρος της Ακαδημίας Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών Chantal Delsol, σε αποκλειστική συνέντευξή της στην «ΕτΚ».
- Συνέντευξη στη Μαρία Κορνάρου
Ο λαϊκισμός, που χαρακτηρίζεται, όπως περιγράφετε, από μία «απολίτιστη» στάση, φαίνεται πάντως να έχει επιτυχίες στην διεθνή σκηνή, όπως το βλέπουμε άλλωστε με την άφιξη του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία. Επιστρέψαμε μήπως στο «απολίτιστο» διεθνές δίκαιο της ισχύος και των απειλών, στην θέση της παγκόσμιας τάξης που βασίζεται στην συνεργασία και στο δίκαιο;
Ένα από τα προβλήματα της ανθρωπότητας είναι η μόνιμη τάση της να πηγαίνει στα άκρα. Όλα τα άκρα είναι αναπόφευκτα. Κι όταν ακόμη το ένα άκρο γίνει απαράδεκτο, περνάμε συχνά στο αντίθετο άκρο, που είναι εξ ίσου απαράδεκτο όμως προς την αντίθετη κατεύθυνση. Αυτό βλέπουμε να συμβαίνει σύντομα. Οι δυτικές δημοκρατίες έγιναν, στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, περιπλανώμενες ουτοπίες. Προσποιούνται ότι θα αντικαταστήσουν τους πολέμους με επιχειρήσεις της παγκόσμιας αστυνομίας, ότι θα τιμωρήσουν τους ξένους εχθρούς τους με δίκες, ότι η πολιτική μπορεί να αντικατασταθεί από την ηθική, ότι η παγκοσμιοποίηση μπορεί να εφαρμοστεί σε όλα και ότι μπορούμε να ξεχάσουμε τις πολιτισμικές ταυτότητες χωρίς αυτό να μας επηρεάσει καθόλου, κ.λπ. Ο λαϊκισμός είναι μία ρεαλιστική και σκληρή απάντηση σε όλα αυτά, πηγαίνοντας προς την αντίθετη κατεύθυνση και δημιουργώντας το αντίθετο άκρο, τουλάχιστον από μία εξωτερική οπτική. Υπάρχει στον λαϊκισμό μία βαθιά αλλεργία για όλη αυτή την υποκρισία, και για όλες αυτές τις ουτοπίες που απλώθηκαν μπροστά μας, και στις οποίες πρέπει να προσποιούμαστε ότι πιστεύουμε εδώ και τόσο καιρό. Νομίζω ότι οι υπερβολές της ρητορικής του Τραμπ, πέρα από το γεγονός ότι είναι μέρος της περσόνας του, είναι γεμάτες από μία κάποια απολαυστική προκλητικότητα απέναντι στην υποκρισία της πολιτικής ορθότητας που μας κυβερνά τόσα χρόνια. Φυσικά, το να πηγαίνεις από το ένα άκρο στο άλλο δεν είναι λύση. Προπαντός όμως είναι ένα αντανακλαστικό: ο Τράμπ εξελέγη εξαιτίας της παρακμής των Δημοκρατικών. Όμως αυτό μπορεί να είναι η αρχή μίας επανόρθωσης προς την σωστή κατεύθυνση: απέναντι στις ακρότητες του Τραμπ, τα ευρωπαϊκά κράτη είναι έτοιμα να καταλάβουν τι είναι τα «συμφέροντα» (τι κακή λέξη!), και όχι μόνο οι μεγάλες ηθικές αρχές…
Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί είναι η επίκληση στους «ενήλικες στο δωμάτιο»
Απέναντι στις εξελίξεις από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η Ευρώπη φαίνεται να επιμένει στο μοντέλο της δημοκρατίας των ελίτ, χωρίς τον λαό. Το αποτέλεσμα φαίνεται ότι είναι η αποξένωση των μαζών μπροστά στην έλλειψη ορθής διακυβέρνησης, ή ακόμη και την ακυβερνησία στην Γερμανία και την Γαλλία. Μήπως θα ακολουθήσουμε, τότε, το αμερικανικό παράδειγμα;
Αυτό εξαρτάται από την χώρα. Η Αμερική είναι ένα ομοσπονδιακό κράτος, και μόνο κάποια ευρωπαϊκά κράτη, όπως η Γερμανία, έχουν ομοσπονδιακά συντάγματα. Για την Γαλλία, η Αμερική είναι συνταγματικά ένα αντι-παράδειγμα. Αυτό που συνέβη κατά την δεκαετία του ’80, είναι ότι το ευρωπαϊκό κατεστημένο υιοθέτησε το τεχνοκρατικό μοντέλο, δηλαδή το δεσποτικό, πλατωνικό μοντέλο: «κυβερνά μόνο εκείνος που ξέρει». Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, είναι η επίκληση στους «ενήλικες στο δωμάτιο», δηλαδή μόνο στους τεχνικά επαΐοντες. Πρόκειται για ένα ολιγαρχικό καθεστώς, που φυσικά προκαλεί τον λαϊκισμό, γιατί οι λαοί εξοργίζονται βλέποντας ότι προσποιούμαστε ότι είμαστε δημοκρατικά πολιτεύματα ενώ στην πραγματικότητα αρνούμαστε την δημοκρατία. Το ρίσκο, είναι το να δούμε κυριολεκτικά τη κατάρρευση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Κάτι που θα ήταν πολύ κρίμα. Οι Βρυξέλλες θα έπρεπε να είχαν εφαρμόσει την αρχή της επικουρικότητας υπέρ των κρατών-μελών στ’αλήθεια και από την αρχή. Αυτό θα απαιτούσε εμπιστοσύνη, και εξ ορισμού οι τεχνοκράτες δεν εμπιστεύονται κανέναν: νομίζουν ότι μόνο εκείνοι τα ξέρουν όλα.
