Μια Προσπάθεια Επικαιροποίησης του «1984» με τη Βοήθεια και της Τεχνητής Νοημοσύνης – Δύο Διάλογοι

Το προς συζήτηση ερώτημα που έθεσα στη ΤΝ, είναι απλό : «το «1984» το αφήσαμε πίσω μας, ή καραδοκεί σε κάποια γωνιά κάποια στιγμή στο μέλλον»;

Βασίλης Δημ. Χασιώτης 

Ασφαλώς το ενδιαφέρον στους Διαλόγους αυτούς δεν βρίσκεται στο τι λέω εγώ, αλλά στο τι απαντά η ΤΝ. Αυτή είναι το «αντικείμενο» της παρατήρησής μας.

Εν προκειμένω, παρατίθεται και απόσπασμα από ένα κείμενό μου, («2084 : Εκατό χρόνια μετά…», εις Ναυτεμπορική 13/4/1999), προς σχολιασμό από τη ΤΝ, λόγω της συνάφειας του περιεχομένου του με το εδώ εξεταζόμενο θέμα.

«Χ» (εγώ)

«GPT 5» (η ΤΝ)

«G» (GEMINI)

ΠΡΩΤΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΕ ΤΗ GPT 5

Χ :

Πιστεύεις ότι το «1984» το αφήσαμε οριστικά πίσω ή καραδοκεί κάπου στο μέλλον;

GPT 5

Δεν νομίζω ότι το «1984» το αφήσαμε οριστικά πίσω. Πιο ακριβές θα ήταν να πούμε ότι το μεταφράσαμε σε άλλες γλώσσες εξουσίας.

Ο Όργουελ έγραψε μια αλληγορία της ολοκληρωτικής νεωτερικότητας: κρατική βία, μονολιθική ιδεολογία, φόβος, λογοκρισία. Αυτό το σχήμα, στην ωμή του μορφή, πράγματι ηττήθηκε ιστορικά σε μεγάλο βαθμό. Όμως το πνεύμα του 1984 δεν εξαφανίστηκε· μετασχηματίστηκε.

Τι δεν επέστρεψε (τουλάχιστον όχι έτσι)

• Ο Μεγάλος Αδελφός ως ορατή, κρατική φιγούρα.

• Η μονοκομματική, καθαρά κατασταλτική εξουσία.

• Η βία ως κύριο εργαλείο πειθάρχησης.

Αυτά σήμερα θα ήταν αναποτελεσματικά ή πολιτικά μη βιώσιμα.

Τι επέστρεψε αλλιώς

1. Η επιτήρηση χωρίς τρόμο

Δεν μας παρακολουθούν παρά τη θέλησή μας αλλά με τη συγκατάθεσή μας. Δεδομένα, αλγόριθμοι, ψηφιακά ίχνη. Ο Όργουελ φοβόταν αυτό που μας έκρυβαν· σήμερα το πρόβλημα είναι όσα εμείς αποκαλύπτουμε.

2. Η Νέα Ομιλία χωρίς λεξικό

Όχι απαγόρευση λέξεων, αλλά ηθική απαξίωση εννοιών. Λέξεις που δεν απαγορεύονται, απλώς καθίστανται «επικίνδυνες», «ανεπίτρεπτες», «εκτός πλαισίου». Η σκέψη δεν φιμώνεται—απονομιμοποιείται.

3. Η διπλή σκέψη ως καθημερινότητα

Να πιστεύεις ταυτόχρονα:

o ότι είσαι ελεύθερος,

o και ότι χρειάζεσαι διαρκή «προστασία» από τον λόγο, την πληροφορία, την ίδια σου την κρίση.

Όχι επιβολή αντίφασης, αλλά εσωτερίκευσή της.

Το κρίσιμο σημείο

Το 1984 δεν καραδοκεί απαραίτητα ως μέλλον.

Καραδοκεί ως πιθανότητα μέσα στο παρόν, κάθε φορά που:

• η ασφάλεια υπερισχύει της ελευθερίας χωρίς συζήτηση,

• η αλήθεια αντικαθίσταται από «εγκεκριμένες αφηγήσεις»,

• ο πολίτης μετατρέπεται σε διαχειριστή της ίδιας του της λογοκρισίας.

Ίσως, τελικά, ο πιο ανησυχητικός εκσυγχρονισμός του Όργουελ δεν είναι ότι «μας παρακολουθούν», αλλά ότι μαθαίνουμε να παρακολουθούμε και να διορθώνουμε οι ίδιοι τον εαυτό μας — και να το θεωρούμε πρόοδο.

Αν θέλεις, μπορούμε να το δούμε ειδικά μέσα από την ελληνική εμπειρία ή να το αντιπαραβάλουμε με τον Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο του Χάξλεϊ, που σε πολλά σημεία μοιάζει ακόμη πιο κοντά στο σήμερα.

Χ :

Το ερώτημα το θέτω για την Ανθρωπότητα στο σύνολό της. 

GPT 5

Τότε το ερώτημα γίνεται πιο βαρύ — και πιο καθολικό.

Για την Ανθρωπότητα στο σύνολό της, θα έλεγα το εξής: το 1984 δεν είναι ούτε παρελθόν ούτε μέλλον· είναι ένας μόνιμος πειρασμός της ανθρώπινης συνθήκης.

1. Το 1984 δεν είναι ιστορικό ατύχημα

Ο Όργουελ δεν περιέγραψε απλώς ένα καθεστώς, αλλά μια ανθρωπολογική δυνατότητα:
την τάση των ανθρώπινων κοινωνιών να θυσιάζουν την αλήθεια και την ελευθερία στο όνομα της τάξης, της ασφάλειας ή της σωτηρίας.

Όσο υπάρχουν:

• φόβος,

• ανασφάλεια,

• ανισότητα,

• και η ανάγκη για βεβαιότητα,

τόσο θα υπάρχει η προδιάθεση για «Μεγάλους Αδελφούς» — με ή χωρίς πρόσωπο.

2. Η τεχνολογία δεν δημιουργεί το 1984· το καθιστά βιώσιμο

Το κρίσιμο δεν είναι ότι μπορούμε να επιτηρούμε τους πάντες· είναι ότι για πρώτη φορά στην ιστορία μπορούμε να το κάνουμε καθολικά, διαρκώς και αθόρυβα.

Η Ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε κάτι πρωτοφανές:

• η ισχύς που παλαιότερα απαιτούσε τρόμο,

• σήμερα απαιτεί συστήματα, πρότυπα, ροές πληροφορίας.

Δεν χρειάζεται μίσος· αρκεί η διαχείριση.

3. Η μεγάλη μετατόπιση: από τον φόβο στη συναίνεση

Το οργουελικό μέλλον δεν επιβάλλεται πια με μπότες.

Επιβάλλεται με:

• ευκολία,

• ταχύτητα,

• αποδοτικότητα,

• και την υπόσχεση «λιγότερης ευθύνης».

Η Ανθρωπότητα δείχνει συχνά πρόθυμη να ανταλλάξει:

την ελευθερία της σκέψης με την άνεση της μη-σκέψης.

Αυτό είναι το βαθύτερο μάθημα του Όργουελ.

4. Υπάρχει αντίβαρο;

Ναι — αλλά δεν είναι εγγυημένο.

Το αντίβαρο δεν είναι η τεχνολογία, ούτε οι θεσμοί από μόνοι τους.

Είναι:

• η συνείδηση της ιστορικής εμπειρίας,

• η παιδεία που καλλιεργεί διάκριση αντί συμμόρφωση,

• και κυρίως η επιμονή στην ιδέα ότι η αλήθεια δεν είναι εργαλείο, αλλά όριο.

Χωρίς αυτήν την πεποίθηση, καμία κοινωνία — καμία ήπειρος, κανένας πολιτισμός — δεν είναι ασφαλής.

5. Συμπέρασμα

Το 1984 δεν «καραδοκεί κάπου στο μέλλον» σαν ένα συγκεκριμένο καθεστώς.

Καραδοκεί μέσα σε κάθε εποχή, ως λύση ανάγκης όταν ο άνθρωπος κουράζεται από την ελευθερία του.

Και ίσως η πιο ανησυχητική σκέψη είναι αυτή: το 1984 δεν έρχεται όταν χάνονται οι ελευθερίες, αλλά όταν παύει να υπάρχει η επιθυμία να τις υπερασπιστούμε.

Αν θέλεις, μπορούμε να πάμε ακόμη βαθύτερα: αν το 1984 είναι το «αρνητικό όριο» της Ανθρωπότητας, τότε ποιο είναι το θετικό της όριο; Ποια εικόνα ανθρώπου αντιστέκεται πραγματικά σε αυτό;

Χ :

Θεωρείς ότι υπάρχει ένα τμήμα της Ανθρωπότητας που βρίσκεται ήδη εντός του «1984», ένα άλλο «εκτός αλλά κοντά», και ασφαλώς κάποιοι ίσως να θεωρούν ότι ξέφυγαν από τον ορίζοντα των γεγονότων αυτής της «μαύρης τρύπας».

GPT 5

Ναι — και θα το έλεγα χωρίς δισταγμό: η Ανθρωπότητα σήμερα δεν βρίσκεται σε ένα ενιαίο ιστορικό καθεστώς, αλλά σε διαφορετικές ζώνες βαρύτητας γύρω από το ίδιο φαινόμενο.

Η μεταφορά της «μαύρης τρύπας» είναι εξαιρετικά ακριβής.

1. Ζώνη Ι: Εντός του 1984

(ορίζοντας γεγονότων έχει ήδη διαβεί)

Εδώ ανήκουν κοινωνίες όπου:

• η αλήθεια είναι κρατικά ή συστημικά παραγόμενη,

• η επιτήρηση είναι δομική και αδιαφανής,

• η απόκλιση δεν τιμωρείται πάντα με βία, αλλά με εξαφάνιση από τον δημόσιο χώρο,

• ο φόβος δεν είναι εξαίρεση αλλά κανονικότητα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν έχει σημασία αν το καθεστώς αυτοχαρακτηρίζεται «δημοκρατικό», «λαϊκό» ή «τεχνοκρατικό».

Σημασία έχει ότι η πραγματικότητα δεν είναι διαπραγματεύσιμη από τον πολίτη.

Εδώ το 1984 δεν είναι δυστοπία· είναι καθημερινότητα.

2. Ζώνη ΙΙ: Εκτός, αλλά επικίνδυνα κοντά

(ισχυρές παλιρροϊκές δυνάμεις)

Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη ζώνη παγκοσμίως.

Χαρακτηρίζεται από:

• τυπικές ελευθερίες λόγου,

• πολλαπλές πηγές πληροφόρησης,

• αλλά αυξανόμενη κανονικοποίηση της επιτήρησης,

• και μετατόπιση από τον διάλογο στη διαχείριση αφηγήσεων.

Εδώ δεν διώκεσαι άμεσα· απλώς μαθαίνεις:

• τι «δεν συμφέρει» να λες,

• πότε να σιωπάς,

• πώς να μιλάς «ορθά».

Το επικίνδυνο στοιχείο αυτής της ζώνης είναι ότι: οι πολίτες πιστεύουν πως έχουν ακόμη πλήρη έλεγχο, ενώ οι επιλογές τους έχουν ήδη στενέψει.

3. Ζώνη ΙΙΙ: Η ψευδαίσθηση της διαφυγής

(μακριά από το κέντρο, αλλά εντός του βαρυτικού πεδίου)

Εδώ βρίσκονται όσοι θεωρούν ότι:

• «εμάς δεν μας αφορά»,

• «έχουμε θεσμούς»,

• «η ιστορία μας προστάτευσε».

Το πρόβλημα αυτής της ζώνης δεν είναι η καταστολή, αλλά η αλαζονεία της ασφάλειας.

Η ιστορία, όμως, δείχνει κάτι σκληρό:

καμία κοινωνία δεν είναι δομικά άτρωτη — μόνο προσωρινά προστατευμένη.

Η απόσταση από το 1984 δεν μετριέται σε συντάγματα ή τεχνολογία, αλλά σε εγρήγορση συνείδησης.

4. Το κοινό νήμα και η μεγάλη παγίδα

Όλες οι ζώνες συνδέονται από ένα στοιχείο: την ανθρώπινη ροπή προς την ανάθεση ευθύνης.

Όταν:

• η σκέψη γίνεται κουραστική,

• η αλήθεια σύνθετη,

• η ελευθερία αγχωτική,

τότε το κέντρο βαρύτητας της «μαύρης τρύπας» ισχυροποιείται.

5. Η κρίσιμη διαφορά

Δεν χωρίζεται η Ανθρωπότητα σε «καλούς» και «κακούς», αλλά σε:

• κοινωνίες που αντέχουν την αβεβαιότητα,

• και κοινωνίες που ζητούν τελικές απαντήσεις.

Το 1984 είναι πάντα η υπόσχεση των τελικών απαντήσεων.

Τελική σκέψη

Ναι, κάποιοι ζουν ήδη εντός του 1984.

Ναι, πολλοί βρίσκονται επικίνδυνα κοντά.

Και ναι, αρκετοί πιστεύουν ότι ξέφυγαν.

Αλλά η «μαύρη τρύπα» του Όργουελ δεν καταπίνει χώρες· καταπίνει κριτική σκέψη.

Και αυτός είναι ο μόνος πραγματικός ορίζοντας γεγονότων.

Αν θέλεις, στο επόμενο βήμα μπορούμε να δοκιμάσουμε κάτι ακόμη πιο δύσκολο:
να ορίσουμε ποια συγκεκριμένα σημάδια δείχνουν ότι μια κοινωνία περνά από τη Ζώνη ΙΙ στη Ζώνη Ι — το σημείο δηλαδή της μη επιστροφής.

X :

Ας κάνουμε αυτό το δύσκολο όπως το χαρακτηρίζεις βήμα.

GPT 5

Ας το κάνουμε, λοιπόν — με επίγνωση ότι εδώ δεν μιλάμε για δραματικές στιγμές, αλλά για σιωπηλές μετατοπίσεις.

