Η ταξινόμηση του πλατωνικού έργου σε ομάδες των τεσσάρων διαλόγων (τετραλογίες) από τον Θράσυλλο.
Οι στερεότυπες εκδόσεις του πλατωνικού έργου που χρησιμοποιούμε σήμερα αναπαράγουν μια σταθερή σειρά παρουσίασης των πλατωνικών διαλόγων. Η σειρά αυτή, που παραδίδεται και στα παλαιότερα σωζόμενα χειρόγραφα , ακολουθεί την αρχαία ταξινόμηση σε τετραλογίες, δηλαδή σε ομάδες των τεσσάρων διαλόγων.
Η οργάνωση του πλατωνικού έργου στην αρχαιότητα
Το ποιος πρώτος διαίρεσε τους πλατωνικούς διαλόγους σε τετραλογίες παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη μαρτυρία , ο Πλάτων δημοσιοποίησε (κάποιους από) τους διαλόγους του στα πρότυπα των θεατρικών τετραλογιών που παρουσιάζονταν στους αρχαίους δραματικούς αγώνες (τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα). Είναι πιθανό η πρώτη απόπειρα οργάνωσης του πλατωνικού έργου να πραγματοποιήθηκε, στα πλαίσια της δραστηριότητας της Ακαδημίας , από τους διαδόχους του Πλάτωνα.
Ωστόσο, η πρώτη συστηματική προσπάθεια οργάνωσης του πλατωνικού έργου φαίνεται ότι ήταν έργο του Αλεξανδρινού φιλολόγου Αριστοφάνη Βυζάντιου (3ος αι. π.Χ.). Ο Αριστοφάνης επιχείρησε να ταξινομήσει τους πλατωνικούς διαλόγους σε τριλογίες, σε ομάδες δηλαδή των τριών διαλόγων, αλλά για άγνωστους λόγους δεν ολοκλήρωσε αυτήν την ταξινόμηση.
Ο Θράσυλλος και η τετραλογική ταξινόμηση
Η τελική τετραλογική ταξινόμηση των πλατωνικών διαλόγων υπήρξε μάλλον προϊόν μιας πολλαπλής επεξεργασίας που μεταξύ άλλων προϋπέθετε την έκδοση του συνόλου του πλατωνικού έργου. Από τα πρόσωπα που εμφανίζονται στις πηγές να εμπλέκονται σε αυτήν τη διαδικασία ταξινόμησης, το όνομα του Θράσυλλου (1ος αι. π.Χ.-1ος αι. μ.Χ.) επαναλαμβάνεται συχνότερα ως επινοητή των τετραλογιών .
Γνωρίζουμε τον Θράσυλλο ως τον προσωπικό αστρολόγο του αυτοκράτορα Τιβέριου. Ήταν μαθηματικός με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την πυθαγόρεια και την πλατωνική φιλοσοφία. Έγραψε δύο τουλάχιστον εισαγωγικά φιλοσοφικά εγχειρίδια για τον Πλάτωνα και τον Δημόκριτο αντίστοιχα: Τὰ πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν Πλάτωνος διαλόγων και Τὰ πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν Δημοκρίτου βιβλίων. Σε αυτά συμπεριέλαβε τη διαίρεση των έργων των δύο φιλοσόφων σε τετραλογίες και πιθανόν προχώρησε στην προσθήκη ενός δεύτερου τίτλουαντίστοιχου προς το θέμα του κάθε διαλόγου. Πιθανόν να επεξεργάστηκε συστηματικότερα τις τετραλογίες από κάποια προηγούμενη πηγή. Η σειρά των πλατωνικών διαλόγων σύμφωνα με τον Θράσυλλο έχει ως εξής:
