Η διατροφή των αρχαίων Ελλήνων αθλητών
Αποτελεί ένα συναρπαστικό πεδίο μελέτης που αποκαλύπτει όχι μόνο τις διατροφικές τους συνήθειες, αλλά και την εξελισσόμενη κατανόηση της σχέσης μεταξύ διατροφής, προπόνησης και αθλητικής απόδοσης.
Αν και δεν υπήρχαν “επιστημονικά άρθρα” με τη σύγχρονη έννοια, οι πληροφορίες αντλούνται από ένα πλούσιο σώμα αρχαίων γραπτών πηγών (ιστορικών, φιλοσόφων, ιατρών όπως ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός), αρχαιολογικών ευρημάτων (όπως υπολείμματα τροφών και μαγειρικά σκεύη) και σύγχρονων ακαδημαϊκών ερμηνειών.
Πρώιμη Περίοδος: Η Βασική Διατροφή και η «Ξηροφαγία»
Στις απαρχές των Ολυμπιακών Αγώνων (από το 776 π.Χ. και μετά), η διατροφη των αθλητών δεν διέφερε δραματικά από αυτή του μέσου αρχαίου Έλληνα πολίτη. Ήταν κυρίως φυτοφαγική, βασισμένη στη λεγόμενη «μεσογειακή τριάδα» (σιτάρι, ελιά, αμπέλι) και συμπληρωνόταν από άλλα προϊόντα. Τα κύρια στοιχεία περιλάμβαναν:
- Δημητριακά: Το κριθάρι (κριθαί) και το σιτάρι (πύρος, ζειά) ήταν η βάση. Από αυτά παρασκευαζόταν ψωμί (μάζα), συχνά κριθαρένιο και χωρίς προζύμι, καθώς και χυλοί. Ο κυκεώνας, ένας χυλός από κριθάλευρο αναμεμειγμένο με νερό, κρασί ή γάλα και ενίοτε τριμμένο τυρί ή μέλι, ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής, ειδικά στους παλαιστές.
- Όσπρια: Φακές, ρεβίθια, φασόλια, κουκιά και μπιζέλια αποτελούσαν σημαντικές πηγές πρωτείνης και φυτικών ινών. Συχνά καταναλώνονταν ως πουρές.
- Φρούτα και Ξηροί Καρποί: Τα σύκα (ιδιαίτερα τα αποξηραμένα), τα σταφύλια, οι ελιές, τα καρύδια και τα αμύγδαλα παρείχαν ενέργεια και θρεπτικά συστατικά. Ο Σπαρτιάτης δρομέας Χάρμης, νικητής του σταδίου (200μ.) το 668 π.Χ., αναφέρεται ότι έτρεφε την προπόνησή του κυρίως με ξηρά σύκα.
- Λαχανικά: Ραδίκια, λάχανο, σέλινο, δυόσμος, φρέσκο κρεμμυδάκι, ραπανάκι, κρεμμύδια και σκόρδα ήταν βασικά συστατικά της διατροφής. Η κατανάλωση κρεμμυδιών και σκόρδων ήταν τόσο συχνή που η αναπνοή των αθλητών ήταν χαρακτηριστική.
- Γαλακτοκομικά: Το τυρί, κυρίως φρέσκο κατσικίσιο, ήταν σημαντική πηγή πρωτείνης, δεδομένης της δυσκολίας διατήρησης του γάλακτος σε θερμά κλίματα.
- Ελαιόλαδο: Αποτελούσε βασικό στοιχείο της μεσογειακής διατροφής, παρέχοντας λιπαρά και ενέργεια.
- Μέλι: Χρησιμοποιούνταν ευρέως ως γλυκαντικό και άμεση πηγή ενέργειας.
- Κρασί: Καταναλωνόταν συχνά, αλλά πάντα αραιωμένο με νερό, καθώς το ανέρωτο κρασί θεωρούνταν βαρβαρικό.
Σε αυτή την περίοδο, επικρατούσε η λεγόμενη «ξηροφαγία», μια δίαιτα βασισμένη σε ξηρές τροφές όπως ξηρά σύκα, τυρί και ψωμί.
Εξέλιξη και Ενσωμάτωση Κρέατος Με την πάροδο του χρόνου και την αύξηση των απαιτήσεων της προπόνησης, η διατροφή των αθλητών άρχισε να διαφοροποιείται. Περίπου τον 6ο αιώνα π.Χ., η κατανάλωση κρέατος άρχισε να ενσωματώνεται στο διαιτολόγιο των αθλητών.