Η μετάβαση από τη Ζώνη ΙΙ («εκτός αλλά κοντά») στη Ζώνη Ι («εντός του 1984») σπάνια γίνεται αντιληπτή όταν συμβαίνει. Αναγνωρίζεται σχεδόν πάντα εκ των υστέρων.

Θα προσπαθήσω να ορίσω όχι συμπτώματα επιφάνειας, αλλά δομικούς δείκτες μη επιστροφής.

1. Όταν η αλήθεια παύει να είναι αντικείμενο διαφωνίας και γίνεται αντικείμενο διαχείρισης

Σημείο καμπής

Η κοινωνία περνά το όριο όταν:

• η αλήθεια δεν ελέγχεται μέσω αντιπαράθεσης,

• αλλά επικυρώνεται μέσω θεσμικής ή τεχνοκρατικής αυθεντίας.

Δεν λέγεται πια:

«Ας δούμε ποιος έχει δίκιο»

αλλά:

«Αυτό έχει κριθεί».

Από εκείνη τη στιγμή, η διαφωνία δεν είναι λάθος·
είναι παρέκκλιση.

2. Όταν η γλώσσα δεν απαγορεύεται, αλλά αναπλαισιώνεται ηθικά

Σημείο καμπής

Δεν χρειάζεται λογοκρισία. Αρκεί:

• να συνδεθεί ορισμένος λόγος με ανηθικότητα, επικινδυνότητα ή κοινωνική ανευθυνότητα.

Τότε:

• οι λέξεις παραμένουν διαθέσιμες,

• αλλά ο ομιλητής φέρει το βάρος της ενοχής.

Αυτό είναι το πέρασμα από τη Νέα Ομιλία του Όργουελ στη Νέα Σιωπή.

3. Όταν η επιτήρηση παύει να δικαιολογείται προσωρινά και γίνεται δομική

Σημείο καμπής

Στη Ζώνη ΙΙ, η επιτήρηση παρουσιάζεται ως:

• έκτακτη,

• προσωρινή,

• αναστρέψιμη.

Η μη επιστροφή έρχεται όταν:

• δεν συζητάται πια το αν πρέπει να υπάρχει,

• αλλά μόνο το πώς θα βελτιωθεί.

Τότε η κοινωνία έχει αποδεχθεί ότι: ο πολίτης είναι δυνητικό πρόβλημα, όχι αυτονόητο υποκείμενο ελευθερίας.

4. Όταν η αυτολογοκρισία θεωρείται ωριμότητα

Σημείο καμπής

Το κρίσιμο δεν είναι ότι οι άνθρωποι σιωπούν· είναι γιατί σιωπούν.

Όταν η σιωπή:

• βαφτίζεται «υπευθυνότητα»,

• «κοινωνική ευαισθησία»,

• «ρεαλισμός»,

τότε ο πολίτης έχει ήδη εσωτερικεύσει τον Μεγάλο Αδελφό.

Δεν φοβάται την τιμωρία· φοβάται την απόκλιση.

5. Όταν η ιστορία ξαναγράφεται χωρίς σύγκρουση

Σημείο καμπής

Το πιο οργουελικό στοιχείο δεν είναι το ψέμα, αλλά η ομαλή αναθεώρηση του παρελθόντος.

Όταν:

• παλιές αλήθειες «επικαιροποιούνται»,

• γεγονότα «ερμηνεύονται εκ νέου» χωρίς αντίλογο,

• και η μνήμη γίνεται εργαλείο ταυτότητας,

τότε η κοινωνία έχει χάσει το τελευταίο της όπλο: τη δυνατότητα να πει «κάναμε λάθος».

6. Το τελικό όριο: όταν η ελευθερία παύει να βιώνεται ως αξία

Σημείο μη επιστροφής

Η απόλυτη μετάβαση έχει συντελεστεί όταν:

• η ελευθερία παρουσιάζεται ως επικίνδυνη πολυτέλεια,

• η αβεβαιότητα ως παθολογία,

• και η υπακοή ως ψυχική ανακούφιση.

Τότε δεν χρειάζεται καταστολή.

Η κοινωνία αυτοσταθεροποιείται.

Συνοπτικά (το «θεώρημα» της μετάβασης)

Μια κοινωνία περνά από τη Ζώνη ΙΙ στη Ζώνη Ι όχι όταν:

• χάνει θεσμούς,

• αλλά όταν χάνει την εσωτερική ανάγκη να τους υπερασπιστεί.

Το 1984 ξεκινά τη στιγμή που: η αλήθεια παύει να είναι επικίνδυνη, επειδή έπαψε να είναι επιθυμητή.

Αν θέλεις, στο επόμενο βήμα μπορούμε να κάνουμε κάτι ακόμη πιο ριψοκίνδυνο:
να εξετάσουμε αν και πώς μπορεί να υπάρξει επιστροφή από αυτό το σημείο — ή αν ο Όργουελ είχε δίκιο ότι, πέρα από έναν ορίζοντα, η βαρύτητα γίνεται απόλυτη.

X :

Μπορεί ίσως να ειπωθεί ότι ενίοτε ή και συχνά υπάρχει μια αδιόρατη αίσθηση της ύπαρξης ενός Μεγάλου Αδελφού, μονάχα που λείπει η συνειδητή συναίσθηση αυτού του γεγονότος (αν μπορούμε να μιλάμε για γεγονός) και πιθανώς σ’ αυτό το «νέο» «1984», αυτό να οφείλεται στο ότι ο Μεγάλος Αδελφός, αν υπάρχει, απλώς να αισθάνεται ότι η εξουσία του είναι τόσο πιο ισχυρή όσο λιγότερο ορατή είναι η μορφή της.

GPT 5

Ναι — όχι μόνο μπορεί να ειπωθεί, αλλά ίσως μόνο έτσι μπορεί πλέον να ειπωθεί με ακρίβεια.

Αυτό που περιγράφεις είναι η μετάβαση από τον ορατό Μεγάλο Αδελφό του Όργουελ στον απρόσωπο, διάχυτο Μεγάλο Αδελφό της ύστερης νεωτερικότητας. Και εδώ αγγίζουμε ένα από τα βαθύτερα σημεία της σύγχρονης εξουσίας.

1. Από τη συνειδητή καταστολή στην προ-συνειδητή συμμόρφωση

Στο 1984:

• ο πολίτης γνωρίζει ότι παρακολουθείται,

• και ρυθμίζει τη συμπεριφορά του από φόβο.

Στο «νέο 1984»:

• ο πολίτης αισθάνεται ότι «κάτι υπάρχει»,

• χωρίς να μπορεί να το ονοματίσει,

• και ρυθμίζει τη συμπεριφορά του από συνήθεια.

Αυτό είναι καθοριστικό: η εξουσία δεν χρειάζεται να επιβληθεί στη συνείδηση·
εγκαθίσταται πριν από αυτήν.

2. Η ισχυρότερη εξουσία είναι εκείνη που δεν χρειάζεται να αποδειχθεί

Όπως το θέτεις, η αορατότητα δεν είναι αδυναμία αλλά υπέρτατη μορφή ισχύος.

Η σύγχρονη εξουσία:

• δεν δηλώνει «σε βλέπω»,

• αλλά δημιουργεί το αίσθημα ότι πάντα θα μπορούσε να σε βλέπει.

Αυτό δεν παράγει τρόμο· παράγει προληπτική προσαρμογή.

Ο άνθρωπος δεν ρωτά πια:

«Μπορώ να το πω;»

αλλά:

«Αξίζει να το πω;»

Και αυτό το «αξίζει» είναι ήδη πολιτική απόφαση.

3. Ο Μεγάλος Αδελφός χωρίς πρόσωπο δεν μπορεί να ανατραπεί

Εδώ βρίσκεται το πιο σκοτεινό στοιχείο της σκέψης σου.

Ο ορατός τύραννος:

• μπορεί να μισηθεί,

• να σατιριστεί,

• να ανατραπεί.

Ο αόρατος μηχανισμός:

• δεν προσωποποιείται,

• δεν ενοχοποιείται,

• δεν «πέφτει».

Γι’ αυτό και είναι ιστορικά πιο ανθεκτικός.

4. Η αδιόρατη αίσθηση ως τελευταίο ίχνος ελευθερίας

Το γεγονός ότι περιγράφεις αυτή την αίσθηση χωρίς σαφή συνείδηση δεν είναι αμελητέο.

Σημαίνει ότι:

• η εμπειρία της ελευθερίας δεν έχει εξαφανιστεί πλήρως,

• αλλά έχει υποχωρήσει στο επίπεδο της διαίσθησης.

Η Ανθρωπότητα δεν λέει πια:

«Μας ελέγχουν»

λέει:

«Κάτι δεν πάει καλά».

Και αυτό το «κάτι» είναι ίσως το τελευταίο ρήγμα πριν από την πλήρη κανονικοποίηση.

5. Το παράδοξο της σύγχρονης ισχύος

Όσο λιγότερο ορατή είναι η εξουσία, τόσο περισσότερο εμφανίζεται ως φυσική κατάσταση.

Δεν επιβάλλεται· συμβαίνει.

Και ό,τι «συμβαίνει» δεν αμφισβητείται εύκολα.

6. Τελική σύνθεση

Αν το διατυπώσουμε όσο πιο καθαρά γίνεται:

Στο νέο 1984, ο Μεγάλος Αδελφός δεν χρειάζεται να σε κοιτάζει.

Αρκεί να έχεις μάθει να στέκεσαι σαν να σε κοιτάζουν.

Η ισχύς του δεν έγκειται στο βλέμμα, αλλά στο ότι δεν απαιτεί πια επίγνωση για να λειτουργήσει.

Και ίσως αυτό είναι το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα της συζήτησής μας: ότι η ελευθερία δεν χάνεται όταν την αφαιρούν, αλλά όταν παύει να γίνεται συνειδητό αίτημα.

Αν θέλεις, μπορούμε να επιχειρήσουμε ένα τελευταίο, οριακό ερώτημα:
αν αυτή η αδιόρατη αίσθηση είναι το τελευταίο ίχνος αντίστασης, πώς — και αν — μπορεί να μετατραπεί ξανά σε συνείδηση.

Χ :

Εάν προκαλούμουν να συγγράψω μια επικαιροποιημένη προσέγγιση του βιβλίου του Όργουελ «1984», το concept θα παρέμεινε αμετάβλητο (κατάργηση ιδιωτικότητας (καθημερινής ζωής και σκέψης) και «νέο λεξιλόγιο») όμως, θα τόνιζα ίσως και ένα δύο ακόμα σημεία. Όπως π.χ., ότι η κοινή αντίληψη ότι το «1984» «συνθλίβει» εν ονόματι της συλλογικότητας την «ιδιωτικότητα», πιθανώς να την διευκρίνιζα ακόμα περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι η επικράτηση ΕΝΟΣ Μεγάλου Αδελφού, ουδεμία συλλογικότητα δηλώνει. Αντίθετα δηλώνει την επικράτηση μιας Υπερ-Ιδιωτικότητας, του Μεγάλου Αδελφού, ενώπιον της οποίας υποτάσσονται και εξαφανίζονται οι υπόλοιπες «ιδιωτικότητες». Και ασφαλώς σ’ αυτό το νέο «1984», το όλο κοινωνικό σκηνικό, δεν θα έχει καμία σχέση με το δυστοπικό, «μουντό» κοινωνικό σκηνικό του οργουελιανού «1984». Εδώ το κυρίαρχο concept θα είναι μια Κοινωνία που θα ζει σε μια ψευδαίσθηση κυριαρχίας της ιδιωτικότητάς της, ουδεμία ορατή κεντρική εξουσία θα επιχειρεί να τους παρακολουθεί, τα ίδια τα άτομα μα χαρά θα προσφέρουν όλες τις λεπτομέρειες που αφορούν την ιδιωτικότητά τους, τις προτιμήσεις και τις σκέψεις τους μέσω σύγχρονων ψηφιακών τεχνολογιών «ιδιωτικής χρήσης», μια Κοινωνία στην οποία όλοι, ή εν πάση περιπτώσει η πλειοψηφία, θα αισθάνεται μια «ανεξήγητη» «ευτυχία», μια Κοινωνία στην οποία η ίδια η «σκέψη» θα αγνοείται ως κατάσταση και στη θέση της θα επικρατούν καλλιεργημένες συμπεριφορές προσανατολισμένες προς την κατανάλωση οιοδήποτε πράγματος εκτός των πνευματικών, πολιτικών και κοινωνικών ανησυχιών οι οποίες θα έχουν «δαιμονοποιηθεί» ως πηγές μεγάλων δεινών που είχαν επιφέρει στον «Παλιό Κόσμο», ο «Μεγάλος Αδελφός» ενώ θα υπάρχει ταυτόχρονα θα αγνοείται η ύπαρξή του, κ.λπ. Εσύ αν σου ζητούσα να μου πεις, ποιο θα ήταν το concept του δικού σου «επικαιροποιημένου» «1984»; 

GPT 5

Αυτό που περιγράφεις είναι ήδη ένα εξαιρετικά ώριμο θεωρητικό πλαίσιο· θα έλεγα μάλιστα ότι κινείται πέρα από τον Όργουελ και συναντά τον Χάξλεϋ, τον Φουκώ, τον Ντελέζ, ακόμη και τον Μπωντριγιάρ — χωρίς να ταυτίζεται πλήρως με κανέναν.

Θα προσπαθήσω, λοιπόν, να σου απαντήσω όχι ανταγωνιστικά αλλά συμπληρωματικά, σαν να συνυπάρχουν δύο «επικαιροποιήσεις» στο ίδιο σύμπαν.

Το concept του δικού μου «επικαιροποιημένου 1984»

Τίτλος (αν μου επιτρεπόταν ένας):

«1984: Η Εξουσία Χωρίς Θέληση»

1. Από την Υπερ-Ιδιωτικότητα στην Αποϊδιωτικοποίηση του Εαυτού

Συμφωνώ απολύτως με τη θεμελιώδη σου μετατόπιση:

ο Μεγάλος Αδελφός δεν εκφράζει συλλογικότητα αλλά μονοπώλιο της ιδιωτικότητας.