1η τετραλογία:
Εὐθύφρων ἢ περί ὁσίου
Ἀπολογία Σωκράτους
Κρίτων ἢ περὶ πρακτέου
Φαίδων ἢ περί ψυχῆς
2η τετραλογία:
Κρατύλος ἢ περὶ ὀρθότητος ὀνομάτων
Θεαίτητος ἢ περὶ ἐπιστήμης
Σοφιστὴς ἢ περὶ τοῦ ὄντος
Πολιτικὸς ἢ περὶ βασιλείας
3η τετραλογία:
Παρμενίδης ἢ περὶ ἰδεῶν
Φίληβος ἢ περὶ ἡδονῆς
Συμπόσιον ἢ περὶ ἀγαθοῦ
Φαῖδρος ἢ περὶ ἔρωτος
4η τετραλογία:
Ἀλκιβιάδης ἢ περί ἀνθρώπου φύσεως
Ἀλκιβιάδης δεύτερος ἢ περὶ εὐχῆς
Ἵππαρχος ἢ φιλοκερδής
Ἀντερασταί ἢ περὶ φιλοσοφίας
5η τετραλογία:
Θεάγης ἢ περὶ φιλοσοφίας
Χαρμίδης ἢ περὶ σωφροσύνης
Λάχης ἢ περὶ ἀνδρείας
Λύσις ἢ περὶ φιλίας
6η τετραλογία: Εὐθύδημος ἢ ἐριστικός
Πρωταγόρας ἢ σοφισταί
Γοργίας ἢ περὶ ῥητορικῆς
Μένων ἢ περὶ ἀρετῆς
7η τετραλογία:
Ἱππίας α΄ ἢ περὶ τοῦ καλοῦ
Ἱππίας β΄ ἢ περὶ τοῦ ψεύδους
Ἴων ἢ περὶ Ἰλιάδος
Μενέξενος ἢ ἐπιτάφιος
8η τετραλογία:
Κλειτοφῶν ἢ προτρεπτικός
Πολιτεία ἢ περί δικαίου
Τίμαιος ἢ περί φύσεως
Κριτίας ἢ Ἀτλαντικός
9η τετραλογία:
Μίνως ἢ περὶ νόμου
Νόμοι ἢ περὶ νομοθεσίας
Ἐπινομίς ἢ νυκτερινός σύλλογος ἢ φιλόσοφος
Ἐπιστολαί
Η λογική των τετραλογιών Οι εννέα τετραλογίες περιλαμβάνουν το σύνολο του πλατωνικού έργου συμπεριλαμβανομένων των επιστολών καθώς και νόθων ή αμφισβητούμενων έργων . Το κριτήριο κατάταξης των διαλόγων παραμένει αντικείμενο έρευνας και αντιλογίας μεταξύ των μελετητών. Μόνο η πρώτη τετραλογία παρουσιάζει σαφή θεματική ενότητα, καθώς οι τέσσερις διάλογοι αφορούν τις τελευταίες μέρες του Σωκράτη και παρουσιάζουν το πρότυπο του φιλοσοφικού βίου. Για τις υπόλοιπες τετραλογίες έχουν προταθεί δύο βασικές ερμηνείες.
Η πρώτη ερμηνεία θεωρεί ότι κριτήριο της τετραλογικής ταξινόμησης είναι η φιλοσοφική θεματική των διαλόγων. Αν εξαιρέσουμε την πρώτη τετραλογία, οι υπόλοιπες οκτώ ομαδοποιούνται ως εξής: η δεύτερη και τρίτη τετραλογία περιλαμβάνει διαλόγους που αναφέρονται στη γνώση και τη διαλεκτική, η τέταρτη και η πέμπτη στη μαιευτική μέθοδο και την εκπαίδευση, οι επόμενες δύο τετραλογίες στη σοφιστική και οι δύο τελευταίες στην πολιτική φιλοσοφία.
Η εναλλακτική ερμηνεία βασίζεται στην ιδέα των δραματικών τετραλογιών και θεωρεί ότι για κάθε ομάδα οι τρεις πρώτοι διάλογοι έχουν έναν κοινό χαρακτήρα, ενώ ο τέταρτος διαφοροποιείται, όπως ακριβώς το σατυρικό δράμα διέφερε από τις τραγωδίες.
Εκτός από τις ιδιαίτερες δυσκολίες που παρουσιάζει κάθε ερμηνεία, κοινά προβλήματα είναι: α) η αδυναμία τους να εξηγήσουν την παρουσία νόθων διαλόγων, και β) οι παρεμβάσεις που προτείνουν στις κατατάξεις των διαλόγων προκειμένου να επιβεβαιωθεί το προτεινόμενο κάθε φορά σχήμα.
