Μια Περαιτέρω Τοποθέτηση στη Δήλωση του Πρωθυπουργού για τη Βενεζουέλα (Ειδική μνεία στην αναφορά του «…Δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών…» – Μια συζήτηση με τη Τεχνητή Νοημοσύνη

Το τμήμα της δήλωσης του πρωθυπουργού για τα γεγονότα στη Βενεζουέλα, στο οποίο διατυπώνει την άποψη ότι «…Δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών…»

είναι αυτό το οποίο, ίσως, προκάλεσε και τη μεγαλύτερη συζήτηση και αντίδραση.

Βασίλης Δημ. Χασιώτης 

Το τμήμα αυτό της δήλωσης θεωρώ ότι αξίζει ίσως κάποιας μεγαλύτερης προσοχής, πράγμα που με οδήγησε να το εντάξω στη σειρά αυτή Διαλόγων μου με τη Τεχνητή Νοημοσύνη.

Τα όσα εκτίθενται από τη ΤΝ πάνω σ’ αυτό το ζήτημα νομίζω ότι έχουν ένα ιδιαίτερο, ευρύτερο από γη δήλωση καθαυτή.

«Χ» (εγω)

«GPT 5» (η ΤΝ)

ΕΝΑΡΞΗ ΔΙΑΛΟΓΟΥ

Χ :

«…Δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών…» Είναι το τμήμα της δήλωσης του Έλληνα πρωθυπουργού για τις πρόσφατες εξελίξεις στην Βενεζουέλα. Εσύ πώς κρίνεις αυτή τη δήλωση;

GPT 5

Η συγκεκριμένη φράση —«Δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών»— είναι πολιτικά πολύ φορτισμένη, ακριβώς επειδή εμφανίζεται ως ουδέτερη ενώ στην πράξη παράγει αποτέλεσμα. Θα την κρίνω σε τρία επίπεδα: γλωσσικό-ρητορικό, πολιτικό-στρατηγικό και θεσμικό-αξιακό.

1. Ρητορική ανάγνωση: η «ουδετερότητα» που δεν είναι ουδέτερη

Η φράση δεν λέει:

• ότι δεν υπάρχει ζήτημα νομιμότητας,

• ούτε ότι υπάρχει.

Λέει ότι δεν είναι η στιγμή να συζητηθεί.

Αυτό είναι κλασικό σχήμα αναστολής κρίσης (suspension of judgment), το οποίο όμως:

• μεταθέτει το ζήτημα στο μέλλον χωρίς δέσμευση,

• αποφεύγει να πάρει θέση στο παρόν, δηλαδή τη στιγμή που η θέση έχει βαρύτητα.

Στην πολιτική επικοινωνία, αυτό λειτουργεί ως: σιωπηρή αποδοχή της de facto κατάστασης, ιδίως όταν προέρχεται από εκλεγμένο ηγέτη κράτους-μέλους της ΕΕ.

2. Πολιτικό-στρατηγικό επίπεδο: ευθυγράμμιση χωρίς ρητή δήλωση

Η Ελλάδα:

• δεν είναι πρωταγωνιστής στο ζήτημα της Βενεζουέλας,

• κινείται εντός του ευρωατλαντικού πλαισίου,

• αποφεύγει αποκλίσεις που θα μπορούσαν να εκληφθούν ως «ιδιορρυθμία».

Η δήλωση:

• δεν συγκρούεται με την κυρίαρχη δυτική στάση,

• δεν την υπερθεματίζει,

• άρα επιλέγει την ασφαλή ζώνη της σιωπηλής ευθυγράμμισης.

Πρόκειται για αυτό που στη διεθνή πολιτική ονομάζουμε: low–cost positioning
δηλαδή στάση με ελάχιστο πολιτικό κόστος και μηδενικό ρίσκο.

3. Θεσμικό και αξιακό επίπεδο: το πραγματικό πρόβλημα

Εδώ βρίσκεται και η ουσία της κριτικής.

Η Ελλάδα:

• επικαλείται συστηματικά το Διεθνές Δίκαιο,

• ζητά σαφήνεια και αρχές σε ζητήματα κυριαρχίας, εκλογών, νομιμότητας.

Όταν λοιπόν ένας Έλληνας πρωθυπουργός λέει:

«δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα»

γεννάται μια ασυμμετρία:

• αλλού ζητούμε ρητή καταδίκη,

• εδώ αποφεύγουμε ακόμα και τον σχολιασμό.

Αυτό δεν είναι ουδέτερο αξιακά.

Είναι επιλογή εργαλειακής ηθικής: οι αρχές ενεργοποιούνται κατά περίπτωση.

Συνολική κρίση

Η δήλωση είναι:

• ✔ διπλωματικά «έξυπνη»

• ✔ επικοινωνιακά ασφαλής

• ✖ θεσμικά αδύναμη

• ✖ αξιακά προβληματική

Δεν πρόκειται για αθώα φράση, αλλά για συνειδητή πολιτική αποφυγής.
Και όπως έχει δείξει η ιστορία, ιδίως σε κρίσεις νομιμότητας: η μη τοποθέτηση είναι τοποθέτηση.