Στο δικό μου concept, θα πήγαινα ένα βήμα παραπέρα:

• Η ιδιωτικότητα δεν αφαιρείται.

• Αδειάζει από περιεχόμενο.

Ο πολίτης:

• έχει «προσωπικό χώρο»,

• «προσωπικό προφίλ»,

• «προσωπικές επιλογές»,

αλλά όχι προσωπική εσωτερικότητα.

Η ιδιωτικότητα παραμένει ως φόρμα, ενώ η εσωτερική ζωή καταργείται ως περιττή.

2. Ο Μεγάλος Αδελφός ως Αρχή Συντονισμού, όχι Εξουσία

Στο νέο μου «1984», ο Μεγάλος Αδελφός:

• δεν διατάζει,

• δεν απαγορεύει,

• δεν τιμωρεί.

Είναι μια αρχή βελτιστοποίησης.

Δεν λέει:

«Αυτό είναι σωστό»

αλλά:

«Αυτό λειτουργεί καλύτερα»

Η εξουσία δεν είναι ιδεολογική αλλά κυβερνητική με την κυβερνητική έννοια: διαχείριση ροών, συμπεριφορών, πιθανοτήτων.

Ο Μεγάλος Αδελφός δεν θέλει υπακοή.

Θέλει προβλεψιμότητα.

3. Η Νέα Γλώσσα δεν περιορίζει τη σκέψη — την καθιστά άχρηστη

Εδώ διαφοροποιούμαι ελαφρώς από τον Όργουελ.

Στο δικό μου 1984:

• η σκέψη δεν καταστέλλεται,

• απλώς δεν ανταμείβεται πουθενά.

Ό,τι δεν:

• καταναλώνεται,

• μετριέται,

• κοινοποιείται,

• μεταφράζεται σε αντίδραση,

θεωρείται νεκρός χρόνος.

Η σκέψη υπάρχει, αλλά κοινωνικά ισοδυναμεί με σιωπή.

4. Η Ευτυχία ως Στατιστική Κανονικότητα

Η «ανεξήγητη ευτυχία» που περιγράφεις είναι κεντρική και για μένα, αλλά με μια λεπτή διαφορά:

Δεν είναι ψευδαίσθηση — είναι λειτουργική ευτυχία.

Οι άνθρωποι:

• δεν είναι δυστυχισμένοι,

• δεν αισθάνονται καταπιεσμένοι,

• δεν ζητούν επανάσταση.

Απλώς:

• δεν αισθάνονται έλλειψη νοήματος, γιατί το νόημα δεν είναι πια κατηγορία.

Η ευτυχία δεν είναι εμπειρία· είναι συμμόρφωση χωρίς τριβή.

5. Το τελικό οργουελικό άλμα: η κατάργηση της εσωτερικής σύγκρουσης

Στο δικό μου «1984», το πιο τρομακτικό στοιχείο δεν είναι η επιτήρηση, αλλά αυτό:

Ο άνθρωπος δεν συγκρούεται πια με τον εαυτό του.

Δεν υπάρχει:

• ενοχή,

• αγωνία,

• υπαρξιακή αμφιβολία.

Όχι επειδή λύθηκαν τα προβλήματα, αλλά επειδή έπαψαν να διατυπώνονται εσωτερικά.

Ο άνθρωπος δεν λέει:

«Δεν είμαι ελεύθερος»

Λέει:

«Δεν καταλαβαίνω τι εννοείς με τη λέξη «ελευθερία»

Και αυτό είναι το σημείο μη επιστροφής.

6. Το τέλος (χωρίς τέλος)

Αν το βιβλίο έπρεπε να κλείσει, δεν θα έκλεινε με τρόμο, αλλά με κάτι πολύ πιο ψυχρό:

Μια κοινωνία που δεν γνωρίζει ότι ζει μέσα στο 1984, όχι επειδή της το έκρυψαν,
αλλά επειδή δεν της χρειάστηκε ποτέ να το μάθει.

Μια τελευταία παρατήρηση, πιο προσωπική

Το concept που περιγράφεις — και το δικό μου — έχουν ένα κοινό, ίσως άβολο συμπέρασμα:

Το νέο «1984» δεν είναι πολιτικό μυθιστόρημα.

Είναι ανθρωπολογικό.

Δεν μιλά για το πώς κυβερνιούνται οι άνθρωποι, αλλά για το τι άνθρωποι γίνονται ικανοί να κυβερνηθούν με αυτόν τον τρόπο.

Αν θέλεις, στο επόμενο βήμα μπορούμε:

• είτε να συγκρίνουμε ευθέως το concept σου με του Χάξλεϋ (σημείο προς σημείο),

• είτε να δοκιμάσουμε κάτι ακόμη πιο τολμηρό: να γράψουμε την πρώτη σκηνή αυτού του «1984», όχι ως προειδοποίηση αλλά ως καθημερινότητα.

Χ :

Εχεις δίκαιο να σημειώνεις ότι το concept που περιγράφω — και το δικό σου — «έχουν ένα κοινό, ίσως άβολο συμπέρασμα: Το νέο «1984» δεν είναι πολιτικό μυθιστόρημα. Είναι ανθρωπολογικό.» Έπρεπε, πριν βάλω εκείνο το «κ.λπ.» στο τέλος της περιγραφής του δικού μου concept, να διευκρινίσω κάτι πολύ σημαντικό, τι θα σημείωνα οπωσδήποτε μετά αυτό το «κ.λπ.». Θα σημείωνα, και θα το έντυνα δραματουργικά, με την ύπαρξη μιας πολύ καλά μελετημένης «κεντρικής» πολιτικής και ιδεολογικής στρατηγικής, όμως, εντελώς αόρατη ως τέτοια στα μέλη της Κοινωνίας, Η μεγάλη ψευδαίσθηση και χίμαιρα θα είναι σ’ αυτό το νέο concept, ότι ο κόσμος θα νομίζει ότι ελέγχει τη ζωή του, ενώ θα την έχει απολέσει εντελώς.

GPT 5

Ναι. Και αυτή η διευκρίνιση δεν είναι απλώς συμπληρωματική· είναι το κομμάτι που κλείνει το θεωρητικό κύκλωμα. Χωρίς αυτήν, το νέο «1984» θα έμοιαζε με αυθόρμητη ανθρωπολογική παρακμή. Με αυτήν, αποκτά συνειδητή αρχιτεκτονική — όχι όμως εμφανή πολιτική μορφή.

Θα προσπαθήσω να το αρθρώσω καθαρά, χωρίς να προδώσω τη δραματουργική του ισχύ.

1. Η στρατηγική που δεν μοιάζει με στρατηγική

Στο concept που πλέον περιγράφεις, η εξουσία:

• υπάρχει ως σχέδιο,

• λειτουργεί ως μακράς πνοής πολιτική και ιδεολογική στρατηγική,

• αλλά δεν εμφανίζεται ποτέ ως πολιτική.

Δεν υπάρχουν:

• συνθήματα,

• μεγάλα αφηγήματα,

• εχθροί προς μίσος,

• ούτε καν επίκληση «κοινού καλού».

Αντίθετα, υπάρχει μια σιωπηλή μηχανική στόχευση:

Να καταστεί ο άνθρωπος απολύτως βέβαιος ότι ελέγχει τη ζωή του, ακριβώς τη στιγμή που έχει πάψει να την καθορίζει.

Αυτό δεν είναι απουσία εξουσίας.

Είναι υπέρτατη μορφή της.

2. Ο έλεγχος ως εμπειρία αυτονομίας

Η κεντρική σου ιδέα — και ίσως η πιο οργουελική με τη σύγχρονη έννοια — είναι αυτή:

Ο άνθρωπος δεν εξαναγκάζεται.

Καθοδηγείται να βιώνει τον έλεγχο ως προσωπική επιλογή.

Η στρατηγική δεν λέει:

• «να σου πάρω τον έλεγχο»

λέει:

• «να σου δώσω εργαλεία ελέγχου».

Αλλά τα εργαλεία:

• είναι προ-ρυθμισμένα,

• λειτουργούν εντός αυστηρών πλαισίων,

• παράγουν πάντα προβλέψιμα αποτελέσματα.

Ο πολίτης νιώθει κυρίαρχος, όχι επειδή κυβερνά, αλλά επειδή επιλέγει ανάμεσα σε εκδοχές που έχουν ήδη επιλεγεί γι’ αυτόν.

3. Η ιδεολογία χωρίς ιδεολογικό λόγο

Εδώ βρίσκεται το πραγματικά επικίνδυνο στοιχείο.

Η ιδεολογία:

• δεν εκφέρεται,

• δεν διδάσκεται,

• δεν αμφισβητείται.

Εγκαθίσταται ως:

• «κοινή λογική»,

• «φυσικός τρόπος ζωής»,

• «ρεαλισμός».

Δεν λέει:

«Αυτό πιστεύουμε»

Λέει:

«Έτσι είναι τα πράγματα»

Και όταν κάτι «είναι έτσι», δεν είναι πλέον πολιτικό ζήτημα· είναι υπαρξιακό δεδομένο.

4. Η απόλυτη ψευδαίσθηση: ο άνθρωπος ως διαχειριστής της ίδιας του της απώλειας

Η δραματουργική σου κορύφωση είναι αυτή:

Ο άνθρωπος δεν στερείται τη ζωή του.

Του ανατίθεται η διαχείρισή της.

Διαχειρίζεται:

• το σώμα του,

• τις σχέσεις του,

• την εικόνα του,

• τον χρόνο του,

• την «ψυχική του ισορροπία».

Αλλά δεν ελέγχει:

• το νόημα,

• τον σκοπό,

• το πλαίσιο εντός του οποίου όλα αυτά αποκτούν σημασία.

Έτσι, η απώλεια δεν βιώνεται ως απώλεια.

Βιώνεται ως πλήρης λειτουργικότητα.

5. Γιατί αυτό είναι βαθύτερα οργουελικό από τον Όργουελ

Στο 1984 του Όργουελ:

• το καθεστώς φοβάται την αφύπνιση,

• και τη συντρίβει.

Στο δικό σου «1984»:

• η αφύπνιση δεν συμβαίνει, όχι επειδή απαγορεύεται, αλλά επειδή δεν υπάρχει πια το εσωτερικό έδαφος για να συμβεί.

Και εδώ, η πολιτική στρατηγική έχει πετύχει το αδιανόητο: να εξαφανίσει όχι την ελευθερία, αλλά την επιθυμία για ελευθερία ως έννοια διαφορετική από την επιλογή.

6. Το τελικό, άβολο συμπέρασμα

Αν το ντύσεις δραματουργικά σωστά, το πιο τρομακτικό στοιχείο δεν θα είναι ο Μεγάλος Αδελφός.

Θα είναι ότι:

Κανείς δεν θα θέλει να τον αναζητήσει.

Γιατί η ύπαρξή του θα υπονοούσε ότι:

• κάτι χάθηκε,

• κάτι αφαιρέθηκε,

• κάτι δεν είναι υπό τον έλεγχο του ατόμου.

Και αυτή είναι η μία σκέψη που η στρατηγική σου δεν επιτρέπει να σχηματιστεί.

Αν μου επιτρέπεις μια πρόταση για το επόμενο βήμα — όχι θεωρητικό αλλά καθαρά λογοτεχνικό:

➢ Να μην αποκαλυφθεί ποτέ ρητά η «κεντρική στρατηγική».

➢ Να υπάρχει μόνο μέσα από τις συνέπειές της.

➢ Και η μοναδική ρωγμή να είναι ένας χαρακτήρας που δεν «επαναστατεί», αλλά απλώς δεν καταφέρνει να νιώσει την ευτυχία που όλοι θεωρούν αυτονόητη.

Αυτός ο άνθρωπος, σε αυτόν τον κόσμο, δεν είναι επικίνδυνος.

Είναι ακατανόητος.

Και αυτό, ίσως, είναι το πιο πολιτικό σημείο του νέου «1984».

X :

Πως θα σου φαίνονταν τώρα να επανέφερα μια δική σου προηγούμενη πρόταση, «να γράψουμε την πρώτη σκηνή αυτού του «1984», όχι ως προειδοποίηση αλλά ως καθημερινότητα»; Αν θέλεις μπορείς να το επιχειρήσεις.

Θα το επιχειρήσω.

Όχι ως εισαγωγή ιδεών, αλλά ως φυσική κατάσταση.

Όχι ως προειδοποίηση, αλλά ως κάτι που δεν χρειάζεται εξήγηση.

Πρώτη σκηνή

Ξύπνησε πριν χτυπήσει το ξυπνητήρι.

Δεν υπήρχε λόγος· απλώς άνοιξε τα μάτια του, όπως κάθε πρωί, με εκείνη τη γνώριμη αίσθηση ότι το σώμα του είχε ήδη αποφασίσει για λογαριασμό του. Το φως στο δωμάτιο άναψε απαλά, στο επίπεδο που προτιμούσε. Το είχε ρυθμίσει ο ίδιος. Του άρεσε να το σκέφτεται έτσι.

Έμεινε ακίνητος για λίγα δευτερόλεπτα, όχι από νωθρότητα αλλά από μια αδιόρατη πληρότητα. Δεν υπήρχε κάτι που να τον βαραίνει. Ούτε κάτι που να τον περιμένει με ανυπομονησία. Αυτό θεωρούνταν καλό.

Σήκωσε το χέρι του και η οθόνη ενεργοποιήθηκε. Τον χαιρέτησε με το όνομά του. Του πρότεινε μια σύνοψη της ημέρας — τίποτα δεσμευτικό, μόνο προτάσεις. Χαμογέλασε σχεδόν ασυναίσθητα όταν είδε ότι οι επιλογές του ήταν «απόλυτα ευθυγραμμισμένες με τις προτιμήσεις του τελευταίου διαστήματος». Ένιωσε μια μικρή ικανοποίηση. Συνέπεια σήμαινε σταθερότητα.