Συγγραφέας: Σπύρος Μπενετάτος
- Mansfeld, J. Prolegomena: Questions to be Settled before the Study of an Author or a Text. Leiden, 1994.
- Tarrant, H. Thrasyllan Platonism. Ithaca, 1993.
- Dunn, M.R, The Organization of the Platonic Corpus between the First Century B.C. and the Second Century A.C.. Michigan, 1974.
- Alline, H, Histoire du texte de Platon. Paris, 1915.
Πρώτες έντυπες εκδόσεις του πλατωνικού έργου
Η πρώτη τυπογραφική έκδοση όλου του πλατωνικού έργου έγινε με επιμέλεια του Μάρκου Μουσούρου από το τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου στη Βενετία το 1513. Μέχρι το τέλος του 16ου αιώνα έγιναν τέσσερις ακόμα εκδόσεις του πλατωνικού έργου. Ήδη από το 1499 είχαν εκδοθεί από τον Μανούτιο οι Επιστολές του Πλάτωνα σε επιμέλεια Μουσούρου.
Η πρώτη έκδοση
Η πρώτη τυπογραφική έκδοση όλων των έργων του Πλάτωνα έγινε στο τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου στη Βενετία το 1513, με φιλολογική επιμέλεια του Μάρκου Μουσούρου, του πιο σπουδαίου φιλολόγου της Αναγέννησης . Η έκδοση, άγνωστο πόσο καιρό κράτησε, ήταν το μεγαλύτερο εκδοτικό επίτευγμα της Αναγέννησης, μεγαλύτερο κι από την έκδοση των έργων του Αριστοτέλη που είχε κάνει επίσης ο Μανούτιος λίγα χρόνια πριν (1495-1498). Ο Μουσούρος χρησιμοποίησε παλαιά χειρόγραφα της προσωπικής του συλλογής που σώζονται μέχρι σήμερα στη Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας.
Η έκδοση του έργου αρχίζει με μια εισαγωγή του Μανούτιου στα λατινικά και ένα ποίημα του Μουσούρου, Ωδή στον Πλάτωνα. Οι δύο λόγιοι γράφουν για τη μεγάλη συμβολή των Μεδίκωνστη διάδοση της πλατωνικής σκέψης στη Δύση: αυτό έγινε με την ίδρυση της πλατωνικής Ακαδημίας από τον Μαρσίλιο Φιτσίνο και με τη λατινική μετάφραση του πλατωνικού έργου που το έκανε γνωστό στο ευρύ κοινό. Μάλιστα, παροτρύνουν τον πάπα να ξεκινήσει σταυροφορία για τη διάδοση των γραμμάτων και των τεχνών, να ιδρύσει πλατωνική Ακαδημία στη Ρώμη και να συνδέσει το ελληνικό κλασικό πνεύμα με τη χριστιανική πίστη.
Επόμενες εκδόσεις
Η επόμενη έκδοση των έργων του Πλάτωνα κυκλοφόρησε στη Βασιλεία (της σημερινής Ελβετίας) το 1534 με φιλολογική επιμέλεια του προτεστάντη θεολόγου Γκρίνεους, καθηγητή ελληνικών στο πανεπιστήμιο της Βασιλείας.
Το 1556, και πάλι στη Βασιλεία, έγινε επανέκδοση από άλλον εκδοτικό οίκο. Ο Χόππερ, καθηγητής ελληνικών στο πανεπιστήμιο της Βασιλείας, έκανε τη φιλολογική επιμέλεια του έργου που στόχο είχε να το κάνει πιο κατανοητό στο ευρύ κοινό.
Το 1578 εκδόθηκε στη Γενεύη το σπουδαίο έργο του Ερρίκου Στεφάνου με τον τίτλο Πλάτων – Άπαντα τα Σωζόμενα, σε τρεις ογκώδεις τόμους. Πρόκειται για ένα τυπογραφικό αριστούργημα με καλλιγραφικά γράμματα. Τα κείμενα είναι ελληνικά και λατινικά ενώ ο Στέφανος έγραψε σχόλια στο περιθώριο του κειμένου. Στον Πρόλογο δηλώνει ότι θέλει η έκδοση να είναι αντάξια του Πλάτωνα και του εκδοτικού οίκου που το ανέλαβε.