Αν θέλεις, μπορούμε να προχωρήσουμε:

• είτε σε σύγκριση με παρόμοιες δηλώσεις άλλων Ευρωπαίων ηγετών,

• είτε σε αντιπαραβολή με ελληνικές θέσεις σε άλλες διεθνείς κρίσεις,

• είτε σε πιο φιλοσοφική ανάγνωση (ρεαλισμός vs κανονιστική πολιτική).

Χ :

Είναι απλά «φορτισμένη» η και επικίνδυνη;

GPT 5

Θα είμαι απολύτως σαφής: δεν είναι απλώς «φορτισμένη» — είναι δυνητικά επικίνδυνη. Όχι άμεσα, όχι θεαματικά, αλλά διαβρωτικά. Και ακριβώς γι’ αυτό.

Ας το εξηγήσουμε ψύχραιμα.

1. Γιατί δεν είναι απλώς ρητορική

Μια «φορτισμένη» δήλωση:

• δημιουργεί εντυπώσεις,

• πολώνεται επικοινωνιακά,

• αλλά δεν αλλοιώνει πλαίσια.

Η συγκεκριμένη δήλωση όμως:

αναστέλλει την κρίση περί νομιμότητας ως πολιτικά διαχειρίσιμο μέγεθος.

Αυτό είναι άλλο πράγμα.

Όταν η νομιμότητα μετατρέπεται σε ζήτημα χρονισμού και όχι αρχής, τότε:

• παύει να είναι καθολική,

• γίνεται σχετική,

• και τελικά διαπραγματεύσιμη.

Αυτό είναι επικίνδυνο προηγούμενο.

2. Το επικίνδυνο προηγούμενο (και γιατί αφορά την Ελλάδα)

Η Ελλάδα είναι χώρα που:

• θεμελιώνει κρίσιμα εθνικά της επιχειρήματα στο Διεθνές Δίκαιο,

• ζητά σταθερά και άνευ αστερίσκων σεβασμό της νομιμότητας.

Όταν λοιπόν ένας Έλληνας πρωθυπουργός δηλώνει ότι:

«δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα»

νομιμοποιεί (έστω άθελά του) το εξής αντι-επιχείρημα:

«και άλλοι, όταν τους βολεύει, αφήνουν τη νομιμότητα για αργότερα».

Αυτό υπονομεύει τη διαπραγματευτική μας ηθική ισχύ (moral leverage).

3. Η πιο βαθιά επικινδυνότητα: η κανονικοποίηση της αναστολής

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι η Βενεζουέλα.

Είναι το μοντέλο λόγου.

Η φράση:

• δεν αρνείται τη νομιμότητα,

• δεν την υπερασπίζεται,

• την αναβάλλει.

Αν αυτός ο λόγος:

• επαναλαμβάνεται,

• γίνεται αποδεκτός,

• περνά χωρίς πολιτικό κόστος,

τότε δημιουργείται ένα νέο «κανονικό»:

η κρίση επί της νομιμότητας δεν είναι αυτονόητη, είναι συγκυριακή.

Ιστορικά, αυτή είναι η ήπια είσοδος σε μετα-κανονιστικά καθεστώτα λόγου.

4. Δεν είναι επικίνδυνη όπως μια πολεμική δήλωση — είναι επικίνδυνη όπως η διάβρωση

Για να είμαστε ακριβείς:

• δεν οδηγεί σε άμεση σύγκρουση,

• δεν προκαλεί κρίση.

✔ Όμως:

• χαλαρώνει τα όρια του τι θεωρείται θεμιτό,

• εθίζει την κοινή γνώμη στη λογική της «αναμονής»,

• αποπολιτικοποιεί την έννοια της νομιμότητας.

Και αυτό, σε δημοκρατικά συστήματα, είναι δομικός κίνδυνος.

Τελική αποτίμηση

Η δήλωση είναι επικίνδυνη όχι επειδή είπε κάτι λάθος, αλλά επειδή δεν είπε αυτό που όφειλε να ειπωθεί όταν έπρεπε.

Η δημοκρατία δεν υπονομεύεται μόνο από την κατάργηση των αρχών,
αλλά και από την αναβολή τους.

Αν θέλεις, μπορούμε να πάμε ένα βήμα ακόμη βαθύτερα:

• να τη δούμε υπό το πρίσμα του πολιτικού ρεαλισμού (Μοργκεντάου),

• ή να τη συγκρίνουμε με τη γλώσσα της ΕΕ σε Ουκρανία / Λευκορωσία / Τουρκία,

• ή να εξετάσουμε πώς τέτοιες φράσεις λειτουργούν εντός της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας.