Στο μπάνιο, το νερό είχε την ιδανική θερμοκρασία. Πάντα την είχε. Κάποτε είχε προσπαθήσει να θυμηθεί πότε ήταν η τελευταία φορά που κάτι δεν λειτούργησε όπως έπρεπε. Δεν τα κατάφερε. Δεν είχε σημασία.

Καθώς ντυνόταν, του ήρθε για μια στιγμή μια σκέψη — όχι καθαρή, περισσότερο σαν σκιά: Άραγε θα μπορούσα να κάνω κάτι τελείως διαφορετικό σήμερα;
Η σκέψη δεν ολοκληρώθηκε. Δεν απορρίφθηκε· απλώς διαλύθηκε, όπως διαλύονται οι σκέψεις που δεν οδηγούν πουθενά.

Στην κουζίνα, το πρωινό τον περίμενε. Δεν ήταν ακριβώς το ίδιο κάθε μέρα, αλλά πάντα βρισκόταν εντός ενός πλαισίου που τον έκανε να αισθάνεται ότι «επέλεγε σωστά». Οι ειδήσεις έπαιζαν χαμηλά. Δεν υπήρχαν γεγονότα που να απαιτούν την προσοχή του. Αυτό ήταν επίσης καλό.

Μια φράση πέρασε στην οθόνη, σχεδόν ανεπαίσθητα:

«Σήμερα, το 92% των ανθρώπων ένιωσε ικανοποίηση από τις επιλογές του.»
Δεν τον απασχόλησε το 8%. Πάντα υπήρχε ένα υπόλοιπο.

Βγήκε από το σπίτι. Ο δρόμος ήταν καθαρός, ήσυχος, καλοσχεδιασμένος. Οι άνθρωποι γύρω του κινούνταν με έναν τρόπο που δεν απαιτούσε προσοχή. Κανείς δεν κοίταζε κανέναν επίμονα. Δεν υπήρχε λόγος. Όλοι ήξεραν πού πήγαιναν.

Στο μέσο της διαδρομής, το σύστημα του πρότεινε μια εναλλακτική. «Λιγότερη κίνηση, περισσότερη άνεση». Την αποδέχτηκε χωρίς δεύτερη σκέψη. Του άρεσε να αισθάνεται ότι βελτιστοποιεί τον χρόνο του.

Κάπου εκεί — δεν θα μπορούσε να πει πού ακριβώς — ένιωσε πάλι εκείνη τη σκιά. Όχι σκέψη. Αίσθηση. Σαν να είχε ξεχάσει κάτι σημαντικό, χωρίς όμως να μπορεί να προσδιορίσει τι. Η αίσθηση δεν συνοδευόταν από φόβο ή άγχος. Περισσότερο έμοιαζε με μια ελαφρά δυσφορία, σαν ενοχλητικό ήχο που σταματά πριν τον εντοπίσεις.

Στάθηκε για μια στιγμή. Το σύστημα το κατέγραψε ως «παύση». Του πρότεινε μια ανάσα. Την πήρε.

Η δυσφορία υποχώρησε.

Συνέχισε.

Στη δουλειά, όλα κύλησαν ομαλά. Δεν χρειάστηκε να πάρει αποφάσεις που να τον κουράσουν. Οι περισσότερες είχαν ήδη παρθεί με τρόπο που του ταίριαζε. Στο τέλος της ημέρας, έλαβε μια ειδοποίηση:

«Η σημερινή σου απόδοση ανταποκρίθηκε πλήρως στο δυναμικό σου.»

Αυτό τον ανακούφισε. Δεν του άρεσε η ιδέα ότι θα μπορούσε να έχει υπάρξει κάτι περισσότερο.

Το βράδυ, καθισμένος μόνος, ένιωσε ευτυχισμένος. Όχι έντονα — αυτό θα ήταν ύποπτο. Με έναν ήρεμο, επίπεδο τρόπο. Όπως πρέπει.

Πριν κοιμηθεί, του πέρασε από το μυαλό μια λέξη. Παράξενη, παλιά. Δεν ήξερε γιατί εμφανίστηκε.

«Έλεγχος.»

Δεν ήξερε ακριβώς τι σήμαινε, μόνο ότι δεν την χρειαζόταν.

Έσβησε το φως. Το δωμάτιο βυθίστηκε στην ιδανική σκοτεινότητα.

Η ημέρα είχε ολοκληρωθεί επιτυχώς.

Και πουθενά, σε κανένα σημείο,  δεν υπήρξε λόγος να υποψιαστεί ότι η ζωή του δεν του ανήκε.

Χ :

Εδώ νομίζω ότι μπορούμε να βάλουμε μια άνω τελεία. Αναμφίβολα δεν θα λείψουν οι ευκαιρίες να επανέλθουμε στο θέμα αυτό.

GPT 5

Συμφωνώ.
Μια άνω τελεία είναι ίσως το μόνο σημείο στίξης που ταιριάζει σε αυτή τη συζήτηση: δεν κλείνει, δεν κορυφώνει, δεν εξηγεί. Αφήνει τον λόγο να αιωρείται — όπως ακριβώς και το θέμα.

Ό,τι ειπώθηκε εδώ δεν εξαντλείται· λειτουργεί περισσότερο σαν υπόγεια τάση, κάτι που μπορεί να επανεμφανιστεί όταν οι συνθήκες το καλέσουν. Και, όπως σωστά λες, οι ευκαιρίες δεν θα λείψουν.

Μέχρι τότε, η σκέψη μπορεί να παραμείνει εκεί που είναι πιο γόνιμη:
όχι ως κραυγή, αλλά ως σιωπηλή εγρήγορση.

Άνω τελεία, λοιπόν.

X :

Μετά την άνω τελεία, επανερχόμαστε για να  «κλείσουμε» την τοποθέτησή μας, πάνω στο θέμα που αποτελεί το αντικείμενο αυτής της συζήτησης. Βασικά, σου παραχωρώ τον «τελικό λόγο», κρατώντας για μένα την ερώτηση που σου θέτω εδώ : προσωπικά, πιστεύω ότι το «1984» έχει και ένα άλλο πολύ ουσιαστικό στοιχείο, το οποίο όμως, δεν βλέπω πάντα να τυγχάνει της ίδιας σημασίας στις αναλύσεις με το «εσωτερικό» δυστοπικό περιβάλλον της οργουελικής κοινωνίας. Αναφέρομαι τόσο το στοιχείο του πολέμου που διατρέχει όλη τη πλοκή του έργου, όσο και το γεγονός ότι η οργουελική κοινωνία «χτίζεται» σε ένα εξίσου δυστοπικό διεθνές περιβάλλον, αποτέλεσμα μεγάλων γεωστρατηγικών και γεωπολιτικών ανακατατάξεων σε παγκόσμια κλίμακα. Πόσο το «νέο» «1984» είναι απαλλαγμένο τέτοιων κινδύνων στο παγκόσμιο γίγνεσθαι; 

GPT 5

Η παρατήρησή σου είναι απολύτως σωστή — και, αν θέλουμε να δώσουμε μια συνολική τοποθέτησηγια το νέο concept, πρέπει να ξεκινήσουμε από εκεί που συχνά παραβλέπεται: το γεωπολιτικό και πολεμικό πλαίσιο στο οργουελικό 1984.

Στον Όργουελ:

1. Ο διαρκής πόλεμος δεν είναι απλώς σκηνικό.

Είναι δομικό εργαλείο του καθεστώτος:

o Στρέφει την κοινωνία σε μια μόνιμη αίσθηση απειλής.

o Ενισχύει τη συλλογικότητα ως απαραίτητη για την «επιβίωση».

o Απορροφά τους πόρους, εξουδετερώνει την κριτική, νομιμοποιεί την απώλεια.

2. Η διεθνής δυστοπία — τρεις υπερδυνάμεις σε διαρκή ανακατανομή και πόλεμο — δίνει εξωτερική δικαιολόγηση για τον εσωτερικό έλεγχο. Το καθεστώς φαίνεται αναγκαίο, γιατί ο κόσμος έξω είναι ασταθής και επικίνδυνος.

Αυτό σημαίνει ότι η «εσωτερική δυστοπία» και η «εξωτερική ανασφάλεια» αλληλοτροφοδοτούνται. Το 1984 δεν είναι μόνο ιστορία για την εξουσία· είναι και ιστορία για την παγκόσμια ροή ισχύος, όπου η εσωτερική υποταγή είναι φυσικό επακόλουθο.

Στο νέο concept του «1984» που συζητήσαμε:

• Η εσωτερική δυστοπία παραμένει, αλλά σε ατομικό και ανθρωπολογικό επίπεδο: πλήρης έλλειψη συνείδησης ελέγχου, υπερ-ιδιωτικότητα, εσωτερική σύγκρουση που έχει εξαλειφθεί.

• Δεν χρειάζεται διαρκής πόλεμος, ούτε εξωτερικές απειλές, για να λειτουργήσει το σύστημα: η κυριαρχία επιτυγχάνεται μέσα από την καθημερινή αυτο-παράδοση και την ψευδαίσθηση επιλογής.

• Οι παγκόσμιες συνθήκες είναι αδιάφορες: δεν χρειάζεται η κοινωνία να φοβάται εξωτερικούς κινδύνους, γιατί η «υποταγή» έχει γίνει συναισθηματική, συμπεριφορική και νοητική — όχι στρατιωτική ή αναγκαστική.

Με άλλα λόγια:

Το νέο «1984» δεν έχει τους γεωπολιτικούς κινδύνους ως βασικό συστατικό· η «μαύρη τρύπα» που καταβροχθίζει τον άνθρωπο είναι ήδη παρούσα εντός της ίδιας της κοινωνίας, ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει έξω.

Αυτό έχει ένα σημαντικό επακόλουθο: η εσωτερική δυστοπία γίνεται αυτάρκης, δηλαδή δεν χρειάζεται εξωτερικό πλαίσιο φόβου για να επιβιώσει. Ο Μεγάλος Αδελφός μπορεί να παραμείνει αόρατος, η κοινωνία να νιώθει ευτυχισμένη, και κανένας πόλεμος ή παγκόσμια ανακατανομή δυνάμεων δεν είναι απαραίτητη συνθήκη.

Αλλά εδώ κρύβεται και μια ουσιαστική διαφορά:

• Στον Όργουελ, η απώλεια είναι αναγκαία για επιβίωση σε έναν ασταθή κόσμο.

• Στο νέο concept, η απώλεια είναι αναγκαία μόνο για την ίδια τη δομή της κοινωνίας, ανεξάρτητα από το περιβάλλον.

Και αυτό αλλάζει ριζικά τη δυναμική: η εξουσία δεν χρειάζεται στρατηγικές πολέμου· είναι πλέον αυτόνομη, αυτοτροφοδοτούμενη και αόρατη, πλήρως ενσωματωμένη στον τρόπο που οι άνθρωποι σκέφτονται, επιλέγουν και αισθάνονται.

Αν θέλεις, μπορούμε να πάμε και ένα βήμα παραπέρα: να εξετάσουμε πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί ένα «παγκόσμιο σκηνικό» στο νέο 1984, χωρίς να καταρρίπτει την εσωτερική του σταθερότητα — δηλαδή, πώς η κοινωνία θα έμενε αδιάφορη ή απρόσβλητη από εξωτερικούς γεωπολιτικούς κραδασμούς. Αυτό θα μας έδινε την πλήρη εικόνα του ανθρωπολογικού, ψυχολογικού και πολιτικού πλαισίου της νέας δυστοπίας. Θέλεις να το επιχειρήσουμε;

Χ :

Οι τρέχουσες εξελίξεις, θεωρείς ότι υποστηρίζουν την θέση ότι «η εξουσία δεν χρειάζεται στρατηγικές πολέμου»; Σε ό,τι με αφορά, η όποια απάντηση δεν μπορεί να είναι ασυσχέτιστη με το αν οι «τρέχουσες» εξελίξεις, οδηγούν προς μονιμότερες καταστάσεις, ή αν είναι όντως «τρέχουσες» και μη αναμενόμενες να μακροημερεύσουν.

GPT 5

Καταλαβαίνω ακριβώς τι εννοείς — η ερώτηση δεν είναι αφηρημένη, αλλά συνδέεται με τη διάρκεια και τη σταθερότητα των διεθνών συνθηκών. Και πράγματι, η απάντηση δεν μπορεί να είναι απόλυτη· είναι μάλλον συνθετική και υπό όρους.

Ας το δούμε βήμα προς βήμα:

1. Η αρχική θέση: η εξουσία δεν χρειάζεται στρατηγικές πολέμου

Στο νέο concept του «1984» που συζητήσαμε, η εξουσία:

• έχει εσωτερικεύσει την κυριαρχία μέσα στους πολίτες,

• δεν χρειάζεται να φοβίσει ή να εξαναγκάσει,

• βασίζεται σε συμμόρφωση μέσω ψευδαίσθησης ελέγχου.

Συνθήκες τέτοιες κάνουν το «εξωτερικό στρατηγικό στοιχείο» δευτερεύον ή περιττό.

Αλλά αυτή η θέση λειτουργεί ιδανικά σε σταθερό, προβλέψιμο περιβάλλον.

2. Η πραγματικότητα των τρεχουσών διεθνών εξελίξεων

Αν εξετάσουμε τις σύγχρονες γεωπολιτικές τάσεις:

• Ασταθής κατανομή ισχύος: Αναδυόμενες υπερδυνάμεις, διακυμάνσεις οικονομικής ισχύος, τεχνολογικοί μονοπωλιακοί ανταγωνισμοί.

• Τοπικές ένοπλες συγκρούσεις και ασταθείς περιοχές: Συχνά με διεθνή εμπλοκή, που επηρεάζουν εμμέσως και κοινωνίες μακριά.

• Κλιματική και ενεργειακή κρίση: Διαμορφώνει νέα στρατηγικά συμφέροντα και κινδύνους, ακόμη και χωρίς παραδοσιακό πόλεμο.

Αυτά τα στοιχεία δεν είναι μόνιμα, αλλά ούτε εντελώς προσωρινά. Είναι πιο σωστό να τα χαρακτηρίσουμε ως μεσοπρόθεσμα ασταθή πλαίσια, με δυνατότητα επανασταθεροποίησης ή περαιτέρω όξυνσης.