Έτσι λοιπόν για πρώτη φορά έγινε μια ολοκληρωμένη έκδοση με τα Άπαντα του Πλάτωνα, το ελληνικό κείμενο με τη λατινική μετάφραση, που αποτέλεσε απαραίτητο μέσο για τη μελέτη της πλατωνικής φιλοσοφίας. Μέχρι σήμερα ακολουθούμε τον τρόπο που ο Στέφανος αρίθμησε τις παραγράφους στα πλατωνικά κείμενα.
Η τελευταία έκδοση του πλατωνικού έργου τον 16ο αιώνα έγινε στη Λυών της Γαλλίας. Το ελληνικό κείμενο ήταν από την έκδοση του Μουσούρου-Στεφάνου, ενώ η λατινική μετάφραση ήταν αυτή που αρχικά είχε κάνει ο Φιτσίνο με διορθώσεις άλλων φιλολόγων.
Από το 1513 που έγινε η πρώτη έκδοση από τους Μουσούρο-Μανούτιο, μέχρι το 1845, πραγματοποιήθηκαν περίπου 330 εκδόσεις όλου του πλατωνικού έργου!
Νεότερες εκδόσεις του πλατωνικού έργου
Πρόκειται για την έκδοση και τον σχολιασμό των πλατωνικών κειμένων κατά τον 18ο-19ο αιώνα.
Οι πρώτες εκδόσεις των πλατωνικών έργων, η Aldina (1513) και του Στεφάνου (1578) αποτελούσαν βασικά μέσα μελέτης της πλατωνικής φιλοσοφίας μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα. Οι μεταφράσεις εκείνης της περιόδου ήταν πολλές και βασίστηκαν όχι στο αρχαίο ελληνικό κείμενο αλλά στη λατινική μετάφραση του Φιτσίνο (1484).
Η πρώτη ολοκληρωμένη φιλολογική έκδοση των πλατωνικών διαλόγων έγινε το 1816 από τον Γερμανό Μπέκερ (Bekker). Η έκδοση περιελάμβανε οκτώ τόμους, με δύο τόμους σχόλια και παρατηρήσεις. Ο Μπέκερ είναι ο πρώτος πλατωνιστής που κάνει φιλολογικό σχολιασμό συγκρίνοντας πολλά χειρόγραφα. Αφιερώνει την έκδοση στον συμπατριώτη του Σλάιερμαχερπου εκείνη την εποχή μετέφραζε το πλατωνικό έργο στα γερμανικά διαδίδοντάς το στους γερμανόφωνους.
Ταυτόχρονα, στα τέλη του 19ου-αρχές 20ου αιώνα στη Γαλλία και στην Αγγλία (Οξφόρδη) γίνονται εκδόσεις των έργων του Πλάτωνα με αξιόλογα φιλολογικά σχόλια. Οι πιο γνωστές είναι του Μπερνέτ (Burnet) στην Οξφόρδη (1900-1907) και του Μπουντέ (Budé) στη Γαλλία (1920-1935).
Το 1995 οι εκδόσεις της Οξφόρδης, Oxford Classical Texts, κάνουν νέα ολοκληρωμένη έκδοση του πλατωνικού έργου λαμβάνοντας υπόψη όλα τα χειρόγραφα, παπύρους, σχόλια και κριτικές παρατηρήσεις των προηγούμενων εκδόσεων.
Τα τελευταία χρόνια ολοένα μεγαλύτερη σημασία αποκτά η ηλεκτρονική πρόσβαση στο πλατωνικό έργο. Με τη ψηφιακή βιβλιοθήκη Perseus (www.perseus.tufts.edu/hopper) όλο το πλατωνικό έργο είναι ελεύθερο στο διαδίκτυο με αρχαίο κείμενο και αγγλική μετάφραση. Επίσης, πρόσβαση με συγκεκριμένους όρους έχει ο αναγνώστης στη ψηφιακή βιβλιοθήκη Thesaurus Linguae Graecae (www.tlg.uci.edu).
Όλα τα πλατωνικά έργα έχουν εκδοθεί στο αρχαίο ελληνικό κείμενο και σε μετάφραση, αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, κ.ά., από σπουδαίους εκδοτικούς οίκους, και μελετώνται συστηματικά στα πανεπιστήμια όλου του κόσμου.