Στο ευρύ πανόραμα των ζητημάτων εξωτερικής πολιτικής στα οποία εμπλέκεται η Τουρκία, λίγα είναι αυτά που συνοψίζουν τον πραγματισμό της όσο η περίπτωση της Λιβύης.
Αφού έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην υποστήριξη της Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας (GNA) στην Τρίπολη στο κρίσιμο στάδιο του 2019-2020, όταν η στρατιωτική επέμβαση της Άγκυρας σταμάτησε την επίθεση του στρατηγού Χαλίφα Χάφταρ, η Τουρκία επαναπροσδιορίζει τώρα τη στρατηγική της, ανοίγοντας έναν άμεσο δίαυλο διαλόγου και με την Κυρηναϊκή.
Το 2019, η ανάπτυξη μη επανδρωμένων αεροσκαφών Bayraktar, στρατιωτικών συμβούλων και συστημάτων αεράμυνας επέτρεψε στην κυβέρνηση, με επικεφαλής τότε τον Φαγιέζ αλ-Σάρατζ, να σπάσει την πολιορκία της πρωτεύουσας, ενισχύοντας την τουρκική παρουσία στην Τριπολιτάνια.
Ωστόσο, μετά από λίγα χρόνια, η Άγκυρα συνειδητοποίησε ότι η αποκλειστική υποστήριξη προς την Τρίπολη δεν εγγυόταν σταθερότητα ή τη μακροπρόθεσμη προστασία των οικονομικών και ενεργειακών συμφερόντων της, τόσο στο εσωτερικό όσο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Προσέγγιση στην επιρροή του Χάφταρ
Τους τελευταίους μήνες, υπήρξαν συγκεκριμένα σημάδια προσέγγισης με την περιοχή της Κυρηναϊκής στα ανατολικά της χώρας.
Η επίσκεψη του επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών, Ιμπραήμ Καλίν, στη Βεγγάζη, ο ελλιμενισμός μιας φρεγάτας του τουρκικού ναυτικού στο λιμάνι της πόλης και οι απευθείας συνομιλίες με τον Χαλίφα Χάφταρ και τους συνεργάτες του υποδηλώνουν μια στρατηγική σταδιακού ανοίγματος προς την Κυρηναϊκή.
Αυτή η «αμφίδρομη διπλωματία» δεν αντιπροσωπεύει εγκατάλειψη της Τρίπολης, αλλά μάλλον μια προσπάθεια επέκτασης της επιρροής της χώρας στο εσωτερικό, προστατεύοντας παράλληλα το τουρκικό προσωπικό και τις υποδομές από την αυξανόμενη αστάθεια στην πρωτεύουσα, όπου αντίπαλες πολιτοφυλακές συνεχίζουν να απειλούν τα περιουσιακά στοιχεία της Άγκυρας.
Η συμφωνία ΑΟΖ βασικό στοιχείο για την ‘απομάκρυνση’ Ελλάδας και Αιγύπτου
Αυτή η κίνηση βασίζεται στην επιθυμία προστασίας βασικών συμφωνιών, ξεκινώντας από το μνημόνιο του 2019 για την οριοθέτηση αποκλειστικών οικονομικών ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο.
Υπογεγραμμένη με την κυβέρνηση στην Τρίπολη αλλά γεωγραφικά συνδεδεμένη με την ανατολική ακτή της Λιβύης, η συμφωνία έχει ισχυρή στρατηγική αξία: επιτρέπει στην Τουρκία να προβληθεί στις ενεργειακές οδούς της Μεσογείου, αμφισβητώντας τις αξιώσεις της Ελλάδας, της Κύπρου και της Αιγύπτου.
Η επικύρωσή της από το κοινοβούλιο στο Τομπρούκ, η οποία είναι ήδη πιο κοντά χάρη στον διάλογο με τον Χάφταρ, θα έδινε νέα δύναμη στην τουρκική θέση και θα εδραίωνε τη νομιμότητα της μελλοντικής εξερεύνησης υδρογονανθράκων.
Ταυτόχρονα, η Άγκυρα επιδιώκει να εξουδετερώσει τις διεθνείς νομικές αντιρρήσεις μετατρέποντας μια κομματική συμφωνία σε εθνική συμφωνία που αναγνωρίζεται και από τις δύο λιβυκές παρατάξεις.
Η ενέργεια παραμένει το κύριο νήμα αυτής της στρατηγικής
Εκτός από τις συμφωνίες υπεράκτιας εξερεύνησης μεταξύ της Τουρκικής Εταιρείας Πετρελαίου (TPAO) και της Εθνικής Εταιρείας Πετρελαίου της Λιβύης, η Τουρκία βλέπει το φυσικό αέριο από την Ανατολική Μεσόγειο ως μοχλό για την ενίσχυση του ρόλου της ως κόμβου μεταξύ Ασίας, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.