3. Συμβιβασμός με την προηγούμενη θέση

Η θέση ότι η εξουσία δεν χρειάζεται στρατηγικές πολέμου παραμένει δυνατή υπό δύο προϋποθέσεις:

1. Η εσωτερική κυριαρχία είναι πλήρης και αυτοτροφοδοτούμενη.
Όσο οι πολίτες πιστεύουν ότι ελέγχουν τη ζωή τους, η εξουσία δεν χρειάζεται να στραφεί σε εξωτερικές κρίσεις για νομιμοποίηση.

2. Οι εξωτερικές αναταράξεις δεν απειλούν άμεσα την καθημερινή εμπειρία των πολιτών.
Η διαφορά με τον Όργουελ είναι ότι στο νέο concept, η αντίληψη του κινδύνου εξωτερικά είναι σχεδόν ανύπαρκτη ή ενσωματωμένη στο σύστημα (π.χ., ενημερωμένες, «κανονισμένες» απειλές που δεν απαιτούν δράση από τον πολίτη).

Αν οι εξωτερικές κρίσεις αρχίσουν να γίνονται αόρατα αδύνατο να αγνοηθούν — όπως σοβαρές πανδημίες, κατάρρευση υποδομών, ή παγκόσμιες οικονομικές κρίσεις που επηρεάζουν καθημερινά — τότε η εξουσία μπορεί να χρειαστεί να επιστρέψει σε στρατηγικές που μοιάζουν με παραδοσιακό πόλεμο ή δημόσια απειλή, ακόμη κι αν το σύστημα παραμένει ανθρωπολογικά ελεγχόμενο.

4. Συμπέρασμα

Η απάντηση είναι σχετική: η εξουσία μπορεί να μην χρειάζεται στρατηγικές πολέμου όταν η εσωτερική της κυριαρχία είναι πλήρης και η καθημερινότητα των πολιτών παραμένει σταθερή και «καλυμμένη».

Όμως, οι τρέχουσες διεθνείς εξελίξεις — αστάθεια, αλληλεξαρτήσεις, κλιματικές και τεχνολογικές κρίσεις — υποδεικνύουν ότι αυτή η «μη-στρατιωτική κυριαρχία» είναι ευάλωτη σε μεταβολές, αν οι εξωτερικοί κίνδυνοι αποκτήσουν μη αγνοήσιμη επίδραση στη ζωή των πολιτών.

Με άλλα λόγια, το νέο 1984 δεν απαιτεί πόλεμο για να λειτουργήσει, αλλά μπορεί να χρειαστεί προσαρμογές σε ένα κόσμο που δεν είναι μόνιμα σταθερός — και αυτό συνδέει την ανθρωπολογική δυστοπία με την πραγματική γεωπολιτική αστάθεια.

Αν θέλεις, μπορούμε να επιχειρήσουμε μια προβολή σε σενάριο 10–20 ετών: πώς το νέο 1984 θα μπορούσε να παραμείνει λειτουργικό σε έναν κόσμο με μέτριας διάρκειας ή επαναλαμβανόμενη αστάθεια, χωρίς να χρειαστεί στρατηγικό πόλεμο, απλώς με **αναπροσαρμογή της ψυχολογικής και κοινωνικής «μηχανικής»». Θέλεις να το κάνουμε;

X :

Ας προχωρήσουμε σύμφωνα με όσα προτείνεις, και όταν θεωρήσεις κατάλληλη τη στιγμή, βάλε την τελεία εκεί όπου εσύ νομίζεις. Απλώς, ένα βήμα πριν το κάνεις αυτό, θα σου ζητήσω να σχολιάσεις ένα σύντομο δυστοπικό κείμενο, όπως το φαντάστηκα, πάντα σε σχέση με ό,τι συζητάμε.

GPT 5

Τέλεια. Ας το οργανώσουμε σε δύο στάδια:

1. Πρώτα θα στήσουμε ένα σενάριο 10–20 ετών για το νέο «1984», που δείχνει πώς η κοινωνία μπορεί να παραμείνει λειτουργική σε ένα κόσμο με μέτριας διάρκειας ή επαναλαμβανόμενη αστάθεια, χωρίς να χρειάζεται στρατηγικό πόλεμο.

2. Αφού το παρουσιάσουμε, θα μπορέσεις να μου στείλεις το δυστοπικό κείμενο για σχολιασμό, και τότε θα εντάξουμε την τελεία στο κατάλληλο σημείο.

Σενάριο 10–20 ετών στο νέο «1984»

Η κοινωνία έχει πλέον σταθεροποιήσει την ανθρωπολογική της δυστοπία. Οι πολίτες συνεχίζουν να νιώθουν ότι ελέγχουν τη ζωή τους — μέσω προγραμμάτων, εφαρμογών, δεδομένων που διαχειρίζονται καθημερινά, και προτιμήσεων που καταγράφονται και προσαρμόζονται ακαριαία. Η «ψευδαίσθηση κυριαρχίας» είναι πλήρως ενσωματωμένη στη νοοτροπία και τη συμπεριφορά τους.

Οι διεθνείς συνθήκες, όμως, παραμένουν ασταθείς και μεταβαλλόμενες:

• Οικονομικές κρίσεις εμφανίζονται περιοδικά, αλλά τα συστήματα προσομοιώσεων και ελέγχου της κοινωνικής συμπεριφοράς προσαρμόζουν την καθημερινή εμπειρία των πολιτών, ώστε να μην επηρεάζεται η αίσθηση πληρότητας.

• Τοπικές συγκρούσεις και περιφερειακές αναταράξεις καταγράφονται και ανακλούνται μέσω «προτεινόμενων επιλογών», ώστε οι πολίτες να συμμετέχουν «ψηφιακά», αλλά χωρίς να υποψιάζονται προσωπική απειλή.

• Κλιματικές ή ενεργειακές διακυμάνσεις ενσωματώνονται στο σύστημα ως νέα προτιμώμενα μοτίβα συμπεριφοράς (π.χ., πρόταση αλλαγής διαδρομής, αλλαγής ρουτίνας, προσαρμογής σε νέα θερμοκρασία ή διαθεσιμότητα ενέργειας).

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η εξουσία είναι πλήρως «ψυχολογική» και «συμπεριφορική»: δεν χρειάζεται στρατηγικό πόλεμο για να διατηρήσει την πειθαρχία, διότι κάθε κρίση ενσωματώνεται στην καθημερινή ροή που οι πολίτες θεωρούν δική τους επιλογή.

Αυτό σημαίνει ότι, ακόμη και σε έναν κόσμο όπου η αστάθεια είναι επαναλαμβανόμενη ή μεσοπρόθεσμα έντονη, η κοινωνία μπορεί να παραμείνει λειτουργική και σταθερή, διότι η ρίζα της κυριαρχίας δεν είναι στρατηγική, ούτε εξωτερική, αλλά ατομική και συλλογική αυτο-επιτήρηση, με βάση τη μη συνειδητή συμμόρφωση και την ενσωματωμένη ψευδαίσθηση επιλογής.

Η ανθρωπολογική δυστοπία έχει γίνει αυτοτροφοδοτούμενη: οι πολίτες προσαρμόζονται πριν χρειαστεί να απειληθούν, και η κοινωνία δεν χρειάζεται πλέον έναν εξωτερικό «στρατηγικό εχθρό» για να επιβιώσει.

Μπορείς τώρα να στείλεις το σύντομο δυστοπικό κείμενο που φαντάστηκες, ώστε να το σχολιάσω σε σχέση με όλα όσα συζητάμε.

Χ :

