Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι είχαν έναν εκπληκτικό αριθμό σωστόν πραγμάτων σχετικά με τον τρόπο εξάπλωσης των ασθενειών μέχρι και τη σημασία της ροής του αέρα για τη δημόσια υγεία.
Της Barbara Zipser
Από γεμάτα βαγόνια τρένων μέχρι πολυσύχναστα εμπορικά κέντρα, το να είμαστε στριμωγμένοι σε χώρους που συχνά δεν αερίζονται καλά είχε γίνει τόσο φυσιολογικό που μας πήρε πολύ καιρό να συνηθίσουμε στην κοινωνική απόσταση. Αλλά οι αρχαίοι πρόγονοί μας ήταν πολύ πιο συνηθισμένοι στη χρήση της ροής του αέρα και του χώρου για την προστασία από ασθένειες. Πράγματι, οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι γιατροί είχαν έναν εκπληκτικό αριθμό πραγμάτων σωστά με αυτή την έννοια – ακόμα κι αν η σκέψη πίσω από τις θεραπείες τους απείχε πολύ από αυτό που γνωρίζουμε για το πώς εξαπλώνεται η ασθένεια σήμερα.
Οι αρχαίες μεσογειακές κοινωνίες είχαν μια ανεπτυγμένη κατανόηση της σημασίας της ροής του αέρα για τη δημόσια υγεία. Τα δημόσια κτίρια και ολόκληρες πόλεις σχεδιάστηκαν με τρόπο που ελαχιστοποιούσε τον στάσιμο αέρα. Υπό αυτή την έννοια, θα μπορούσαμε να μάθουμε ένα ή δύο πράγματα από τους αρχαίους, καθώς η πανδημία ενθαρρύνει τους ανθρώπους να ξανασκεφτούν πώς σχεδιάζουμε πόλεις και κτίρια για να συμβάλουμε στον περιορισμό της εξάπλωσης μολυσματικών ασθενειών.
Αυτά τα αρχαία σχέδια βασίστηκαν σε τέσσερις ιδιότητες: ζεστό, κρύο, υγρό και ξηρό. Αυτές οι ιδιότητες θεωρήθηκε ότι αντιστοιχούν στους «τέσσερις χυμούς του σώματος»: αίμα, φλέγμα, μαύρη και κίτρινη χολή και σε τέσσερα στοιχεία: αέρας, νερό, φωτιά και Γη—όλα τα οποία πιστεύεται ότι επηρεάζουν το σώμα και τα συναισθήματά του.
Ο Ρωμαίος συγγραφέας, αρχιτέκτονας και πολιτικός μηχανικός Μάρκος Βιτρούβιος Πολλίωνας (Marcus Vitruvius Pollio), κοινώς γνωστός ως Βιτρούβιος, περιέγραψε τη σημασία της ροής αέρα στο έργο του «On Architecture». Συμβουλεύει να χτιστεί μια πόλη σε ένα υπερυψωμένο σημείο που είναι εύκρατο και όχι κοντά σε βάλτο. Είναι επιφυλακτικός ότι ένα πρωινό αεράκι θα μπορούσε να εκτοπίσει τον υγρό αέρα και τα κουνούπια από το βάλτο σε μια πόλη, κάτι που θα μπορούσε με τη σειρά του να προκαλέσει, με σύγχρονους όρους, μολυσματικές ασθένειες.
Ο Βιτρούβιος συνεχίζει λέγοντας ότι οι ίδιες αρχές ισχύουν για την κατασκευή θεάτρων. Περιγράφει πώς η έλλειψη ροής αέρα μπορεί να είναι πρόβλημα σε τέτοιους κλειστούς χώρους και πώς η παρατεταμένη έκθεση σε ζεστό, στάσιμο αέρα μπορεί να προκαλέσει ασθένεια:
«Όταν ο Ήλιος λάμπει ολόκληρος, ο κλειστός αέρας, σε κυρτό περίβλημα δεν μπορεί να κυκλοφορήσει, μένει εκεί και θερμαίνεται-ζεσταίνεται, καίγεται, στεγνώνει και βλάπτει τα υγρά του ανθρώπινου σώματος».
Σήμερα, η έννοια των τεσσάρων χυμών του σώματος έχει αντικατασταθεί από τη σύγχρονη ιατρική – τώρα γνωρίζουμε ότι η παραπάνω εξήγηση του Βιτρούβιου για το πώς προέρχονται οι πυρετοί είναι εσφαλμένη. Αλλά εξακολουθούμε να χρησιμοποιούμε κάποια από τη σχετική ορολογία σήμερα, για παράδειγμα, όταν μιλάμε για το κρυολόγημα ή περιγράφουμε κάποιον ως θερμό. Και οι τέσσερις ιδιότητες του ζεστού, του κρύου, του υγρού και του ξηρού εξακολουθούν να είναι σχετικές όταν σκεφτόμαστε την υγεία μας και το περιβάλλον στο οποίο ζούμε.