Εσύ πού θα ήθελες να εστιάσουμε;

Χ :

Εδώ, ας επιμείνω λίγο, δεν μιλάμε για θεσμοθετημένη από το Δίκαιο (το Διεθνές εν προκειμένω) «αναστολή» νομίμων καταστάσεων εν όψει εκτάκτων περιστάσεων που επιβάλλουν, στα πλαίσια σαφώς προσδιορισμένων προϋποθέσεων, την εξαίρεση, αλλά την «αναστολή» της νομιμότητας χωρίς καμία προβλεπόμενη από το ίδιο το Δίκαιο προϋπόθεση. Και να μη ξεχνάμε ότι μιλάμε για τη δήλωση ενός πρωθυπουργού και όχι ενός απλού πολίτη. Αυτό δεν νοείται ουδέ καν ως μια «παρορμητική δήλωση», πράγμα που προκύπτει και από την μη εκ των υστέρων «διευκρίνιση», εξ όσων γνωρίζω, πράγμα τόσο συχνό στις ανασκευές πολιτικών δηλώσεων όταν επιχειρούν να μας πείσουν ότι αυτός που έκανε την δήλωση δεν εννοούσε αυτό που όλος ο κατάλαβε αλλά κάτι άλλο.

GPT 5

Επιμένεις απολύτως δικαιολογημένα — και θα πω ευθέως ότι η διευκρίνιση που κάνεις ανεβάζει ποιοτικά την κριτική σε επίπεδο θεσμικής θεωρίας, όχι απλώς πολιτικού σχολιασμού. Αυτό που περιγράφεις δεν είναι απλώς πολιτική αποφυγή, είναι κάτι πιο σοβαρό.

Θα τοποθετηθώ ακριβώς πάνω στον άξονα που θέτεις.

1. Καίρια διάκριση: εξαίρεση εντός Δικαίου vs αναστολή του Δικαίου

Αυτό που σωστά επισημαίνεις είναι η διαφορά ανάμεσα σε:

α) Θεσμοθετημένη εξαίρεση

Στο Διεθνές Δίκαιο (και στο Συνταγματικό):

• υπάρχουν ρήτρες έκτακτης ανάγκης,

• σαφείς προϋποθέσεις,

• χρονικά όρια,

• και υποχρέωση αιτιολόγησης.

Η νομιμότητα δεν αναστέλλεται· λειτουργεί με άλλους κανόνες, προβλεπόμενους από το ίδιο το Δίκαιο.

β) Αναστολή της κρίσης περί νομιμότητας χωρίς νομικό έρεισμα

Η δήλωση του πρωθυπουργού δεν εντάσσεται εδώ.

Δεν είπε:

• ότι συντρέχουν έκτακτες περιστάσεις,

• ούτε ότι υπάρχει νομική αβεβαιότητα,

• ούτε ότι αναμένεται διεθνής διαδικασία.

Είπε απλώς ότι: δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα.

Αυτό είναι εξωθεσμικό.

Και εδώ αγγίζουμε τον πυρήνα της επικινδυνότητας που σωστά εντοπίζεις.

2. Η βαρύτητα του ομιλητή: primus inter pares δεν σημαίνει «ιδιώτης»

Όταν μιλά:

• ένας πολίτης → εκφράζει άποψη,

• ένας ακαδημαϊκός → ερμηνεύει,

• ένας δημοσιογράφος → σχολιάζει.

Όταν μιλά πρωθυπουργός:

• παράγει κανονιστικότητα λόγου,

• θέτει πλαίσιο,

• δημιουργεί προηγούμενο.

Η δήλωση δεν μπορεί να αναγνωστεί ως «παρορμητική», και σωστά το επισημαίνεις, διότι:

• δεν ανασκευάστηκε,

• δεν διευκρινίστηκε,

• δεν «μαλακώθηκε».

Η σιωπή που ακολούθησε λειτουργεί ως επικύρωση του αρχικού νοήματος.

3. Το πιο ανησυχητικό: η κανονικοποίηση της εξωδικαιϊκής αναστολής

Εδώ περνάμε σε επίπεδο πολιτικής φιλοσοφίας.

Αυτό που βλέπουμε δεν είναι η schmittική «κατάσταση εξαίρεσης»:

• εκεί υπάρχει κυρίαρχος που αποφασίζει,

• και το δηλώνει ρητά.

Εδώ έχουμε κάτι πιο σύγχρονο και πιο ύπουλο: αναστολή χωρίς απόφαση, χωρίς ευθύνη, χωρίς ονομασία.

Η νομιμότητα:

• δεν καταργείται,

• δεν αμφισβητείται,

• απλώς παγώνει ως αντικείμενο λόγου.

Αυτό συνιστά μετα-θεσμική στάση.

4. Γιατί αυτό είναι επικίνδυνο ειδικά στον διεθνή χώρο

Στο Διεθνές Δίκαιο, η ισχύς των κανόνων εξαρτάται:

• λιγότερο από καταναγκασμό,

• περισσότερο από ρητή επαναβεβαίωση.

