Τα πρώτα χρόνια και η οικογένεια του Αισχίνη
Ο ρήτορας Αισχίνης είχε καταγωγή από τον Ατρόμητο και τη Γλαυκοθέα. Ο πατέρας του, αφού καταστράφηκε οικονομικά στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και επέστρεψε στην Αθήνα, αντιμετώπισε σοβαρό πρόβλημα επιβίωσης. Συνεπώς, για να ζήσει η οικογένεια, άνοιξε ένα Διδασκαλείο όπου δούλευε εκεί ως γραμματοδιδάσκαλος.
Κατά τα παιδικά του χρόνια, ο Αισχίνης βοηθούσε ενεργά τον πατέρα του στο σχολείο, κάνοντας, όπως αναφέρει ο Δημοσθένης. Δουλειές που ταίριαζαν περισσότερο σε δούλο παρά σε ελεύθερο παιδί («τό μέλαν τρίβων καί τά βάθρα σπογγίζων…»). Παράλληλα, η μητέρα του, Γλαυκοθέα (αρχικά Έμπουσα), έκανε την εργασία της εταίρας, και αργότερα τελούσε θρησκευτικά μυστήρια, με τον νεαρό Αισχίνη να τη βοηθά.
Ο Αισχίνης είχε επίσης δύο αδέλφια, τον Φιλοχάρη (που εξελέγη συχνά στρατηγός) και τον Αφόβητο (που διαχειρίστηκε με επιτυχία τα οικονομικά της πόλης και υπηρέτησε ως πρέσβης). Ο ίδιος ανήκε στον δήμο των Κοθωκιδών και παντρεύτηκε την κόρη του Φιλόδημου από την Παιανία, αποκτώντας δύο γιους και μία κόρη.
Με πληροφορίες από το arxaiaellinika.gr
Η εκπαίδευση και η στροφή από την υποκριτική
Εξαιτίας της οικονομικής στενότητας της οικογένειάς του, ο Αισχίνης δεν κατάφερε να φοιτήσει σε ανώτερη ρητορική σχολή.. Αν και ορισμένες μαρτυρίες αναφέρουν ότι μαθήτευσε κοντά στον Ισοκράτη και τον Πλάτωνα. Ωστόσο, έλαβε τη βασική του εκπαίδευση στο διδασκαλείο του πατέρα του, όπου και ο ίδιος δίδασκε.
Πριν ασχοληθεί με την πολιτική, δοκίμασε την τύχη του στο θέατρο, αναλαμβάνοντας τρίτους ρόλους. Η προσπάθειά του, όμως, απέτυχε παταγωδώς. Σε μια παράσταση ως Οινόμαος, έπεσε στη σκηνή προκαλώντας τις αποδοκιμασίες του κοινού, το οποίο σε άλλη περίπτωση παραλίγο να τον λιθοβολήσει. Σύντομα, αντιλήφθηκε ότι δεν είχε μέλλον ως ηθοποιός και εγκατέλειψε την υποκριτική.
Στρατιωτικές διακρίσεις και είσοδος στην πολιτική
Σε αντίθεση με την αποτυχία του στο θέατρο, η διάκριση του Αισχίνη ήταν ιδιαίτερα στο πεδίο της μάχης. Υπηρέτησε τη θητεία του (371-369 π.Χ.) και πολέμησε με ανδρεία στη μάχη του Φλιούντος (368 π.Χ.), στη μάχη της Μαντινείας (362 π.Χ.) και στη μάχη των Ταμυνών (349 π.Χ.). Μάλιστα, για την ανδρεία του στις Ταμύνες, ο στρατηγός Φωκίων τον στεφάνωσε στο πεδίο της μάχης, ενώ και ο δήμος τον τίμησε με στεφάνι όταν μετέφερε προσωπικά την είδηση της νίκης στην Αθήνα.
Αμέσως μετά, άρχισε την ενασχόλησή του με τα κοινά. Η εργασία του αρχικά ήταν ως υπογραμματέας σε κρατικές υπηρεσίες και αργότερα ως γραμματέας της Βουλής. Αυτές οι θέσεις του επέτρεψαν να έρθει σε επαφή με ισχυρούς πολιτικούς παράγοντες, όπως ο Αριστοφών και ο Εύβουλος, και να κατανοήσει τη λειτουργία του δήμου. Το υπόβαθρο αυτό διαμόρφωσε τον Αισχίνη και τη ζωή και το έργο του σπουδαίου Αττικού ρήτορα που θα ακολουθούσε.
Η στάση απέναντι στον Φίλιππο και η Φιλοκράτειος Ειρήνη
Την περίοδο εκείνη, η επεκτατική πολιτική του Φιλίππου της Μακεδονίας δίχαζε τους Αθηναίους. Ο Φίλιππος είχε ήδη κυριεύσει την Αμφίπολη, την Πύδνα, την Ποτείδαια και τη Μεθώνη. Όταν κατέλαβε και την Όλυνθο (348 π.Χ.), η Αθήνα μπόρεσε να αντιληφθεί τον άμεσο κίνδυνο.
