Οι Ζάνες ήταν στην αρχαιότητα χάλκινα αγάλματα του θεού Δία, τα οποία τοποθετούνταν στην είσοδο του σταδίου στην Αρχαία Ολυμπία, μπροστά από το άνδηρο των θησαυρών. Το όνομα Ζάνες προκύπτει από τον πληθυντικό αριθμό του ονόματος Ζεύς.
Τα αγάλματα αυτά αφιερώνονταν στο ιερό του Διός και κατασκευάζονταν με πόρους από τις χρηματικές ποινές που επέβαλαν οι Ελλανοδίκες σε όσους αθλητές δεν σέβονταν και παραβίαζαν τους κανονισμούς των Ολυμπιακών Αγώνων.
Σήμερα σώζονται 16 πέτρινα βάθρα των αγαλμάτων, τα οποία είναι τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο μπροστά από τη μνημειακή είσοδο του Σταδίου της Αρχαίας Ολυμπίας, την Κρύπτη. Ο λόγος που βρίσκονταν στην περίοπτη αυτή θέση ήταν σκόπιμη, ώστε να αποτελούν παράδειγμα προς αποφυγή για τους αθλητές που έρχονταν να λάβουν μέρος στους αγώνες. Στα βάθρα αυτά, κατά την αρχαιότητα, υπήρχαν ισάριθμα χάλκινα αγάλματα, τα οποία όμως δεν διασώθηκαν.
Οι Ζάνες ήταν έργα μεγάλων και ξακουστών καλλιτεχνών, όπως ο Κλέων ο Σικυώνιος. Όπως αναφέρει ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας, στα βάθρα τους χαρασσόταν επιγραφή με το όνομα του παραβάτη. Η αναγραφή ονόματος αθλητή πάνω σε ένα τέτοιο βάθρο αποτελούσε ντροπή, τόσο για τον ίδιο όσο και για την πόλη από την οποία καταγόταν. Σύμφωνα με την περιγραφή του Παυσανία, οι αρχαιότεροι από τους Ζάνες έγιναν από το χρηματικό πρόστιμο που επιβλήθηκε το 384 π. Χ. στον Θεσσαλό πυγμάχο Εύπωλο, διότι δωροδόκησε τρεις αντιπάλους του με σκοπό να ανακηρυχθεί ο ίδιος νικητής. Παρόμοια ποινή επιβλήθηκε και στους αντιπάλους του που δέχτηκαν την προσφορά του Εύπωλου.
Σύμφωνα με τον Παυσανία
[5-21.2] ιόντι γάρ επί τό στάδιον τήν οδόν τήν από του Μητρῴου, έστιν εν αριστερα κατά τό πέρας του όρους του Κρονίου λίθου τε πρός αυτω τω όρει κρηπίς καί αναβασμοί δι’ αυτης: πρός δέ τη κρηπιδι αγάλματα Διός ανάκειται χαλκα. ταυτα εποιήθη μέν από χρημάτων επιβληθείσης αθληταις ζημίας υβρίσασιν ες τόν αγωνα, καλουνται δέ υπό των επιχωρίων Ζανες.
πρωτοι δέ αριθμόν έξ επί της ογδόης έστησαν καί ενενηκοστης Ολυμπιάδος: Εύπωλος γάρ Θεσσαλός χρήμασι διέφθειρε τούς ελθόντας των πυκτων, Αγήτορα Αρκάδα καί Πρύτανιν Κυζικηνόν, σύν δέ αυτοις καί Φορμίωνα Αλικαρνασσέα μέν γένος, Ολυμπιάδι δέ τη πρό ταύτης κρατήσαντα. τουτο εξ αθλητων αδίκημα ες τόν αγωνα πρωτον γενέσθαι λέγουσι, καί πρωτοι χρήμασιν εζημιώθησαν υπό Ηλείων Εύπωλος καί οι δεξάμενοι δωρα παρά Ευπώλου. δύο μέν δή εξ αυτων έργα Κλέωνος Σικυωνίου: τά δέ εφεξης τέσσαρα όστις εποίησεν, ουκ ίσμεν.
[5-21.2 Προχωρώντας κανείς προς το στάδιο από το δρόμο του Μητρώου, στα αριστερά και στους πρόποδες του Κρονίου όρους και κοντά σ’ αυτό, υπάρχει ένα λίθινο κρηπίδωμα με σκαλοπάτια. Κοντά στο κρηπίδωμα αυτό έχουν αφιερωθεί χάλκινα αγάλματα του Διός, που κατασκευάστηκαν με τα χρήματα των προστίμων που επιβλήθηκαν στους αθλητές για την ασέβειά τους απέναντι στους αγώνες. Οι ντόπιοι τα ονομάζουν Ζάνες.
[5-21.3] Τα πρώτα έξι στήθηκαν στην ενενηκοστή όγδοη ολυμπιάδα, στην οποία ο Θεσσαλός Εύπωλος δωροδόκησε τους πυγμάχους που συμμετείχαν στους αγώνες, τον Αρκάδα Αγήτορα και τον Κυζικηνό Πρύτανη, καθώς και τον Αλικαρνασσέα Φορμίωνα, ο οποίος ήταν νικητής της πυγμαχίας στην προηγούμενη ολυμπιάδα. Λένε ότι αυτό ήταν το πρώτο παράπτωμα που σημειώθηκε από αθλητές σε αγώνες• ο Εύπωλος καθώς και αυτοί που δωροδόκησε ήταν οι πρώτοι από τους Ηλείους που τιμωρήθηκαν με χρηματικά πρόστιμα. Δύο από τα αγάλματα είναι έργα του Σικυωνίου Κλέωνα, αλλά δεν γνωρίζω ποιος έκανε τα υπόλοιπα τέσσερα.