Αρχαίοι Έλληνες και λοιμώξεις
Ίσως το πιο διάσημο και σημαντικό σύνολο αρχαίων ιατρικών ιδεών βρίσκεται σε μια συλλογή Ελληνικών κειμένων γνωστή ως Ιπποκρατική Συλλογή (Hippocratic Corpus), που πήρε το όνομά του από τον «πατέρα» της δυτικής ιατρικής του πέμπτου αιώνα, τον Ιπποκράτη. Ο τρόπος με τον οποίο τα ιπποκρατικά κείμενα καταλήγουν σε συμπεράσματα δεν είναι πάντα σωστά από τη σύγχρονη σκοπιά μας. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κάνουν πάντα λάθος.
Ένα από τα κείμενα, που ονομάζεται «Airs Waters Places», παρουσιάζει μια λεπτομερή ανάλυση της ροής του αέρα και της υγρασίας και την επιρροή της στις εποχιακές κορυφές μολυσματικών ασθενειών. Όπως εξηγεί το κείμενο, ένας γιατρός του πέμπτου αιώνα π.Χ. που αναλάμβανε μια θέση σε μια νέα πόλη θα εξοικειωνόταν πρώτα από όλα με την τοπική γεωγραφία και τον καιρό καθώς και με τις τυπικές ενδημικές ασθένειες.
Καθώς περνά ο καιρός και ο χρόνος, θα είναι σε θέση να πει ποιες επιδημικές ασθένειες θα επιτεθούν στην πόλη είτε το καλοκαίρι είτε το χειμώνα, καθώς και αυτές που είναι ιδιόμορφες για το άτομο που είναι πιθανό να εμφανιστούν μέσω της αλλαγής του τρόπου ζωής.
Σήμερα, η σύγχρονη ιατρική θεωρία έχει δείξει πώς το κλίμα μπορεί να επηρεάσει την εξάπλωση λοιμώξεων, συμπεριλαμβανομένου πιθανώς του COVID-19. Αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική πληροφορία σε μια εποχή ραγδαίας κλιματικής αλλαγής.
Είναι επίσης σημαντικό για τους γιατρούς να γνωρίζουν ποιες ασθένειες επικρατούν στις περιοχές τους. Για παράδειγμα, η εγκεφαλίτιδα που μεταδίδεται από κρότωνες είναι σπάνια στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, αλλά αρκετά συχνή σε ορισμένες περιοχές όπως η Σουηδία και επίσης τώρα σε μέρη του Ηνωμένου Βασιλείου. Η ασθένεια είναι διαδεδομένη μόνο σε ορισμένες κλιματικές περιοχές, αλλά εξαπλώνεται λόγω της κλιματικής αλλαγής.
Ακόμη πιο προηγμένα για την εποχή είναι οι Ιπποκράτειες Επιδημίες, ένα αρχαίο Ελληνικό ιατρικό εγχειρίδιο που εξετάζει τις συνέπειες των κλιματικών συνθηκών στην εξάπλωση μολυσματικών ασθενειών. Στην αρχή, ο συγγραφέας περιγράφει μια ασθένεια που μοιάζει με τη σύγχρονη παρωτίτιδα που εμφανίστηκε σε συγκεκριμένες κλιματικές συνθήκες. Όπως γνωρίζουμε σήμερα, η υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης παρωτίτιδας σχετίζεται με τις καιρικές συνθήκες.
Ενώ είναι προφανές ότι η αρχαία ιατρική δεν είχε πολλά από την άποψη της θεωρίας σχετικά με τη φύση της μετάδοσης – σε τελική ανάλυση, τα βακτήρια και οι ιοί δεν είχαν ακόμη ανακαλυφθεί – ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονταν οι πόλεις και τα δημόσια κτίρια έχοντας κατά νου τη δημόσια υγεία και τον τρόπο που έβλεπαν οι γιατροί τους ασθενείς τους σε ένα ευρύτερο πλαίσιο που λάμβανε υπόψη το κλίμα, ήταν εκπληκτικά προχωρημένο.
Σήμερα, ο αερισμός είναι συχνά ανεπαρκής στα δημόσια κτίρια και οι εκτιμήσεις κινδύνου σχετικά με την πιθανότητα μολυσματικών ασθενειών δεν πραγματοποιούνται τακτικά. Έτσι, ενώ η υποκείμενη επιστημονική θεωρία μπορεί να μην είναι έγκυρη, ίσως κάποια από αυτά τα αρχαία μέτρα θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να ξαναφαντάσουμε τους δημόσιους χώρους για τον κόσμο μετά την πανδημία.
Η Barbara Zipser είναι Ανώτερη Λέκτορας στην Ιστορία της Αρχαίας Ιατρικής, Επιστήμης και Τεχνολογίας, Royal Holloway.