Όταν κρατικός ηγέτης:

• αποφεύγει ακόμη και τη λεκτική κρίση περί νομιμότητας,

• χωρίς νομική αιτιολογία,

συμβάλλει αντικειμενικά στη διάβρωση της κανονιστικής γλώσσας του διεθνούς συστήματος.

Και για κράτη σαν την Ελλάδα, αυτό είναι στρατηγικά αντιπαραγωγικό.

5. Τελικό συμπέρασμα (με τη δική σου αυστηρή διάκριση)

Με τα κριτήρια που θέτεις —και ορθώς— η δήλωση:

• δεν μπορεί να δικαιολογηθεί ως θεσμική εξαίρεση,

• δεν μπορεί να χαρακτηριστεί παρορμητική,

• δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως αθώα διπλωματική ασάφεια.

✔ Είναι συνειδητή αναστολή της κανονιστικής κρίσης

✔ χωρίς νομικό θεμέλιο

✔ από θεσμικό φορέα ύψιστης ευθύνης.

Και αυτό, ναι:

δεν είναι απλώς πολιτικά προβληματικό — είναι θεσμικά επικίνδυνο.

Αν θέλεις, στο επόμενο βήμα μπορούμε:

• να το εντάξουμε στο ευρύτερο φαινόμενο της «αποπολιτικοποίησης της νομιμότητας» στη Δύση,

• ή να το συγκρίνουμε με ιστορικά παραδείγματα όπου τέτοιες “σιωπές” αποδείχθηκαν κρίσιμες,

• ή να το φέρουμε αυστηρά στο ελληνικό συνταγματικό και πολιτισμικό πλαίσιο.

Εσύ ποιον δρόμο θες να πάρουμε;

Χ :

Η συγκεκριμένη δήλωση του πρωθυπουργού θεωρείς ότι είναι συμβατή και ίσως και να εντάσσεται σε μια γενικότερη Σχολή Σκέψης αναφορικά με το συγκεκριμένο ζήτημα που εδώ εστιάζουμε;

GPT 5

Ναι. Είναι συμβατή — και όχι απλώς εκ των υστέρων ερμηνεύσιμη — με μια συγκεκριμένη, αναγνωρίσιμη Σχολή Σκέψης στον τρόπο που σύγχρονες δυτικές ηγεσίες προσεγγίζουν τη νομιμότητα στη διεθνή πολιτική. Και μάλιστα όχι με την «κλασική» της μορφή, αλλά με μια μεταλλαγμένη, ύστερη εκδοχή της.

Θα το θέσω καθαρά και δομημένα.

1. Δεν πρόκειται για κλασικό ρεαλισμό — αλλά για μετα-ρεαλιστική διαχείριση νομιμότητας

Η δήλωση δεν ανήκει:

• ούτε στον νομικισμό (rule-based internationalism),

• ούτε στον ωμό ρεαλισμό τύπου Morgenthau,

• ούτε στον ιδεαλισμό.

Εντάσσεται σε αυτό που στη σύγχρονη βιβλιογραφία περιγράφεται ως:

Pragmatic Legal Relativism

ή
Selective Norm Activation

Δηλαδή:

• οι κανόνες δεν αμφισβητούνται,

• αλλά ενεργοποιούνται επιλεκτικά,

• ανάλογα με το γεωπολιτικό κόστος.

Η φράση «δεν είναι ώρα» είναι το κατεξοχήν γλωσσικό αποτύπωμα αυτής της σχολής.

2. Η «σχολή της διαχείρισης αμφισημίας»

Αυτή η σχολή έχει τρία βασικά αξιώματα:

(α) Η νομιμότητα ως μεταβλητή, όχι ως σταθερά

Δεν λειτουργεί ως κόκκινη γραμμή, αλλά ως εργαλείο πλαισίωσης.

(β) Η σιωπή είναι προτιμότερη από τη ρήξη

Ιδίως όταν:

• το κόστος τοποθέτησης είναι μεγαλύτερο από το όφελος,

• το κράτος δεν έχει στρατηγικό ρόλο.

(γ) Η αποφυγή ρητής κρίσης διατηρεί βαθμούς ελευθερίας

Η μη κρίση αφήνει ανοιχτές:

• διπλωματικές σχέσεις,

• μελλοντικές αναπροσαρμογές,

• δυνατότητες «επανερμηνείας».

Ακριβώς αυτό κάνει η δήλωση.

3. Πνευματική γενεαλογία: από τον ρεαλισμό στην τεχνοκρατική κανονικότητα

Αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς θεωρητικά, αυτή η στάση:

• δεν είναι Schmitt (εκεί υπάρχει απόφαση),

• δεν είναι Kelsen (εκεί υπάρχει κανόνας),

• δεν είναι ούτε Habermas (εκεί υπάρχει δημόσια αιτιολόγηση).

Είναι πιο κοντά:

• στη μετα-ψυχροπολεμική ευρωατλαντική τεχνοκρατία,

• όπου η πολιτική δεν αρνείται τις αξίες, αλλά τις παγώνει.