Η σύνδεση με το έργο EastMed, το οποίο συνδέει τα ισραηλινά πεδία με την Ευρώπη μέσω Ελλάδας και Κύπρου, καθιστά ακόμη πιο σημαντική την ικανότητα της Άγκυρας να επηρεάζει τις ενεργειακές οδούς.
Εάν το μνημόνιο του 2019 επικυρωθεί επίσης από την Κυρηναϊκή, η Τουρκία θα μπορούσε να ενισχύσει τους ισχυρισμούς της στην αποκλειστική οικονομική της ζώνη, κάτι που θα περιέπλεκε περαιτέρω τα σχέδια της Αθήνας και της Λευκωσίας και ενδεχομένως θα αύξανε την επιρροή της στις διαπραγματεύσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ταυτόχρονα, η προσέγγιση με την Κυρηναϊκή ανοίγει σημαντικές οικονομικές ευκαιρίες. Μετά από χρόνια συγκρούσεων, η Βεγγάζη και άλλες ανατολικές πόλεις χρειάζονται σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές, κατασκευές και υπηρεσίες.
Από το 2024, το Ταμείο Ανασυγκρότησης της Λιβύης με επικεφαλής τον Μπελκασέμ Χάφταρ έχει ήδη υπογράψει συμφωνίες με αρκετές τουρκικές εταιρείες για έργα στη Βεγγάζη, την Αλ-Μπαϊντά, το Σαχάτ και το Τομπρούκ, και η επανέναρξη των πτήσεων της Turkish Airlines προς τη Βεγγάζη τον Ιανουάριο του 2025 συμβολίζει την επιστροφή της Τουρκίας ως σημαντικού οικονομικού παράγοντα.
Για την Άγκυρα, αυτές οι ευκαιρίες αποτελούν μια ευκαιρία να διαφοροποιήσει την παρουσία της, να μειώσει τον πολιτικό κίνδυνο που σχετίζεται με την Τρίπολη και να ενισχύσει τους οικονομικούς δεσμούς και με τις δύο περιοχές.
Ενίσχυση δεσμών με την Ιταλία με το βλέμμα στη Λιβύη
Η ενίσχυση των δεσμών μεταξύ Τουρκίας και Ιταλίας εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο.
Η Ρώμη θεωρεί την Άγκυρα ως βασικό εταίρο για τη σταθεροποίηση της Λιβύης, η οποία είναι ζωτικής σημασίας όχι μόνο για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών αλλά και για την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια.
Οι δύο χώρες έχουν ενισχύσει τις διμερείς τους σχέσεις: τον Απρίλιο του 2025, μια σειρά συμφωνιών επανέλαβε τη συνεργασία σε στρατηγικούς τομείς όπως η άμυνα, η ασφάλεια και η αεροδιαστημική βιομηχανία, με κοινά έργα μεταξύ της ιταλικής Leonardo και της τουρκικής Baykar στον τομέα των μη επανδρωμένων αεροσκαφών.
Οι συχνές συναντήσεις μεταξύ των υπουργών Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι και Χακάν Φιντάν επιβεβαιώνουν αυτή την κατανόηση.
Ο Ταγιάνι έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η σταθεροποίηση της Λιβύης και η καταπολέμηση των δικτύων λαθρεμπορίας μεταναστών αποτελούν κοινούς στόχους, ενώ η Άγκυρα θεωρεί την Ιταλία σημαντικό σύμμαχο στη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ ευρωπαϊκών και περιφερειακών συμφερόντων.
Ο όγκος των εμπορικών συναλλαγών, ο οποίος σχεδόν διπλασιάστηκε σε τέσσερα χρόνια, φτάνοντας σχεδόν τα 30 δισεκατομμύρια ευρώ το 2024, καταδεικνύει τη δύναμη της οικονομικής εταιρικής σχέσης.
Η συμφωνία για τη συνεργασία στην καταπολέμηση της παράνομης μετανάστευσης, που υπογράφηκε το 2025, ενισχύει επίσης τη διάσταση της ασφάλειας της διμερούς σχέσης, η οποία είναι συνυφασμένη με τη σταθερότητα στη Λιβύη και τη διαχείριση των οδών της Κεντρικής Μεσογείου.
Αλλαγή γεωπολιτικής στη Μέση Ανατολή
Οι κινήσεις της Τουρκίας είναι επίσης πιθανές λόγω του αλλαγμένου περιφερειακού και διεθνούς πλαισίου. Η ομαλοποίηση των σχέσεων με την Αίγυπτο, τα ΗΑΕ και τη Σαουδική Αραβία έχει μειώσει την ένταση του ανταγωνισμού μεταξύ ξένων δυνάμεων στη Λιβύη, μετατρέποντας τη χώρα από πεδίο μάχης ιδεολογικής σύγκρουσης σε χώρο συναλλακτικής διπλωματίας.