Αρχικά, ο Αισχίνης μπήκε στην πολιτική ως ένας από τους πρώτους που αντελήφθησαν την απειλή, εντασσόμενος στην αντιμακεδονική παράταξη. Σε συνεργασία με τον Εύβουλο, πρότεινε ψήφισμα για να ενημερώσουν όλες τις ελληνικές πόλεις και να οργανώσουν κοινή αντίσταση. Μάλιστα, ο ίδιος ως πρέσβης στην Αρκαδία, μίλησε στη Μεγαλόπολη κατά του Φιλίππου, κατηγορώντας όσους δωροδοκούνταν από αυτόν.
Παρόλα αυτά, η κατάσταση σύντομα άλλαξε. Ο Φιλοκράτης, μέλος της φιλομακεδονικής παράταξης, εισηγήθηκε τη σύναψη ειρήνης. Η Αθήνα έστειλε μια δεκαμελή αντιπροσωπεία στην Πέλλα (Μάρτιος 346 π.Χ.), στην οποία συμμετείχαν τόσο ο Δημοσθένης όσο και ο Αισχίνης. Σύμφωνα με τον Δημοσθένη, ο Αισχίνης επελέγη για να επιτηρεί τον Φιλοκράτη, κάτι που ο ίδιος ο Αισχίνης αρνιόταν.
Μετά από δύο αποστολές πρεσβευτών και διαπραγματεύσεις με τον Φίλιππο (ο οποίος τους συνάντησε στις Φερές), οι πρέσβεις έδωσαν τους όρκους και συνήψαν τη λεγόμενη Φιλοκράτειο Ειρήνη (Ιούλιος 346 π.Χ.). Αυτή η ειρήνη αποτέλεσε σημείο καμπής, καθώς μελετώντας τον Αισχίνη και τη ζωή και το έργο του σπουδαίου Αττικού ρήτορα, βλέπουμε τη μεταστροφή του.
Η σύγκρουση με τον Δημοσθένη: Η Δίκη “Περί Παραπρεσβείας”
Μόλις οι πρέσβεις επέστρεψαν στην Αθήνα, ο Δημοσθένης κατηγόρησε ευθέως τον Αισχίνη ότι τον εξαγόρασε ο Φίλιππος και πρόδωσε τα συμφέροντα της πόλης. Αρχικά (346/345 π.Χ.), ο Δημοσθένης χρησιμοποίησε τον Τίμαρχο για να καταθέσει “γραφή παραπρεσβείας”.
Ωστόσο, ο Αισχίνης έκανε αντεπίθεση με νομική ευφυία. Χρησιμοποιώντας την τακτική της αντιγραφής, εκφώνησε τον λόγο «Κατά Τιμάρχου». Έλεγε ότι ο Τίμαρχος δεν είχε το δικαίωμα να κατηγορεί, καθώς είχε ζήσει ανήθικο βίο. Πράγματι, ο Αισχίνης κέρδισε αυτή τη δίκη, καταδίκασε τον Τίμαρχο και πέτυχε τη στέρηση των πολιτικών του δικαιωμάτων, ακυρώνοντας έτσι την αρχική κατηγορία.
Ο Δημοσθένης, όμως, δεν υποχώρησε. Το 343 π.Χ. κατηγόρησε ο ίδιος προσωπικά τον Αισχίνη με τον λόγο του «Περί Παραπρεσβείας».
Οι κατηγορίες ήταν βαριές:
- Πρώτον, ότι ο Αισχίνης και ο Φιλοκράτης καθυστέρησαν σκόπιμα τη δεύτερη πρεσβεία για να πάρει χρόνο ο Φίλιππος να ολοκληρώσει τις επιχειρήσεις του στη Θράκη.
- Δεύτερον, ότι έκανε δεκτό τον όρο του Φιλίππου «εκατέρους έχειν α έχουσι» (να κρατήσει ο καθένας ό,τι έχει) αντί για τον Αθηναϊκό όρο «εκατέρους έχειν τα εαυτών» (να κρατήσει ο καθένας τα δικά του).
- Τρίτον, ότι ο Αισχίνης εμπόδισε την εισήγηση του Δημοσθένη να στείλει ο στρατός βοήθεια στους Φωκείς.. Με αποτέλεσμα ο Φίλιππος να τους καταστρέψει και να ελέγξει την Κεντρική Ελλάδα.
- Τέλος, ο Δημοσθένης υποστήριξε ότι είδαν τον Αισχίνη να βγαίνει νύχτα από τη σκηνή του Φιλίππου.
Η ανάλυση της πορείας του Αισχίνη από τη ζωή και το έργο του σπουδαίου Αττικού ρήτορα δείχνει ότι, παρότι ο ρήτορας αθωώθηκε οριακά (χάρη στη στήριξη των αδελφών του και του Ευβούλου), η ξαφνική μεταστροφή του από αντιμακεδόνα σε φιλομακεδόνα, καθώς και η μετέπειτα καταδίκη (ερήμην) του συνεργάτη του, Φιλοκράτη, για προδοσία, υποδηλώνουν ότι οι κατηγορίες του Δημοσθένη πιθανότατα είχαν βάση.