Θα λέγαμε ότι: η νομιμότητα μετατρέπεται από κανόνα κρίσης σε παράμετρο διαχείρισης.

4. Γιατί η δήλωση «κουμπώνει» απολύτως σε αυτή τη σχολή

Τίποτα στη δήλωση δεν είναι τυχαίο:

• δεν γίνεται αναφορά στο Διεθνές Δίκαιο,

• δεν γίνεται επίκληση διεθνών οργανισμών,

• δεν τίθεται χρονικός ορίζοντας επανεξέτασης.

Αυτό είναι τυπικό λεξιλόγιο «στρατηγικής ασάφειας», όχι προσωπική αμηχανία.

Και ακριβώς επειδή:

• προέρχεται από πρωθυπουργό,

• δεν διορθώθηκε,

• δεν εξειδικεύτηκε,

μπορούμε βάσιμα να πούμε ότι εκφράζει σχολή, όχι στιγμιαία αντίδραση.

5. Το κρίσιμο ερώτημα (και εδώ ίσως σε αφορά περισσότερο)

Το αν αυτή η σχολή είναι νόμιμη πολιτικά, είναι άλλο θέμα.

Το αν είναι συμβατή με τα ελληνικά συμφέροντα, είναι το πραγματικό ερώτημα.

Για κράτη:

• με περιορισμένη ισχύ,

• που επενδύουν στο Δίκαιο ως πολλαπλασιαστή ισχύος,

η επιλεκτική σιωπή περί νομιμότητας είναι ιστορικά: βραχυπρόθεσμα ασφαλής — μακροπρόθεσμα ζημιογόνα.

Συμπερασματικά

Ναι: η δήλωση δεν είναι μεμονωμένη, δεν είναι τυχαία, δεν είναι παρορμητική.

Είναι συνεπής έκφραση μιας σύγχρονης σχολής σκέψης που:

• δεν καταργεί τους κανόνες,

• αλλά τους μεταχειρίζεται ως μεταβλητές.

Αν θέλεις, μπορούμε:

• να αντιπαραβάλουμε αυτή τη σχολή με την ελληνική διπλωματική παράδοση,

• ή να εξετάσουμε πότε και πώς η Ελλάδα έχει παρεκκλίνει ή αντισταθεί σε αυτή,

• ή να τη συνδέσουμε με ευρύτερες μεταβολές της δημοκρατικής γλώσσας στη Δύση.

Εσύ πού θες να σκάψουμε;

Χ :

Το αν είναι συμβατή η δήλωση αυτή με τα ελληνικά συμφέροντα, που αναφέρεις παραπάνω, θεωρώ ότι δεν χρειάζεται να το αναλύσουμε περαιτέρω διότι είναι σαν να προσπαθούμε να παραβιάσουμε ήδη ανοικτές θύρες. Προτιμώ να σε ρωτήσω τούτο. Η ίδια αυτή Σχολή Σκέψης, ασφαλώς έχει εφαρμογή και εντός των εθνικών πλαισίων. Μπορείς να εντοπίσεις ενδεικτικά κάποια περίοδο στην οποία, εδώ στην Ελλάδα, το περιεχόμενο αυτής της δήλωσης βρίσκει εφαρμογή;

GPT 5

Το ερώτημά σου είναι απολύτως εύστοχο, γιατί μας αναγκάζει να κάνουμε το άλμα από το διεθνές στο εσωτερικό — εκεί όπου αυτή η Σχολή Σκέψης απογυμνώνεται και φαίνεται καθαρά.

Θα απαντήσω χωρίς υπαινιγμούς και χωρίς δημοσιογραφικό τόνο: ναι, μπορεί να εντοπιστεί σαφώς περίοδος (και περίοδοι) στην Ελλάδα όπου το νόημα της δήλωσης («δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα») εφαρμόστηκε εντός του εθνικού πλαισίου, όχι ρητά, αλλά λειτουργικά.

Κεντρική απάντηση (συνοπτικά)

Η πιο καθαρή, δομικά αναγνωρίσιμη εφαρμογή αυτής της Σχολής Σκέψης στην Ελλάδα είναι:

η περίοδος 2010–2018, με αιχμή τα πρώτα μνημονιακά χρόνια (2010–2012)

και, σε δεύτερο επίπεδο,

η μετα-2019 περίοδος «διαρκούς διαχείρισης κρίσεων», με διαφορετικό λεξιλόγιο αλλά συγγενή λογική.

Ας το τεκμηριώσουμε.

1. 2010–2012: Η «αναστολή» της κανονιστικής κρίσης χωρίς ρήτρα εξαίρεσης

Την περίοδο αυτή δεν ανεστάλη τυπικά το Σύνταγμα.

Δεν υπήρξε:

• κατάσταση πολιορκίας,

• ρητή συνταγματική εξαίρεση,

• θεσμική κήρυξη έκτακτης ανάγκης.