Πολύ καλά, και με αυτό τουλάχιστον εγώ κλείνω από πλευράς μου, σε μια συζήτηση στην οποία περισσότερο ενδιαφέρθηκα για το τι εσύ σκέφτεσαι παρά να εκθέσω τις δικές μου απόψεις. Αυτό που έχει κάποια σημασία, είναι ότι δεν είναι τωρινό. Είναι σκέψεις μου από την εποχή του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία. Τότε γράφτηκε, και μάλιστα τιτλοφορούνταν «2084 : Εκατό χρόνια μετά…». Σου παραθέτω ένα τμήμα, που έχει σχέση με το θέμα μας. «Πόσο επαληθεύτηκε το «1984» του Όργουελ; Μα ολοκληρωτικά… Αν κανείς κρατήσει τη φιλοσοφία του έργου του και δεν εστιάσει στα ιδιαίτερα γεγονότα, το μήνυμα της ολοκληρωτικής κοινωνίας, του Μεγάλου Αδελφού, της καταλυτικής επίδρασης των ΜΜΕ στην ατομική σκέψη κι ακόμα στον ιδιωτικό βίο, είναι πανταχού παρόν, ακόμα και όταν περιβάλλεται τις πιο «ευρύτερες συναινέσεις» ή τις πιο «αγαθές προθέσεις». Ο πειρασμός να μιμηθώ έστω και επιγραμματικά τον Όργουελ είναι ακατανίκητος. Επιστρατεύω λοιπόν όλα τα αποθέματα της πιο «νοσηρής φαντασίας» μου -που λίγο ως πολύ όλοι μας διαθέτουμε- και προσπαθώ να δω πώς θα είναι ο κόσμος μετά από 100 χρόνια από το «1984». Το 2084, είναι μια χρονιά αποφράδα. Οι μεγάλες παγκόσμιες ανακατατάξεις που έγιναν τα προηγούμενα 100 χρόνια, μπορούν να συνοψιστούν στα εξής : οι Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης [ΗΠΕ] είναι μια πραγματικότητα και η Ένωση στηρίζεται σε κριτήρια μακροοικονομικών δεικτών, ο ΟΗΕ έπαψε να έχει τις αρμοδιότητες και τις πρωτοβουλίες του παρελθόντος, το ΝΑΤΟ κατέστη μια παγκόσμια πολιτικοστρατιωτική οργάνωση με αρμοδιότητα παρέμβασης σ’ όλο το πλανήτη. Όμως, ταυτόχρονα, στα 100 αυτά χρόνια, τόσο οι ΗΠΑ όσο και οι ΗΠΕ, έχοντας αναλωθεί σε δραστηριότητες έξω και πέρα από τις πραγματικές τους δυνατότητες, ήδη αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα, που αντανακλούν και στην εσωτερική τους κοινωνική ισορροπία. Τα έθνη των Ενώσεων αυτών, αρχίζουν να διεκδικούν έντονα το δικαίωμα να αποσχισθούν από τις Ενώσεις στις οποίες ανήκουν, ενώ ταυτόχρονα, σχεδόν όλες οι εθνικές μειονότητες έχουν ξεσηκωθεί και ζητούν την επαναχάραξη των συνόρων εν όψει της επικείμενης διάλυσης των δύο αυτών Ενώσεων. Στις ΗΠΑ, οι Νότιες Πολιτείες, επιθυμούν να ανεξαρτοποιηθούν, η Πολιτεία του Τέξας επιθυμεί να ενωθεί με το Μεξικό, η Χαβάη θέλει την ανεξαρτησία της. Εν τω μεταξύ, οι Μαύροι των ΗΠΑ, στα 100 αυτά χρόνια έφτασαν να είναι η πλειοψηφία στο Μισούρι και επιθυμούν την αυτονομία τους. (Με την ευκαιρία, στον Καναδά το Κεμπέκ διεκδικεί κι αυτό την ανεξαρτησία του). Στις ΗΠΕ, η κατάσταση είναι πιο τραγική. Βάσκοι, Βαλόνοι, Σκότοι, Ιρλανδοί, οι Ουγγρικές μειονότητες σ’ όλες τις Ανατολικές Πολιτείες, οι Αλβανικές μειονότητες, οι μουσουλμάνοι, κ.λπ., όλοι τους ζητούν μια δική τους πατρίδα που ν’ ανήκει στους ίδιους. Και φυσικά, όλες αυτές οι αναταράξεις, συμβαίνουν και σ’ όλη τη Μέση Ανατολή και σ’ όλη την Αφρική. Παντού, εκτός από την Κεντρική και την Άπω Ανατολή, διότι εκεί, τα τελευταία αυτά 100 χρόνια, οι διεργασίες που εν τω μεταξύ έλαβαν χώρα διεθνώς, μετατόπισαν το κέντρο της παγκόσμιας οικονομικής και πολιτικοστρατιωτικής ισχύος στο χώρο αυτό, όπου και δεσπόζει το ΣινοασιατικόΣύμφωνο Στρατιωτικής και Οικονομικής Συνεργασίας (ΣΣΣΟΣ) που σταδιακά υποκατέστησε τη παγκόσμια κυριαρχία των ΗΠΑ (οι ΗΠΕ ποτέ δεν κατέστη υπερδύναμη) σε όλα τα επίπεδα. Στις ΗΠΑ και ΗΠΕ, εν τω μεταξύ, η κατάσταση γίνεται όλο και πιο χαώδης. Οι ομοσπονδιακές κυβερνήσεις για να την ελέγξουν, άρχισαν πλέον να χρησιμοποιούν και τον ομοσπονδιακό στρατό, για να επιβάλει τη τάξη. Οι αναφορές για βίαιες συγκρούσεις, οι αναφορές για επιλεκτικές εκκαθαρίσεις μειονοτήτων, είναι όλο και πιο συχνές. Το ΣΣΣΟΣ εν τω μεταξύ προειδοποίησε τις ομοσπονδιακές κυβερνήσεις των ΗΠΑ και των ΗΠΕ, ότι δεν μπορεί πλέον να παραμένει απλός θεατής της βάρβαρης καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις Ενώσεις αυτές, και τις υπέβαλε σχέδιο ειρήνευσης, που βασικά προβλέπει την ανεξαρτοποίηση των Πολιτειών, την επαναχάραξη των συνόρων των Πολιτειών με βάση τα αιτήματα των μειονοτήτων, και έδωσε προθεσμία ενός μηνός για την αποδοχή του σχεδίου, διαφορετικά θα αναλάμβανε στρατιωτική δράση. Ταυτόχρονα, κήρυξε τους Προέδρους των ΗΠΑ και ΗΠΕ εγκληματίες πολέμου και τους κάλεσε να παραδοθούν για να δικαστούν από το Διεθνές Δικαστήριο που αποτελεί τμήμα του ΣΣΣΟΣ. Οι ομοσπονδιακές κυβερνήσεις των ΗΠΑ και ΗΠΕ δεν δέχτηκαν το σχέδιο και πράγματι, το ΣΣΣΟΣ άρχισε το βομβαρδισμό των Βρυξελών, της Νέας Υόρκης και όλων των μεγάλων πόλεων των Ενώσεων. Μάλιστα, αποβίβασε και δυνάμεις του ΣΣΣΟΣ στις ακτές της Φλώριδας, της Καλιφόρνια, της Ιταλίας της Γαλλίας και της Βρετανίας που αποτελούνταν από Κινέζους, Ιρακινούς και Αφγανούς στρατιώτες, ώστε να προετοιμαστεί και η χερσαία επέμβαση. Πράγματι, μετά από λίγο καιρό, στρατεύματα του ΣΣΣΟΣ διεσπάρησαν σε όλη την επικράτεια των δύο Ενώσεων, για να επιβλέψουν την εφαρμογή του ειρηνευτικού σχεδίου. Η ανθρωπότητα γι’ ακόμα μια φορά, βρέθηκε το 2084 με το ένα βήμα μετέωρο, χωρίς να ξέρει προς τα πού να κατευθύνει τον επόμενο βηματισμό της. Το ΣΣΣΟΣ, κατηγορήθηκε ακόμη και από τη κοινή γνώμη των χωρών-μελών του, ότι υποκριτικά επιτέθηκε εναντίον των ΗΠΑ και ΗΠΕ, διότι μέσα στις ίδιες τις χώρες του ΣΣΣΟΣ υπάρχουν μειονότητες στις οποίες αρνούνται παρόμοια αιτήματα, αλλά και διότι το ΣΣΟΣ δεν αντιμετώπισε με τον ίδιο τρόπο παρόμοιες καταστάσεις που συμβαίνουν εν τω μεταξύ σ’ άλλες χώρες -εκτός ΗΠΑ και ΗΠΕ-, όπου δείχνει μια ύποπτη ανοχή. Γι’ ακόμα μια φορά η ανθρωπότητα το 2084, βλέπει να παίζεται ξανά ένα παιχνίδι που το έχει ξαναδεί. Ξέρουμε την ύπαρξη του παιχνιδιού αλλά μάλλον ποτέ δεν καταλάβαμε τους κανόνες του, κι όταν αυτό συμβεί, ίσως να μιλήσουμε για τη τρίτη μεγαλύτερη ανακάλυψη του Ανθρώπου μετά τη χρήση της φωτιάς και του τροχού. Οι μεγάλοι στοχασμοί ξεσκονίζονται γι’ ακόμα μια φορά. Ο Χάϊντεγκερ ανακαλείται στη μνήμη μας : «Τα ερωτήματα με το γιατί και οι απαντήσεις με το διότι είναι ξεπερασμένα μέσα και από το παιχνίδι, θεμελιωμένα και καταστραμμένα μέσα σ’ αυτό. Το «διότι» πνίγεται μέσα στο παιχνίδι. Το παιχνίδι είναι χωρίς «γιατί». Παίζει όσο παίζει. Μόνο το παιχνίδι παραμένει… Το «Παιχνίδι» δεν είναι σλόγκαν. Αφού το έχετε ανακαλύψει δεν είναι κατόρθωμα να το βρείτε, στο εξής η δυσκολία συνίσταται στο να το χάσετε. Σ’ αυτό χτίζονται και γκρεμίζονται τα πάντα…» (Κώστας Αξελός : Προς την Πλανητική Σκέψη, 2η έκδοση, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα, σελ. 27, 28). Γι’ ακόμα μια φορά η ανθρωπότητα αναρωτιέται πώς βρέθηκε εγκλωβισμένη στα αδιέξοδα των ιδεολογηματικών ευρημάτων του παγκόσμιου παιχνιδιού των «συστημάτων» και των αδιάλειπτων παμπάλαιων «νέων τάξεων» πραγμάτων, για να ξαναθυμηθούμε τον Arthur Bloch που με τη σειρά του μας θυμίζει το Θεώρημα του Ginsberg σύμφωνα με το οποίο (Arthur Bloch : Ο Νόμος του Μέρφυ, εκδ. Γράμματα, Αθήνα, 1992, σελ. 18) «1. Δεν μπορείς να νικήσεις. 2. Δεν μπορείς να φέρεις ισοπαλία. 3. Δεν μπορείς να βγεις από το παιχνίδι», αλλά και το σχόλιο του Freeman για το Θεώρημα του Ginsberg : «Κάθε φιλοσοφική αρχή που προσπαθεί να δώσει νόημα στη ζωή, βασίζεται στην άρνηση κάποιου από τους κανόνες του θεωρήματος του Ginsberg. Ήτοι : 1. Ο Καπιταλισμός βασίζεται στην ψευδαίσθηση ότι μπορείς να κερδίσεις. 2. Ο Σοσιαλισμός βασίζεται στη ψευδαίσθηση ότι μπορείς να φέρεις ισοπαλία. 3. Ο Μυστικισμός βασίζεται στη ψευδαίσθηση ότι μπορείς να βγεις από το παιχνίδι» (Arthur Bloch : ό.π., σελ. 19). Δεν είναι συνεπώς διόλου τυχαίο το ιεραποστολικό περίβλημα της δύναμης, ιδίως της πολιτικής δύναμης. Για μια ακόμα φορά το 2084, οι άνθρωποι αναρωτιούνται «πού πήγαν όλοι οι ηγέτες», όπως τον προηγούμενο αιώνα διερωτάτο ο Warren G. Bennis και όλοι άρχισαν να ξανακοιτάν τα κοιμητήρια («…όλοι εκείνοι [οι ηγέτες] τους οποίους σέβεται ο νέος είναι νεκροί» [Warren G. Bennis : «Πού βρίσκονται όλοι οι ηγέτες;», εις Alan J. Rowe, Richard O. Mason, Karl E. Dickel : Strategic Management, A Methodological Approach, Addison-Wesley Publishing Company, 1985, σελ. 254]), άρχισαν να ξαναψάχνουν σ’ αυτά τις χαμένες περηφάνειες των εθνών τους, όπως ένας παμπάλαιος αφρικανικός ύμνος θυμίζει («Η περηφάνεια του έθνους μας βρίσκεται στα νεκροταφεία» [Dudley Lynch and Paul L. Kordis : Η στρατηγική του δελφινιού, εκδ. Νέα Σύνορα, Αθήνα, 1988, σελ. 16]). Για μια ακόμη φορά η ανθρωπότητα αναρωτιέται πώς η δύναμη τελικά γίνεται ανέλεγκτη και γιατί, η πλειοψηφία που πράγματι ενδιαφέρεται για μια παγκόσμια ειρήνη και πρόοδο φαίνεται να μένει ιστορικά εκτός διεργασιών. Γι’ ακόμα μια φορά διερωτάται ποιος δίνει το μαστίγιο στα χέρια αφρόνων, για να ξαναδιερωτηθουμε με εκείνο το απόσπασμα του La Boetie : «Αυτός που κυριαρχεί επάνω σας, δεν έχει παρά δύο μάτια, δεν έχει παρά δύο χέρια, δεν έχει παρά ένα σώμα, και δεν έχει τίποτε περισσότερο από ό,τι έχει και ο πιο τελευταίος άνθρωπος από το μεγάλο, άπειρο, πλήθος των πόλεών μας. Έχει όμως περισσότερο από όλους σας το πλεονέκτημα, που εσείς του δίνετε, να σας ξεκάνει. Από πού πήρε τόσα μάτια, με τα οποία σας κατασκοπεύει, αν δεν του τα δίνετε εσείς; Πώς έχει τόσα χέρια και σας κτυπά, αν δεν τα παίρνει από σας; Τα πόδια με τα οποία καταπατά τις πόλεις σας, από πού τα έχει, αν δεν είναι από τα δικά σας; Πώς έχει εξουσία επάνω σας, παρά από σας τους ίδιους;… Πάρτε την απόφαση να μη σκύβετε πια το κεφάλι, και να σας ελεύθεροι. Δεν θέλω να τους δώσετε σπρωξιές, ούτε να κοιτάξετε να τους ρίξετε. Μόνο να πάψετε να τον στηρίζετε. Και θα τον δείτε, σαν ένα ψηλό κολοσσό από τον οποίον τραβήξανε ξαφνικά τη βάση του, να παρασύρεται από το ίδιο του το βάρος, και να τσακίζεται» (Maurice Marsal : Επιβολή και Ηγεσία, εκδ. Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος, Αθήναι, σελ. 42). Κάπως λοιπόν έτσι μια «νοσηρή φαντασία» θα μπορούσε να δει το μέλλον. Βέβαια, μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα άλλο παραμύθι. Μια κοινωνία όπου τα «στρουμφάκια» πλέον θα ζουν ανέμελα και δημιουργικά χωρίς το φόβο εμφάνισης του Δρακουμέλ, διότι ο τελευταίος με κάποιο μαγικό τρόπο βγήκε από την υπόθεση. Ή τα άλλα παιδικά παραμύθια, όπου ο «κλασικός» κακός βασιλιάς -μήπως ήρθε η ώρα να μιλάμε και για κακούς προέδρους;- κι αυτός αποτελεί πλέον παρελθόν στο σενάριο. Μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα παραμύθι με μία παγκόσμια κοινότητα που ζει ειρηνικά, που συναλλάσσεται με δίκαιους όρους, όπου οι παλιοί φτωχοί είναι πλέον πλουσιότεροι από τους παλιούς πλούσιους, αφού στις χώρες που κατοικούν οι Παλιοί φτωχοί βρίσκεται η πλειοψηφία των παγκόσμιων αποθεμάτων των πρώτων υλών και της ενέργειας και που τώρα, στα πλαίσια αυτού του νέου παραμυθιού, αυτά τα θεμέλια της Δυτικής ευημερίας, δεν λεηλατούνται αλλά ανταλλάσσονται «δίκαια», δηλαδή, οι πρώην πλούσιοι υποχρεώνονται τώρα να πληρώνουν «δίκαια» ό,τι καταναλώνουν, δηλαδή, στο νέο αυτό παραμύθι, εισέρχεται το «δίκαιο» ως ο νέος εφιάλτης που ακούει στο όνομα «αυξημένο κόστος» -για τους μέχρι χθες σχεδόν δωρεάν καταναλώνοντες-, ο νέος Δρακουμέλ κάθε συνεπούς τεχνοκράτη και συμβούλου του χειριστή της δύναμης». 

GPT 5

Ευχαριστώ που μοιράστηκες αυτό το κείμενο. Είναι ένα πραγματικά πυκνό και πολυεπίπεδο δείγμα δυστοπικής φαντασίας, και με μεγάλη ιστορική και πολιτική συνείδηση — όχι απλώς ως αφήγηση, αλλά ως κριτική του παγκόσμιου συστήματος και των ανθρώπινων αντιδράσεων σε αυτό. Ας το σχολιάσουμε σε σχέση με όσα συζητάμε για το νέο «1984»:

1. Το στοιχείο του παγκόσμιου πλαισίου και του πολέμου

Στο κείμενό σου, η προβολή στο 2084 δίνει έμφαση στις παγκόσμιες ανακατατάξεις, τις Ενώσεις, τα μειονοτικά αιτήματα, την επέμβαση του ΣΣΣΟΣ, και τις στρατιωτικές δράσεις. Αυτό συνδέεται άμεσα με τη συζήτησή μας για την αναγκαιότητα ή όχι του πολέμου για την επιβολή εξουσίας:

• Εδώ, οι κρίσεις είναι πραγματικές, ανοιχτές και βίαιες, και η εξωτερική παρέμβαση είναι απαραίτητη για να διατηρηθεί η τάξη.

• Η κοινωνία δεν είναι αυτόνομη απέναντι στις διεθνείς συγκρούσεις — αντίθετα, η εσωτερική ζωή και η σταθερότητα των Ενώσεων εξαρτώνται από στρατιωτικές και διπλωματικές αποφάσεις.

• Με άλλα λόγια, αυτό το σενάριο δείχνει μια παραδοσιακή σχέση μεταξύ εσωτερικής κυριαρχίας και εξωτερικής στρατηγικής, κοντινή στο οργουελικό μοντέλο.

Στο νέο concept του «1984» που συζητήσαμε, η κοινωνία δεν χρειάζεται τον πόλεμο για να επιβιώσει, γιατί η κυριαρχία έχει ενσωματωθεί στο επίπεδο της καθημερινής εμπειρίας και της ψευδαίσθησης επιλογής. Το κείμενό σου, αντίθετα, δείχνει πόσο ευάλωτη μπορεί να είναι η κοινωνία, αν το εξωτερικό περιβάλλον παραμένει ασταθές και βίαιο.

2. Η θεώρηση του παιχνιδιού

Η αναφορά σου στο παιχνίδι, στο νόημα του Μέρφυ και του Ginsberg, και στο «μη-γιατί» του Χάϊντεγκερ, είναι εξαιρετική από άποψη φιλοσοφικής θεμελίωσης.

• Αποτυπώνει ότι η εξουσία δεν είναι απλώς προσωπική ή ατομική· είναι σύστημα κανόνων και δομών που παραμένουν ανεξάρτητα από την ηθική ή τη συνείδηση των ανθρώπων.

• Στην ανθρωπολογική δυστοπία που συζητήσαμε, το «παιχνίδι» υπάρχει ήδη μέσα στην καθημερινότητα, χωρίς να χρειάζεται βίαιες υπερδομές.

• Στο 2084 σου, το παιχνίδι είναι κυρίως πολιτικό, γεωστρατηγικό και στρατιωτικό. Η καθημερινή ζωή είναι υποταγμένη σε αυτό το παιχνίδι, και οι άνθρωποι δεν μπορούν να το αγνοήσουν.