Ταυτόχρονα, η εστίαση της Ρωσίας στον πόλεμο στην Ουκρανία έχει περιορίσει την εμπλοκή της Μόσχας στη Βόρεια Αφρική, δημιουργώντας ένα κενό που η Άγκυρα έσπευσε να καλύψει.
Επενδύσεις στο Σαχέλ και Κέρας της Αφρικής
Η αυξανόμενη επιρροή της Τουρκίας στο Σαχέλ και στο Κέρας της Αφρικής, χάρη σε συμφωνίες ασφαλείας, επενδύσεις και στρατιωτικές προμήθειες, ενισχύει την εικόνα της Άγκυρας ως περιφερειακού παράγοντα ικανού να προσφέρει ρεαλιστικές εναλλακτικές λύσεις τόσο στους Αφρικανούς εταίρους της όσο και στην ίδια τη Λιβύη.
Παρά τις ευκαιρίες, η στρατηγική της Τουρκίας δεν είναι χωρίς κινδύνους. Ο θεσμικός κατακερματισμός της Λιβύης και οι εσωτερικές εντάσεις καθιστούν οποιαδήποτε συμφωνία επισφαλή. Τα τοπικά δικαστήρια έχουν ήδη μπλοκάρει βασικές συμφωνίες στο παρελθόν, όπως η συμφωνία του 2022 μεταξύ της TPAO και της NOC, υπογραμμίζοντας τη νομική ευθραυστότητα των τουρκικών πρωτοβουλιών.
Παραβίαση του διεθνούς δικαίου
Επιπλέον, η τελική επικύρωση του ναυτιλιακού μνημονίου δεν θα επαρκούσε για την επίλυση των διαφορών με την Ελλάδα και την Κύπρο, οι οποίες εξακολουθούν να θεωρούν τη συμφωνία παραβίαση του ναυτικού δικαίου. Ο ανταγωνισμός με άλλους εξωτερικούς παράγοντες, όπως τα ΗΑΕ και η Ρωσία, θα μπορούσε επίσης να επαναληφθεί εάν η πολιτική διαδικασία στη Λιβύη υποστεί περαιτέρω αναταραχή.
Οι επόμενοι μήνες θα είναι επομένως κρίσιμοι. Η Τουρκία επιδιώκει να εδραιώσει τη θέση της ως απαραίτητου μεσολαβητή μεταξύ των δύο Λιβύων, χρησιμοποιώντας έναν συνδυασμό διπλωματίας, στρατιωτικής παρουσίας και επενδύσεων για να επηρεάσει την ανοικοδόμηση, τη μεταρρύθμιση του τομέα ασφάλειας και μια πιθανή εκλογική διαδικασία.
Εάν η Άγκυρα καταφέρει να διατηρήσει μια ισορροπία μεταξύ της υποστήριξης προς την Τρίπολη και του διαλόγου με τη Βεγγάζη, θα είναι σε θέση να ενισχύσει τον ρόλο της όχι μόνο στη Βόρεια Αφρική αλλά και σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο, καθιερώνοντας τον ρόλο της ως βασικό παράγοντα για την Ευρωπαϊκή Ένωση και ιδιαίτερα την Ιταλία.
Ευνοεί τα ιταλικά συμφέροντα
Η στρατηγική της Τουρκίας στη Λιβύη αποτελεί παράδειγμα πραγματισμού και προσαρμοστικότητας.
Η επέκτασή της στα ανατολικά της χώρας, διατηρώντας παράλληλα την υποστήριξή της προς την κυβέρνηση στην Τρίπολη, στοχεύει να παράσχει στην Άγκυρα διατομεακή επιρροή, ικανή να επηρεάσει τις ενεργειακές οδούς, τη δυναμική της μετανάστευσης και τη γεωπολιτική ισορροπία στη Μεσόγειο.
Για την Ιταλία και την Ευρώπη, αυτή η εξέλιξη αποτελεί ταυτόχρονα ευκαιρία και πρόκληση: Η Άγκυρα μπορεί να αποτελέσει στρατηγικό σύμμαχο στη σταθεροποίηση της Λιβύης και στη διασφάλιση της ενεργειακής ασφάλειας, αλλά η εδραίωση του ρόλου της απαιτεί μια συνεκτική ευρωπαϊκή πολιτική και ικανότητα διαλόγου που να αναγνωρίζει την Τουρκία ως κεντρικό παράγοντα στη Μεσόγειο.
Εάν επιτύχει, η Άγκυρα όχι μόνο θα ενισχύσει την παρουσία της στη Λιβύη, αλλά θα βοηθήσει επίσης στον επαναπροσδιορισμό της αρχιτεκτονικής της ασφάλειας και της συνεργασίας στη Μεσόγειο για τα επόμενα χρόνια.
Ανάλυση του Ιταλικού Διευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τα Βαλκάνια και τον Καύκασο
—