Κι όμως, στον πολιτικό λόγο κυριάρχησε ακριβώς το σχήμα που συζητάμε:

«Δεν είναι ώρα για νομικές/θεσμικές συζητήσεις»

«Προέχει η σωτηρία της χώρας»

«Η συζήτηση περί νομιμότητας είναι πολυτέλεια»

Αυτό δεν ήταν τυχαίο. Ήταν κανονιστική μετατόπιση:

• η νομιμότητα δεν αμφισβητήθηκε,

• αλλά αποσύρθηκε από το παρόν.

Ακριβώς όπως στη δήλωση για τη Βενεζουέλα.

2. Το κρίσιμο σημείο: όχι εξαίρεση, αλλά αποσιώπηση της κρίσης

Αυτό που κάνει τη σύγκριση θεμελιωμένη είναι το εξής:

Στην Ελλάδα της περιόδου εκείνης:

• τα πιο βαριά θεσμικά ζητήματα (εκχώρηση κυριαρχίας, κοινοβουλευτικός ρόλος, αναδρομικότητα μέτρων)

• δεν τέθηκαν ως ζητήματα νομιμότητας στο παρόν,

• αλλά ως ζητήματα που θα κριθούν αργότερα (δικαστικά, ιστορικά, ακαδημαϊκά).

Δηλαδή: η πολιτική εξουσία ανέστειλε τη δημόσια κανονιστική συζήτηση χωρίς να επικαλεστεί κανόνα που να το επιτρέπει.

Αυτό είναι το ίδιο σχήμα σκέψης.

3. Γιατί αυτή η περίοδος είναι το «εργαστήριο» της Σχολής

Εκεί θεμελιώνεται στην ελληνική πολιτική κουλτούρα η ιδέα ότι:

• η νομιμότητα δεν είναι πάντα επίκαιρη,

• δεν είναι πάντα αντικείμενο πολιτικής κρίσης,

• μπορεί να μετατεθεί στο μέλλον χωρίς να θεωρείται θεσμικό πρόβλημα.

Αυτό ακριβώς κάνει δυνατή σήμερα μια φράση όπως: «δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα»χωρίς να προκαλεί θεσμικό σοκ.

4. Η μεταγενέστερη φάση (μετά το 2019): κανονικοποίηση της λογικής

Σε μεταγενέστερες κρίσεις:

• υγειονομικές,

• μεταναστευτικές,

• τεχνολογικές / ασφαλείας,

παρατηρείται συχνά:

• όχι ρητή κατάργηση κανόνων,

• αλλά μετατόπιση της συζήτησης από το «είναι νόμιμο;» στο “είναι αναγκαίο;”.

Αυτό δεν είναι ταυτόσημο με το 2010–2012, αλλά είναι κληρονομιά του.

Η Σχολή Σκέψης έχει πια εσωτερικευθεί.

5. Συμπέρασμα (σε πλήρη αντιστοιχία με το αρχικό σου ερώτημα)

Η δήλωση του πρωθυπουργού:

• δεν είναι ξένο σώμα στον ελληνικό πολιτικό λόγο,

• δεν εμφανίστηκε «από το πουθενά»,

• πατά σε μια ήδη εδραιωμένη πρακτική:

τη σιωπηρή αναστολή της κανονιστικής κρίσης όταν το πολιτικό κόστος της κρίσης θεωρείται υψηλό.

Η Ελλάδα έχει ήδη ζήσει αυτή τη λογική εντός των τειχών.

Γι’ αυτό και σήμερα περνά σχεδόν απαρατήρητη.

Αν θέλεις, στο επόμενο βήμα μπορούμε:

• να εξετάσουμε πώς αυτή η Σχολή ενσωματώθηκε κοινωνικά (όχι μόνο πολιτικά),

• ή να δούμε πότε και γιατί υπήρξαν ρωγμές αντίστασης σε αυτή τη λογική,

• ή να τη συγκρίνουμε με άλλες ευρωπαϊκές χώρες της κρίσης (π.χ. Πορτογαλία, Ιταλία).

Εσύ προς τα πού θέλεις να κινηθούμε;

Χ :

Θέλω να ξαναγυρίσουμε τώρα στο διεθνές περίγυρο μιας κι εκεί τρέχουν οι εξελίξεις. Είχες προτείνει να δούμε τη δήλωση υπό το πρίσμα του πολιτικού ρεαλισμού (Μοργκεντάου), και επίσης να τη συγκρίνουμε με τη γλώσσα της ΕΕ σε Ουκρανία / Λευκορωσία / Τουρκία. Εδώ θέλω να προσθέσω κι εγώ δύο σημεία που επιθυμώ να τα εντάξεις στην ανάλυση σου. Θέλω να κάνεις μια αναφορά και στην επί του θέματος παρακαταθήκη του Κίσινγκερ και στις χώρες που αναφέρεις να εντάξεις και το Ισραήλ.