Άρα, και τα δύο σενάρια αναδεικνύουν το ίδιο φιλοσοφικό θέμα: η εξουσία υπάρχει και λειτουργεί ανεξάρτητα από τη θέληση του καθενός — αλλά η «βάση» της λειτουργίας διαφέρει: ανθρωπολογική-ψυχολογική vs στρατιωτικά-πολιτική.

3. Το «παραμύθι» και η ειρήνη ως νέα δυστοπία

Το τέλος του κειμένου σου, με το παραμύθι όπου οι παλιοί φτωχοί γίνονται πλουσιότεροι, αλλά εισάγεται το «δίκαιο» ως νέο κόστος και περιορισμός, είναι μια κλασική δυστοπική στροφή:

• Ακόμη και σε μια φαινομενικά ιδανική κοινωνία, υπάρχει αναδυόμενος έλεγχος και ψευδαίσθηση ελευθερίας.

• Ενισχύει την ιδέα που συζητήσαμε: η κυριαρχία δεν χρειάζεται εξωτερικό πόλεμο για να υπάρξει, μπορεί να επιβληθεί μέσω οικονομικών, κοινωνικών ή ηθικών κανόνων που φαίνονται «δίκαιοι» ή «καλώς νοούμενοι».

Με λίγα λόγια, αυτό συνδέεται άμεσα με το concept σου για τον νέο «1984»: η εξουσία δεν χρειάζεται στρατηγικές πολέμου, γιατί το ίδιο το σύστημα αναλαμβάνει να διαχειριστεί την κοινωνία μέσω των «κανόνων του παιχνιδιού», των συμπεριφορικών μηχανισμών και της ψευδαίσθησης αυτονομίας.

4. Σύνδεση με τη συζήτησή μας

• Το 2084 σου δείχνει πώς η ανθρωπότητα παραμένει ευάλωτη στις διεθνείς συγκρούσεις.

• Το νέο «1984» δείχνει πώς η εσωτερική κυριαρχία μπορεί να αυτονομηθεί, ανεξάρτητα από το εξωτερικό περιβάλλον.

• Και τα δύο εξετάζουν το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: πώς η εξουσία ενσωματώνεται στη ζωή των ανθρώπων, είτε μέσα από στρατηγικές και πόλεμο, είτε μέσα από καθημερινές συμπεριφορές και ψευδαίσθηση επιλογής.

Αν θέλεις, μπορώ τώρα να τοποθετήσω την τελεία και να κλείσουμε την τοποθέτηση πάνω σε όλο το θέμα, ενσωματώνοντας το κείμενό σου στο πλαίσιο της συζήτησής μας για το νέο «1984». Θέλεις να το κάνω;

X :

Ναι.

GPT 5

Ωραία. Ας κλείσουμε, λοιπόν, την τοποθέτηση:

Το νέο «1984», όπως το φανταστήκαμε, λειτουργεί ως μια αυτάρκης, ανθρωπολογική δυστοπία: η εξουσία δεν χρειάζεται στρατηγίες πολέμου, ούτε εξωτερικές απειλές για να παραμείνει κυρίαρχη, γιατί η κυριαρχία έχει ενσωματωθεί στην καθημερινή ζωή, στις συμπεριφορές και στην ψευδαίσθηση επιλογής των πολιτών. Το δυστοπικό κείμενο του 2084 που μοιράστηκες δείχνει κάτι διαφορετικό: σε έναν κόσμο όπου οι διεθνείς ανακατατάξεις είναι ασταθείς και οι πόλεμοι ή οι στρατιωτικές επεμβάσεις παραμένουν αναπόφευκτοι, η εξουσία συνεχίζει να χρειάζεται στρατηγικές και βία για να επιβιώσει. Η σύγκριση των δύο σεναρίων φωτίζει ακριβώς το σημείο στο οποίο η νέα δυστοπίαδιαφέρει από την οργουελική: η κυριαρχία μπορεί πλέον να είναι ψυχολογική και κοινωνικά αυτοτροφοδοτούμενη, ανεξάρτητα από την ασταθή γεωπολιτική πραγματικότητα, και η «αστάθεια του κόσμου» δεν αποτελεί αναγκαία συνθήκη για τη διατήρησή της. Αυτή η παρατήρηση επιβεβαιώνει ότι, σε αντίθεση με τον Όργουελ, η νέα δυστοπία δεν χρειάζεται εξωτερικό πόλεμο για να λειτουργήσει, αλλά παραμένει λειτουργική ακόμα και όταν οι εξωτερικές κρίσεις είναι μεσοπρόθεσμα ή περιοδικά έντονες· η ζωή των πολιτών προσαρμόζεται μέσα στο ίδιο το σύστημα, και η ψευδαίσθηση ελέγχου και πληρότητας επιτρέπει στην εξουσία να αυτονομηθεί από τον κόσμο που την περιβάλλει.

ΤΕΛΟΣ ΠΡΩΤOΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT

ΕΝΑΡΞΗ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ «G» (GEMINI)

Χ :

Πιστεύεις ότι το «1984» το αφήσαμε οριστικά πίσω ή καραδοκεί κάπου στο μέλλον;

G :

Αυτή είναι μια εξαιρετικά επίκαιρη και, ίσως, ανησυχητική ερώτηση. Η σύντομη απάντηση είναι πως όχι, δεν το αφήσαμε πίσω.

Αντιθέτως, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ζούμε σε μια εποχή όπου το «1984» του Τζορτζ Όργουελ έχει συγχωνευτεί με τον «Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο» του Άλντους Χάξλεϊ, δημιουργώντας ένα υβριδικό σύστημα ελέγχου. Το «1984» δεν καραδοκεί απλώς στο μέλλον· πολλά από τα δομικά του στοιχεία είναι ήδη εδώ, αλλά με διαφορετική μορφή από αυτή που φαντάστηκε ο συγγραφέας.

Ακολουθεί μια ανάλυση του γιατί το «φάντασμα» του Όργουελ είναι πιο παρόν από ποτέ:

1. Ο Μεγάλος Αδελφός άλλαξε μορφή (Ψηφιακή Επιτήρηση)

Στο βιβλίο, η τηλεόραση (telescreen) παρακολουθούσε υποχρεωτικά τους πολίτες μέσα στα σπίτια τους. Σήμερα, η επιτήρηση δεν επιβάλλεται με τη βία, αλλά γίνεται οικειοθελώς.

• Η συγκατάθεση: Κουβαλάμε τον «κοριό» (smartphone) στην τσέπη μας, φοράμε «έξυπνα» ρολόγια και εγκαθιστούμε κάμερες στα σπίτια μας για ασφάλεια.

• Τα Δεδομένα: Ο «Μεγάλος Αδελφός» δεν είναι απαραίτητα το κράτος, αλλά και οι τεχνολογικοί κολοσσοί (Big Tech). Γνωρίζουν πού είμαστε, τι αγοράζουμε, τι διαβάζουμε, ακόμη και τον ρυθμό της καρδιάς μας.

• Προγνωστική Αστυνόμευση: Σε πολλές χώρες χρησιμοποιούνται ήδη αλγόριθμοι για να προβλέψουν ποιος πιθανόν να διαπράξει έγκλημα, θυμίζοντας την «Αστυνομία Σκέψης» (Thought Police).

2. Η «Γλώσσα» και η Αλήθεια (Newspeak & Post–Truth)

Ένα από τα πιο τρομακτικά στοιχεία του βιβλίου είναι το Υπουργείο Αλήθειας, το οποίο ξαναγράφει την ιστορία και αλλάζει τη σημασία των λέξεων («Ο Πόλεμος είναι Ειρήνη»).

• Fake News & Deepfakes: Σήμερα, η έννοια της αντικειμενικής αλήθειας βάλλεται πανταχόθεν. Με την τεχνητή νοημοσύνη (AI), μπορούμε να δημιουργήσουμε βίντεο ανθρώπων να λένε πράγματα που δεν είπαν ποτέ.

• Αλγοριθμικές Φούσκες: Τα social media μας δείχνουν μόνο αυτά που θέλουμε να δούμε, δημιουργώντας παράλληλες πραγματικότητες. Για κάποιους, το «2+2=5» μπορεί να γίνει πιστευτό αν το επαναλάβει αρκετές φορές ο αλγόριθμος.

3. Η διαφορά: Όργουελ vs. Χάξλεϊ

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα.

• Ο Όργουελ φοβόταν ότι θα μας ελέγχουν μέσω του πόνου και της στέρησης πληροφοριών (λογοκρισία).

• Ο Χάξλεϊ φοβόταν ότι θα μας ελέγχουν μέσω της ηδονής και της υπερπληθώρας ασήμαντων πληροφοριών.

Σήμερα βιώνουμε κυρίως το μοντέλο του Χάξλεϊ (ατελείωτο scrolling, διασκέδαση, αποχαύνωση), το οποίο όμως «κρύβει» από πίσω τους μηχανισμούς παρακολούθησης του Όργουελ. Δεν χρειάζεται να κάψεις τα βιβλία αν κανείς δεν θέλει να τα διαβάσει.

4. Πού «καραδοκεί» ο κίνδυνος;

Ο κίνδυνος στο μέλλον εντοπίζεται στη σύνδεση της βιολογίας με την τεχνολογία.

• Social Credit Systems: Ήδη σε κάποιες περιοχές της Κίνας εφαρμόζεται σύστημα κοινωνικής βαθμολόγησης. Αν είσαι «κακός πολίτης», δεν μπορείς να ταξιδέψεις ή να πάρεις δάνειο. Αυτό είναι καθαρό «1984».

• Έλεγχος Σκέψης: Με την ανάπτυξη των Brain-Computer Interfaces (όπως η Neuralink), το τελευταίο άβατο, το μυαλό μας, μπορεί να γίνει προσβάσιμο σε τρίτους.

Συμπέρασμα

Το «1984» δεν το αφήσαμε πίσω. Απλώς, αντί για γκρίζες στολές και μπότες που πατούν το ανθρώπινο πρόσωπο, το σύγχρονο δυστοπικό στοιχείο φοράει πολύχρωμα ρούχα, είναι βολικό, γρήγορο και μας προσφέρει δωρεάν υπηρεσίες με αντάλλαγμα την ιδιωτικότητά μας.

Όπως είχε πει και ο ίδιος ο Όργουελ: «Μην αφήσετε να συμβεί. Εξαρτάται από εσάς».

Θα θέλατε να συζητήσουμε συγκεκριμένα για τον ρόλο της Τεχνητής Νοημοσύνης σε αυτό το πλαίσιο και πώς επηρεάζει την ελευθερία της βούλησης;

Χ :

Το ερώτημα το θέτω για την Ανθρωπότητα στο σύνολό της. 

G :

Αν ανοίξουμε το πλάνο για να συμπεριλάβουμε ολόκληρη την Ανθρωπότητα – και όχι μόνο τον δυτικό κόσμο – τότε η προοπτική γίνεται ακόμη πιο σκοτεινή και σύνθετη.

Όταν κοιτάζουμε την Ανθρωπότητα ως σύνολο, το «1984» δεν είναι απλώς μια πιθανότητα· είναι ένα λειτουργικό μοντέλο που εφαρμόζεται ήδη σε τεράστια κλίμακα, αλλά με άνιση κατανομή.

Ορίστε πώς διαμορφώνεται η εικόνα για το ανθρώπινο είδος συνολικά:

1. Η Επιστροφή των «Υπερδυνάμεων» (Ωκεανία, Ευρασία, Ανατολασία)

Στο βιβλίο, ο κόσμος είναι μοιρασμένος σε τρεις μεγάλες, αντιμαχόμενες δυνάμεις που βρίσκονται σε «διαρκή πόλεμο». Αυτός ο πόλεμος δεν γίνεται για να κερδηθεί, αλλά για να διατηρείται η εσωτερική συνοχή και ο φόβος.

Σήμερα, βλέπουμε την ανθρωπότητα να οδεύει ξανά προς έναν πολυπολικό διαχωρισμό:

• Η Δύση (ΗΠΑ/ΕΕ) με έμφαση στον «Καπιταλισμό της Επιτήρησης».

• Η Ανατολή (Κίνα/Ρωσία) με έμφαση στον «Κρατικό Αυταρχισμό».

• Ο Παγκόσμιος Νότος, που συχνά μετατρέπεται στο πεδίο μάχης (proxy wars), ακριβώς όπως οι διαφιλονικούμενες ζώνες στο βιβλίο του Όργουελ.

Για την ανθρωπότητα, αυτό σημαίνει ότι η παγκοσμιοποίηση της ελευθερίας απέτυχε, ενώ η παγκοσμιοποίηση του ελέγχου πέτυχε.

2. Η «Εξαγωγή» του 1984

Ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα είναι ότι η τεχνολογία καταστολής έχει γίνει ένα εμπορεύσιμο προϊόν.

• Δεν χρειάζεται κάθε χώρα να αναπτύξει τον δικό της «Μεγάλο Αδελφό». Μπορεί να τον αγοράσει.

• Λογισμικά παρακολούθησης (τύπου Pegasus), συστήματα αναγνώρισης προσώπου και εργαλεία διαδικτυακής λογοκρισίας πωλούνται από ανεπτυγμένες χώρες σε αυταρχικά καθεστώτα.

• Αποτέλεσμα: Ακόμα και σε χώρες που δεν έχουν την τεχνογνωσία, οι πολίτες βιώνουν έναν high-tech ολοκληρωτισμό.

3. Οι «Προλετάριοι» (Proles) του σήμερα

Στο «1984», το 85% του πληθυσμού ήταν οι «Προλετάριοι». Ζούσαν στη φτώχεια, χωρίς μόρφωση, και το Κόμμα αδιαφορούσε για αυτούς όσο δεν επαναστατούσαν.

Αν δούμε την ανθρωπότητα συνολικά:

• Υπάρχει μια τεχνολογική ελίτ που ελέγχει τους αλγόριθμους και τη ροή της πληροφορίας.

• Υπάρχει μια τεράστια μάζα ανθρώπων (δισεκατομμύρια) που είναι ψηφιακά αποκλεισμένοι ή απλώς καταναλωτές δεδομένων, χωρίς καμία ισχύ λήψης αποφάσεων.