Ορισμένες πηγές αποδίδουν αυτή την αλλαγή σε έναν προπονητή ονόματι Πυθαγόρα (πιθανόν διαφορετικό από τον φιλόσοφο), ο οποίος φέρεται να συνέστησε τη διατροφή με βάση το κρέας. Η λογική πίσω από αυτή την πρακτική ήταν η πεποίθηση ότι η κατανάλωση κρέατος θα προσέδιδε στους αθλητές τη δύναμη και την αντοχή του ζώου που κατανάλωναν.
Οι τύποι κρέατος διέφεραν ανάλογα με το άθλημα:
- Πυγμάχοι: Θεωρούνταν ότι έπρεπε να καταναλώνουν κρέας ταύρου για τη δύναμη.
- Παλεστές: Προτιμούσαν το χοιρινό κρέας.
- Δρομείς: Κατανάλωναν κρέας κατσίκας για την αντοχή.
- Γενικά, καταναλώνονταν επίσης κοτόπουλο, λαγός και ψάρι (ιδιαίτερα οι σαρδέλες). Οι Σπαρτιάτες ήταν γνωστοί για τον «μέλανα ζωμό», μια σούπα από χοιρινό κρέας, αλάτι, ξίδι και αίμα, που αποτελούσε βασικό συστατικό των συσσιτίων τους.
Διατροφή των αρχαίων Ελλήνων αθλητών: Ημερήσιο Πρόγραμμα και Συμβουλές Προπονητών
Οι προπονητές (παιδοτρίβες ή γυμναστές) λειτουργούσαν και ως οι πρώτοι “διαιτολόγοι”, συνιστώντας συγκεκριμένες διατροφικές συνήθειες για τη βελτιστοποίηση της απόδοσης:
- Πρωινό (Ακράτισμα / Άριστον): Συχνά περιλάμβανε κριθαρένιο ή σταρένιο ψωμί βουτηγμένο σε ανέρωτο κρασί, ή κυκεώνα.
- Μεσημεριανό (Εσπέρισμα): Πιο ελαφρύ γεύμα, συχνά με πίτες από όλυρα (είδος σιταριού) με κατσικίσιο τυρί και μέλι, συνοδευόμενες από νερωμένο κρασί.
- Δείπνο (Δείπνον): Το κυρίως γεύμα, το οποίο περιλάμβανε κρέας ή ψάρι, όσπρια, ελιές, με άφθονο ελαιόλαδο και κριθαρένια παξιμάδια.
Οι αθλητές συμβουλεύονταν να αποφεύγουν τα επιδόρπια, το παγωμένο νερό και την υπερβολική κατανάλωση κρασιού, καθώς θεωρούνταν ότι επηρέαζαν αρνητικά την απόδοση.
Ήταν μια δυναμική διαδικασία, προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις της προπόνησης και των αγώνων. Από μια αρχικά φυτοφαγική βάση, εξελίχθηκε σε ένα διαιτολόγιο που ενσωμάτωνε σημαντικές ποσότητες κρέατος, αναγνωρίζοντας εμπειρικά την ανάγκη για πρωτείνη και ενέργεια. Οι πρακτικές τους, αν και στερούνταν της σύγχρονης επιστημονικής κατανόησης, αποτελούν ένα πρώιμο παράδειγμα της συστηματικής προσέγγισης στη διατροφή για αθλητική απόδοση, με ορισμένες αρχές να παραμένουν επίκαιρες και σήμερα.
Με πληροφορίες από το περιοδικό Archaeology
Βιβλιογραφικές Αναφορές για την διατροφή των αρχαίων Ελλήνων (Ενδεικτικές Πηγές Μελέτης):
- Poliakoff, M. B. (1987). Combat Sports in the Ancient World: Competition, Violence, and Culture. Yale University Press.
- Miller, S. G. (2004). Ancient Greek Athletics. Yale University Press.
- Kyle, D. G. (2007). Sport and Spectacle in the Ancient World. Blackwell Publishing.
- “The Diet of Ancient Greek Olympian Athletes,” GreekReporter.com.
- “Nutrition and physical performance. The diet of Greek athletes.” Proc Nutr Soc. 1966;25(2):87-90.
- “Food for the olympic athlete: expert opinion and practices in antiquity.” University of Saskatchewan.
https://arxaiaellinika.gr/archives/diatrofi-arxaion-ellinon-athliton