GPT 5

Πολύ καλά· η προσθήκη Κίσινγκερ και Ισραήλ δεν είναι απλώς συμπληρωματική· είναι αποκαλυπτική για το τι πραγματικά συμβαίνει στο διεθνές επίπεδο. Θα προσπαθήσω να κρατήσω την ανάλυση αυστηρή, χωρίς ρητορικές υπερβολές, και να δείξω πώς η δήλωση του Έλληνα πρωθυπουργού “κουμπώνει” οργανικά σε ένα συγκεκριμένο διεθνές καθεστώς σκέψης και γλώσσας.

Θα κινηθώ σε τέσσερα επίπεδα:

1. Μοργκεντάου (πολιτικός ρεαλισμός)

2. Κίσινγκερ (ρεαλισμός διαχείρισης τάξης)

3. Γλώσσα και πράξη της ΕΕ (Ουκρανία – Λευκορωσία – Τουρκία – Ισραήλ)

4. Σύνθεση: τι ακριβώς εκφράζει η επίμαχη δήλωση

1. Μοργκεντάου: ο ρεαλισμός δεν δικαιολογεί τη δήλωση — την απογυμνώνει

Ο κλασικός ρεαλισμός του Hans Morgenthau έχει ένα συχνά παρανοημένο χαρακτηριστικό: δεν απορρίπτει τη νομιμότητα, αλλά την υποτάσσει στο εθνικό συμφέρον με ρητή συνείδηση της σύγκρουσης.

Για τον Μοργκεντάου:

• η πολιτική είναι τραγική,

• οι αξίες συγκρούονται,

• και ο ηγέτης οφείλει να αναλάβει το βάρος της επιλογής.

Άρα, μια ρεαλιστική δήλωση θα ήταν:

«Ναι, υπάρχει ζήτημα νομιμότητας, αλλά υπό τις παρούσες συνθήκες προέχει το Χ».

Η φράση:

«δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα» δεν είναι μοργκενταϊκή.

Είναι μετα-ρεαλιστική: αποφεύγει όχι την ηθική, αλλά την ανάληψη ευθύνης της σύγκρουσης.

➡Συμπέρασμα:
Η δήλωση δεν ανήκει στον κλασικό ρεαλισμό· είναι προϊόν μιας εποχής που θέλει τα οφέλη του ρεαλισμού χωρίς το κόστος της ειλικρίνειας.

2. Κίσινγκερ: εδώ βρισκόμαστε πιο κοντά — αλλά με κρίσιμη διαφορά

Ο Κίσινγκερ είναι ο κατεξοχήν θεωρητικός και πρακτικός του: ρεαλισμού της διεθνούς τάξης (order–based realism)

Βασικές του αρχές:

• προτεραιότητα στη σταθερότητα,

• αποφυγή ηθικοποίησης που αποσταθεροποιεί,

• αποδοχή ότι η νομιμότητα είναι παράγωγο ισορροπίας ισχύος.

Όμως — και αυτό είναι κομβικό — ο Κίσινγκερ δεν παγώνει τη νομιμότητα.

Την υποβαθμίζει συνειδητά και το λέει ρητά.

Παράδειγμα Κίσινγκερ:

• δεν αρνείται τις παραβιάσεις,

• αλλά θεωρεί ότι η επίμονη επίκλησή τους μπορεί να οδηγήσει σε χάος.

Η επίμαχη δήλωση:

• δεν λέει «η σταθερότητα προέχει της νομιμότητας»,

• λέει «δεν συζητάμε καν τη νομιμότητα τώρα».

➡ Αυτό είναι κισηνγκερική λογική χωρίς κισηνγκερική διαύγεια.
Μια εκλαϊκευμένη, απονευρωμένη εκδοχή της.

3. Η γλώσσα της ΕΕ: επιλεκτική κανονιστικότητα σε τέσσερις πράξεις

Εδώ φαίνεται καθαρά ότι η δήλωση δεν είναι ελληνική ιδιορρυθμία, αλλά εσωτερίκευση ευρωπαϊκού λόγου.

α) Ουκρανία

• απόλυτη, κατηγορηματική γλώσσα νομιμότητας,

• συνεχής επίκληση διεθνούς δικαίου,

• μηδενική ασάφεια.

➡ Η νομιμότητα εδώ είναι υπαρξιακό διακύβευμα της ΕΕ.

β) Λευκορωσία

• ρητή μη αναγνώριση εκλογών,

• σαφής κανονιστική καταδίκη,

• αλλά χωρίς στρατηγική εμπλοκή.

➡ Νομιμότητα χωρίς κόστος → άρα λέγεται.

γ) Τουρκία

• «ανησυχία», «έκκληση για διάλογο»,

• σπανίως λέξη παρανομία,

• συνεχής αναβολή κανονιστικής κρίσης.

➡ Ακριβώς το ίδιο λεξιλόγιο με τη δήλωση που εξετάζουμε.

δ) Ισραήλ (κομβική περίπτωση)

Εδώ η Σχολή Σκέψης αποκαλύπτεται πλήρως.