Η δημοκρατία γεννιέται μέσα στην ιουδαιο-χριστιανική παράδοση
Παράλληλα, αναφέρεστε στο έργο σας σε ένα άλλο παράδειγμα δημοκρατίας, που σύμφωνα με την ερμηνεία σας έχει μία μακριά ιστορία που ξεκινά στις μονές των Βενεδικτίνων του 6ου αιώνα. Μήπως είναι ο Χριστιανισμός αυτή η πολιτισμική προϋπόθεση πάνω στην οποία βασίζονται οι δημοκρατίες μας; Και μήπως είναι το τέλος του, που έχετε άλλωστε διακηρύξει σε άλλα γραπτά σας, που σηματοδοτεί επίσης το τέλος της δυτικής δημοκρατίας;
Η σύγχρονη δημοκρατία γεννιέται, στην πραγματικότητα,στα μοναστήρια του Αγίου Βενέδικτου, όπου όλοι οι μοναχοί εκλέγουν τον ηγούμενό τους και μπορούν να τον καθαιρέσουν σε ακραίες περιπτώσεις. Όμως δεν είναι παρά ένα προσχέδιο, και θα πρέπει η δημοκρατία να περάσει από τις ιταλικές πόλεις του 12ου αιώνα, από την Μεγάλη Χάρτα του Iωάννη του Ακτήμονος, από την εποχή των επαναστάσεων, για να γίνει αυτό που είναι στην νεωτερικότητα. Μπορούμε να πούμε ξεκάθαρα ότι η δημοκρατία γεννιέται μέσα στην ιουδαιο-χριστιανική παράδοση (αφού η διακυβέρνηση στην Παλαιά Διαθήκη είναι τόσο ξεκάθαρη πάνω στο θέμα αυτό) γιατί έχουμε μία συγκεκριμένη ιδέα για το τι σημαίνει «πρόσωπο», υπεύθυνο της μοίρας του και της κοινής μοίρας της ανθρωπότητας. Ο Άγιος Αυγουστίνος, για παράδειγμα, αποδίδει στην πολιτική διακυβέρνηση των πραγμάτων της πόλεως μία μοναδική σημασία, κάτι που το βρίσκουμε και στον Θωμά τον Ακινάτη. Οι άνθρωποι είναι κύριοι και υπεύθυνοι της επίγειας μοίρας τους, και όλοι είναι ικανοί να την αναλάβουν. Αυτός είναι ο λόγος που στις χριστιανικές κοινωνίες, η εκπαίδευση είναι διαθέσιμη σε όλους, τα κορίτσια όπως και τα αγόρια παντρεύονται πιο αργά απ’ότι αλλού, η ιδιοκτησία είναι ιδιωτική, και η δημοκρατία γεννιέται. Όσον αφορά όσα συμβαίνουν με τον αφανισμό του χριστιανισμού, κατ’αρχάς αυτό δεν σημαίνει το τέλος του χριστιανισμού αλλά το τέλος της ισχύος του. Κι έπειτα, η εγκατάλειψη των αρχών του δεν σημαίνει την εγκατάλειψη των καρπών του, που συχνά αναζητούν μία άλλη δικαιολογητική αρχή για να συνεχίσουν να επιζούν.
Οι περισσότεροι άλλοι λαοί δεν θέλουν καθόλου την δημοκρατία μας
Πέρα από την Δύση, σε περιοχές του κόσμου που σήμερα βρίσκονται σε δημογραφική και οικονομική άνοδο -ιδίως η Κίνα αλλά και η Ρωσσία- συναντάμε αυταρχικά καθεστώτα, εκούσια «αντι-δυτικά» και έτσι «αντι-δημοκρατικά». Είναι η απολυταρχία το μέλλον σε έναν κόσμο όπου η Δύση μετρά όλο και λιγότερο; Μήπως αποποιηθήκαμε τον ρόλο, που διακηρύξαμε κυρίως την εποχή της από-αποικιοποίησης, του φύλακα και προστάτη της δημοκρατίας σε διεθνές επίπεδο;
Ας το πούμε καλύτερα έτσι: φανταστήκαμε ότι ήμασταν οι φύλακες και οι προστάτες της παγκόσμιας δημοκρατίας, όμως δεν ήταν παρά ένας ευσεβής πόθος. Γενικεύσαμε την οικουμενικότητα του Χριστιανού απόστολου θέλοντας να την κάνουμε έναν πολιτικό οικουμενισμό, και φανταστήκαμε ότι είμαστε οι απόστολοι της δημοκρατίας σαν να ήταν ένα είδος θρησκείας. Όμως οι περισσότεροι άλλοι λαοί δεν θέλουν καθόλου την δημοκρατία μας, και άλλωστε στις περισσότερες των περιπτώσεων, δεν την πιστεύουν καθόλου αφού δεν πιστεύουν ότι οι άνθρωποι είμαστε «πρόσωπα». Την εποχή της δυτικής επεκτάσεως, προσποιήθηκαν ότι την πιστεύουν γιατί ήταν ανίσχυροι μπροστά μας. Θυμάμαι πώς, στην δεκαετία του ’80, οι Κινέζοι επικαλούνταν μέχρι δακρύων τις μεγάλες διακηρύξεις των δικαιωμάτων του ανθρώπου που τους βάζαμε να υπογράφουν σε αντάλλαγμα εμπορικών συμφωνιών… Ας πάψουμε να ονειροπολούμε. Η δημοκρατία είναι μία δυτική υπόθεση, γιατί βασίζεται στην συγκεκριμένη οντολογία μας.