Η Δίκη “Περί Στεφάνου”: Η τελική αναμέτρηση
Λίγα χρόνια αργότερα, ο Αισχίνης, ως Πυλαγόρας στο Αμφικτυονικό Συνέδριο (339 π.Χ.), βοήθησε τον Φίλιππο να εκλεγεί πρόεδρος και να κηρύξει ιερό πόλεμο κατά των Λοκρών. Αυτή η κίνηση οδήγησε στην κατάληψη της Ελάτειας από τους Μακεδόνες.. Έστρεψε τους Θηβαίους κατά του Φιλίππου και κατέληξε στην καταστροφική ήττα Αθηναίων και Θηβαίων στη μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.).
Μετά την ήττα, η Αθήνα οχύρωνε την πόλη. Η Βουλή, μετά από πρόταση του Κτησιφώντος, ψήφισε να τιμήσει τον Δημοσθένη με χρυσό στεφάνι στο θέατρο για την προσφορά του, μεταξύ άλλων και για τα χρήματα που διέθεσε για τα τείχη.
Τότε, ο Αισχίνης βρήκε την ευκαιρία για εκδίκηση. Το 336 π.Χ. κατήγγειλε τον Κτησιφώντα, υποστηρίζοντας ότι η πρόταση ήταν παράνομη. Τα επιχειρήματά του ήταν τυπικά:
- Η στέψη δεν έπρεπε να γίνει στο θέατρο, αλλά στη Βουλή ή στην Εκκλησία του Δήμου.
- Ο Δημοσθένης δεν είχε ακόμη λογοδοτήσει για τη θητεία του ως τειχοποιός, οπότε ο νόμος απαγόρευε τη στέψη του.
- Επιπλέον, ο Αισχίνης έλεγε ότι η πολιτική του Δημοσθένη, στην πραγματικότητα, έβλαψε την Αθήνα.
Η ήττα, η εξορία και το τέλος
Ο Αισχίνης ανέβαλε στρατηγικά τη δίκη. Τη δρομολόγησε τελικά το 330 π.Χ., όταν ο Αλέξανδρος ήταν στο απόγειο της δύναμής του στην Ασία, ελπίζοντας σε ευνοϊκό κλίμα.
Η δίκη διεξήχθη στην Ηλιαία και αποτέλεσε μια τιτάνια μονομαχία. Ο Αισχίνης εκφώνησε τον λόγο του «Κατά Κτησιφώντος», επιτιθέμενος ουσιαστικά στον Δημοσθένη. Στη συνέχεια, ο Δημοσθένης απάντησε με τον μνημειώδη λόγο του «Περί Στεφάνου».
Η ετυμηγορία ήταν συντριπτική για τον Αισχίνη. Ο Κτησιφών πανηγυρικά αθώος, ενώ ο Αισχίνης δεν κατάφερε να συγκεντρώσει ούτε το 1/5 των ψήφων. Το δικαστήριο του επέβαλε πρόστιμο 1.000 δραχμών και μερική στέρηση των πολιτικών του δικαιωμάτων.
Αμέσως μετά την ταπεινωτική ήττα, ο Αισχίνης αυτοεξορίστηκε για να αποφύγει το πρόστιμο και την ντροπή. Πήγε αρχικά στην Έφεσο, ελπίζοντας να συναντήσει τον Αλέξανδρο, και κατόπιν στη Ρόδο. Εκεί ίδρυσε μια φημισμένη σχολή ρητορικής, το «Ροδιακόν Διδασκαλείον». Τελικά, πέθανε στη Σάμο το 314 π.Χ. Αξίζει να σημειωθεί ότι, σε αντίθεση με άλλους ρήτορες, ο Αισχίνης δεν εργάστηκε ποτέ ως λογογράφος (γράφοντας λόγους για άλλους επί πληρωμή).
Συνοψίζοντας, μελετώντας τον Αισχίνη την ζωή και το έργο του σπουδαίου Αττικού ρήτορα, βλέπουμε μια πορεία γεμάτη αντιφάσεις.. Από φτωχό παιδί και αποτυχημένος ηθοποιός, σε ήρωα πολέμου, και από αντιμακεδόνα πατριώτη σε έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους πολιτικούς της εποχής του, που έγινε από τη διαρκή σύγκρουσή του με τον Δημοσθένη.
Τα σωζόμενα έργα του
- Κατά Τιμάρχου (345 π.Χ.)
- Περί της Παραπρεσβείας (343 π.Χ.)
- Κατά Κτησιφωντος (330 π.Χ.)
- 12 Επιστολαί (των οποίων οι ειδικοί έχουν αμφιβολίες για τη γνησιότητα)