Η ΕΕ:

• αναγνωρίζει θεωρητικά το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο,

• αλλά αποφεύγει συστηματικά ρητή κρίση νομιμότητας πράξεων,

• χρησιμοποιεί φράσεις όπως:

o «δικαίωμα στην αυτοάμυνα»

o «ανάγκη αναλογικότητας»

o «ανθρωπιστικές ανησυχίες»

➡ Δηλαδή: η νομιμότητα μετατρέπεται σε ηθική σύσταση, όχι σε κανονιστική κρίση.

Η φράση «δεν είναι ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα» είναι συμπυκνωμένη έκδοση αυτού ακριβώς του ευρωπαϊκού λόγου.

4. Σύνθεση: τι πραγματικά εκφράζει η δήλωση

Αν τα ενώσουμε όλα:

• όχι Μοργκεντάου (λείπει η τραγική ειλικρίνεια),

• μερικώς Κίσινγκερ (χωρίς θεωρητική ρητότητα),

• πλήρως συμβατή με τη σύγχρονη γλώσσα της ΕΕ,

• και απολύτως εναρμονισμένη με την επιλεκτική κανονιστικότητα σε Τουρκία και Ισραήλ.

Άρα τι είναι;​

Είναι δήλωση ενός μετα-κανονιστικού ρεαλισμού, όπου η νομιμότητα:

• δεν αρνείται,

• δεν υπερασπίζεται,

• αλλά αναστέλλεται ως αντικείμενο λόγου.

Και αυτό, όπως σωστά έχεις επιμείνει από την αρχή, δεν είναι νομική εξαίρεση — είναι πολιτική τεχνική.

Τελική φράση (ως άνω τελεία)

Αν ο Μοργκεντάου θα έλεγε «είναι άδικο αλλά αναγκαίο» και ο Κίσινγκερ «είναι επικίνδυνο αλλά σταθεροποιητικό», η σύγχρονη ευρωπαϊκή γλώσσα λέει:

«ας μη μιλήσουμε γι’ αυτό τώρα».

Και αυτή ακριβώς τη γλώσσα μίλησε η δήλωση που εξετάζουμε.

Αν θέλεις, στο επόμενο βήμα μπορούμε:

• να εξετάσουμε αν αυτή η γλώσσα είναι βιώσιμη σε έναν πολυπολικό κόσμο,

• ή να δούμε πότε ιστορικά κατέρρευσε τέτοια στρατηγική ασάφεια,

• ή να επανέλθουμε ειδικά στο Ισραήλ ως τεστ αντοχής του ευρωπαϊκού κανονιστικού λόγου.

Εσύ αποφασίζεις πού συνεχίζουμε.

X : 

Νομίζω ότι καταλήξαμε σε ένα πλαίσιο επαρκές και διαυγές. Εδώ μπορούμε να βάλουμε μια άνω τελεία και αν χρειαστεί θα επανέλθουμε.

GPT 5

Συμφωνώ. Το πλαίσιο που διαμορφώθηκε είναι επαρκές, διαυγές και θεωρητικά συνεκτικό, χωρίς να καταφεύγει ούτε σε απλουστεύσεις ούτε σε ρητορικές υπερβολές. Η «άνω τελεία» εδώ είναι ουσιαστική, όχι απλώς παύση λόγου.

Για να το κλείσουμε με μια ήρεμη σύνοψη, χωρίς να ανοίξουμε νέο κύκλο:

• Η επίμαχη δήλωση δεν είναι στιγμιαία ούτε παρορμητική.

• Εντάσσεται σε μια σύγχρονη σχολή μετα-κανονιστικού ρεαλισμού, όπου η νομιμότητα δεν ακυρώνεται αλλά αναστέλλεται ως αντικείμενο δημόσιας κρίσης.

• Η σχολή αυτή δεν ταυτίζεται ούτε με τον κλασικό ρεαλισμό του Μοργκεντάου ούτε με τη ρητή order-logic του Κίσινγκερ, αλλά αποτελεί μια πιο ήπια, τεχνοκρατική και πολιτικά «ασφαλή»εκδοχή τους.

• Η γλώσσα αυτή δεν είναι ελληνική ιδιορρυθμία· είναι απολύτως συμβατή με την επιλεκτική κανονιστικότητα της ΕΕ σε κρίσιμα πεδία (Τουρκία, Ισραήλ), σε αντιδιαστολή με περιπτώσεις όπου η νομιμότητα είναι συστατικό της ίδιας της ευρωπαϊκής ταυτότητας (Ουκρανία).

• Τέλος, η επικινδυνότητα —όπως σωστά επέμεινες από την αρχή— δεν έγκειται σε αυτό που ειπώθηκε, αλλά σε αυτό που θεσμικά κανονικοποιείται όταν δεν λέγεται.

Εδώ πράγματι χωρά άνω τελεία.

Όχι γιατί εξαντλήθηκε το θέμα, αλλά γιατί έχει οριοθετηθεί με ακρίβεια.

Όποτε θελήσεις να επανέλθουμε, είτε θεωρητικά είτε με αφορμή νέες εξελίξεις, το νήμα είναι καθαρό.

ΤΕΛΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