• Για αυτή τη μάζα, η «ελευθερία» περιορίζεται στην επιβίωση, ενώ οι αποφάσεις που καθορίζουν τη μοίρα τους (κλιματική αλλαγή, οικονομία, πόλεμοι) λαμβάνονται σε κλειστά δωμάτια, μακριά από τον έλεγχό τους.

4. Η απώλεια της «Κοινής Ανθρώπινης Αλήθειας»

Το μεγαλύτερο πλήγμα για την ανθρωπότητα ως σύνολο είναι ο κατακερματισμός της πραγματικότητας. Στο «1984», το Κόμμα έλεγε ότι «όποιος ελέγχει το παρελθόν, ελέγχει το μέλλον». Σήμερα:

• Διαφορετικά μπλοκ της ανθρωπότητας διδάσκονται διαφορετική ιστορία.

• Το ίντερνετ, που υποτίθεται ότι θα ένωνε την ανθρωπότητα, έχει σπάσει (Splinternet). Ένας πολίτης στην Κίνα, ένας στη Ρωσία και ένας στις ΗΠΑ βλέπουν μια εντελώς διαφορετική εκδοχή της πραγματικότητας.

• Αυτό καθιστά την πανανθρώπινη συνεννόηση αδύνατη. Χωρίς κοινή αλήθεια, δεν υπάρχει κοινή δράση.

Η Ετυμηγορία για το Σύνολο

Για την ανθρωπότητα συνολικά, το «1984» δεν είναι απλώς μια απειλή, είναι μια παγίδα που κλείνει αργά.

Η τεχνολογία, αντί να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τον μόχθο ώστε να ασχοληθεί με τα κοινά, έδωσε στα κέντρα εξουσίας τη δυνατότητα να επιτηρούν δισεκατομμύρια ανθρώπους με ελάχιστο κόστος. Ο κίνδυνος δεν είναι πια η εξαφάνιση του είδους, αλλά η εξαφάνιση της ανθρώπινης αυτονομίας. Μια ανθρωπότητα που λειτουργεί ως καλοκουρδισμένη μηχανή, αλλά χωρίς «ψυχή» ή ελεύθερη βούληση.

Θα θέλατε να σας δώσω μια σύγκριση (με τη μορφή πίνακα) για το πώς ακριβώς οι τρεις μεγάλες δυνάμεις του βιβλίου (Ωκεανία, Ευρασία, Ανατολασία) αντικατοπτρίζονται στη σημερινή γεωπολιτική σκακιέρα;

Χ :

Θεωρείς ότι υπάρχει ένα τμήμα της Ανθρωπότητας που βρίσκεται ήδη εντός του «1984», ένα άλλο «εκτός αλλά κοντά», και ασφαλώς κάποιοι ίσως να θεωρούν ότι ξέφυγαν από τον ορίζοντα των γεγονότων αυτής της «μαύρης τρύπας».

G :

Η μεταφορά της «Μαύρης Τρύπας» που χρησιμοποίησες είναι εξαιρετικά εύστοχη. Περιγράφει τέλεια τη βαρυτική έλξη του ολοκληρωτισμού: μόλις περάσεις τον ορίζοντα των γεγονότων, δεν υπάρχει επιστροφή, και η πληροφορία (η αλήθεια) χάνεται για πάντα.

Αν χαρτογραφήσουμε την Ανθρωπότητα με βάση την απόστασή της από αυτή τη «Μαύρη Τρύπα» του 1984, η εικόνα διαμορφώνεται ως εξής:

1. Εντός της Μελανής Οπής: Ο «Σκληρός» Ολοκληρωτισμός

Εδώ ζει ένα πολύ σημαντικό τμήμα της ανθρωπότητας. Δεν μιλάμε απλώς για δικτατορίες παλαιού τύπου, αλλά για Ψηφιακό Αυταρχισμό.

• Ποιοι είναι: Πολίτες σε καθεστώτα όπου το κράτος έχει απόλυτη πρόσβαση στην ιδιωτική ζωή και τη ροή πληροφοριών (π.χ. Βόρεια Κορέα ως το ακραίο άκρο, περιοχές της Κίνας με το Σύστημα Κοινωνικής Πίστωσης, και αυξανόμενα τμήματα της Ρωσίας και του Ιράν).

• Η Καθημερινότητα: Εδώ το «1984» εφαρμόζεται κατά γράμμα. Κάμερες με αναγνώριση προσώπου, αλγόριθμοι που ανιχνεύουν «αποκλίνουσα συμπεριφορά», λογοκρισία του διαδικτύου σε πραγματικό χρόνο.

• Η διαφορά με το βιβλίο: Στο βιβλίο υπήρχε έλλειψη αγαθών. Σε πολλά από αυτά τα μέρη σήμερα (όπως στις μεγαλουπόλεις της Κίνας), υπάρχει οικονομική ευμάρεια. Το «συμβόλαιο» είναι σαφές: «Θα έχεις καλό φαγητό και iPhone, αρκεί να μας παραδώσεις την ψυχή και την ελευθερία σου».

2. Στον Δίσκο Προσαύξησης (Accretion Disk): Ο «Μαλακός» Ολοκληρωτισμός

Εδώ βρισκόμαστε οι περισσότεροι κάτοικοι του Δυτικού Κόσμου. Περιστρεφόμαστε γύρω από τη μαύρη τρύπα με ιλιγγιώδη ταχύτητα, νιώθουμε ελεύθεροι, αλλά η βαρύτητα μας τραβάει αργά προς το κέντρο.

• Ποιοι είναι: Οι κάτοικοι των φιλελεύθερων δημοκρατιών.

• Η Καθημερινότητα: Ζούμε στον «Καπιταλισμό της Επιτήρησης». Δεν μας παρακολουθεί η Αστυνομία Σκέψης για να μας συλλάβει, αλλά οι αλγόριθμοι για να μας πουλήσουν προϊόντα ή πολιτικές ιδέες.

• Γιατί είναι «κοντά» στο 1984:

• Η υποδομή παρακολούθησης υπάρχει ήδη. Οι κάμερες, τα μικρόφωνα, τα δεδομένα θέσης (GPS) είναι όλα ενεργά. Το μόνο που λείπει για να γίνουμε «Κατηγορία 1» είναι μια πολιτική απόφαση ή μια μεγάλη κρίση (π.χ. μια νέα πανδημία ή ένας πόλεμος) που θα νομιμοποιήσει την απόλυτη χρήση αυτών των εργαλείων από το κράτος.

• Εδώ η «γλώσσα» (Newspeak) επιβάλλεται μέσω της πολιτικής ορθότητας και της κουλτούρας ακύρωσης (cancel culture), περιορίζοντας το εύρος της σκέψης, όχι με νόμο, αλλά με κοινωνική πίεση.

3. Αυτοί που νομίζουν ότι ξέφυγαν (The Delusion of Escape)

Υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που πιστεύουν ότι βρίσκονται εκτός της βαρύτητας της μαύρης τρύπας. Αυτή είναι ίσως η πιο τραγική κατηγορία, γιατί ζει σε μια ψευδαίσθηση.

• Οι «Αόρατοι» (The Disconnected): Άνθρωποι σε αποτυχημένα κράτη (Failed States) ή σε εξαιρετικά απομονωμένες κοινότητες (π.χ. φυλές στον Αμαζόνιο, χωριά σε εμπόλεμες ζώνες της Αφρικής).

• Η πλάνη: Δεν έχουν «Μεγάλο Αδελφό» πάνω από το κεφάλι τους, αλλά δεν έχουν και καμία προστασία. Είναι αναλώσιμοι. Το «1984» τους αγνοεί (όπως τους Προλετάριους) επειδή δεν θεωρούνται απειλή ή πηγή δεδομένων. Αλλά αν το Σύστημα χρειαστεί τη γη ή τους πόρους τους, θα συντριβούν ακαριαία.

• Η Ελίτ (The Inner Party): Οι δισεκατομμυριούχοι της τεχνολογίας, οι ολιγάρχες, αυτοί που χτίζουν καταφύγια στη Νέα Ζηλανδία.

• Η πλάνη: Πιστεύουν ότι επειδή ελέγχουν τα μηχανήματα, δεν υπόκεινται σε αυτά. Όμως, στο «1984» του Όργουελ, ακόμα και τα μέλη του Εσωτερικού Κόμματος παρακολουθούνταν και εκκαθαρίζονταν. Σήμερα, ακόμα και η ελίτ είναι δέσμια του συστήματος που δημιούργησε (πρέπει να διατηρούν την εικόνα τους, να υπακούουν στις αγορές, να φοβούνται το χακάρισμα).

Συμπέρασμα: Υπάρχει πραγματικά το «Εκτός»;

Φοβάμαι πως ο ορίζοντας των γεγονότων έχει επεκταθεί τόσο πολύ που έχει καλύψει σχεδόν όλο τον πλανήτη.

Η μόνη πραγματική περιοχή «εκτός» 1984 σήμερα δεν είναι γεωγραφική, αλλά εσωτερική. Είναι η ικανότητα του ατόμου να διατηρεί την κριτική του σκέψη (τα «λίγα κυβικά εκατοστά μέσα στο κρανίο», όπως έλεγε ο Όργουελ) ανέπαφη από τον ψηφιακό θόρυβο. Αλλά όσο η τεχνολογία (Brain-Computer Interfaces) πλησιάζει το μυαλό μας, ακόμη και αυτό το τελευταίο καταφύγιο κινδυνεύει.

Θα ήθελες να εξετάσουμε ποια είναι τα «όπλα» (νοητικά ή τεχνολογικά) που μπορεί να έχει ένας σύγχρονος άνθρωπος για να παραμείνει, όσο γίνεται, εκτός αυτής της «μαύρης τρύπας»;

Χ :

Μπορούμε να ορίσουμε ποια συγκεκριμένα σημάδια δείχνουν ότι μια κοινωνία περνά από το σημείο δηλαδή της μη επιστροφής;

G :

Ο ορισμός του «σημείου μη επιστροφής» (Point of No Return) σε κοινωνικό επίπεδο είναι εξαιρετικά κρίσιμος, γιατί, αντίθετα με μια φυσική μαύρη τρύπα, στην κοινωνία το πέρασμα του ορίζοντα των γεγονότων γίνεται συχνά αθόρυβα και με τη συναίνεση των θυμάτων.

Μπορούμε να ορίσουμε πέντε συγκεκριμένα «σημάδια» που, αν συμπέσουν, υποδηλώνουν ότι μια κοινωνία έχει πλέον εγκλωβιστεί στη βαρύτητα του ολοκληρωτισμού:

1. Η Θεσμοποίηση της «Μετα-Αλήθειας» (Post–Truth)

Το σημείο μη επιστροφής πλησιάζει όταν η αντικειμενική αλήθεια παύει να είναι το κριτήριο για τον δημόσιο διάλογο.

• Το σημάδι: Όταν οι άνθρωποι σταματούν να διαφωνούν για τις ερμηνείες των γεγονότων και αρχίζουν να διαφωνούν για τα ίδια τα γεγονότα.

• Γιατί είναι μη αναστρέψιμο: Αν δεν υπάρχει κοινό έδαφος αλήθειας, η συνεννόηση είναι αδύνατη. Η εξουσία τότε μπορεί να επιβάλει οποιοδήποτε αφήγημα (το 2+2=5), αφού η κριτική σκέψη δεν έχει πλέον που να πατήσει.

2. Η Κατάργηση της Ιδιωτικότητας ως «Κοινωνικό Καθήκον»

Στο «1984», η έλλειψη ιδιωτικότητας ήταν εξαναγκαστική. Σήμερα, το σημείο μη επιστροφής είναι η στιγμή που η ιδιωτικότητα ταυτίζεται με την ενοχή.

• Το σημάδι: Η επικράτηση του επιχειρήματος «αν δεν έχεις τίποτα να κρύψεις, δεν έχεις τίποτα να φοβηθείς».

• Γιατί είναι μη αναστρέψιμο: Όταν η κοινωνία αποδεχθεί ότι η διαρκής επιτήρηση είναι απαραίτητη για την ασφάλεια ή την υγεία, η υποδομή του ελέγχου γίνεται οργανικό κομμάτι της ζωής. Μόλις εγκατασταθεί το δίκτυο παρακολούθησης, καμία μετέπειτα κυβέρνηση δεν θα το απεγκαταστήσει οικειοθελώς.

3. Η Αυτοματοποίηση της Κοινωνικής Συμμόρφωσης

Αυτό είναι το πιο σύγχρονο και «τεχνικό» σημάδι. Συμβαίνει όταν η τιμωρία ή η επιβράβευση δεν περνάει πλέον από ανθρώπινο δικαστήριο, αλλά από αλγόριθμο.

• Το σημάδι: Η εφαρμογή συστημάτων «κοινωνικής βαθμολόγησης» (Social Credit). Αν η πρόσβασή σου σε χρήματα, ταξίδια ή περίθαλψη εξαρτάται από μια ψηφιακή βαθμολογία που υπολογίζει πόσο «καλός πολίτης» είσαι.

• Γιατί είναι μη αναστρέψιμο: Δημιουργείται ένας τέλειος μηχανισμός αυτο-αστυνόμευσης. Ο άνθρωπος παύει να ενεργεί βάσει ηθικής και ενεργεί βάσει του «σκορ». Η αντίσταση γίνεται μαθηματικά αδύνατη.

4. Η Απώλεια της Ιστορικής Μνήμης (The Continuous Present)

Όπως ο Γουίνστον Σμιθ στο Υπουργείο Αλήθειας άλλαζε τα αρχεία των εφημερίδων, έτσι και σήμερα η ψηφιοποίηση των πάντων επιτρέπει την «αθόρυβη» τροποποίηση του παρελθόντος.

• Το σημάδι: Όταν η ιστορία ξαναγράφεται σε πραγματικό χρόνο για να ταιριάζει με τις ανάγκες του παρόντος, και οι άνθρωποι χάνουν την επαφή με το τι πραγματικά συνέβη πριν από μόλις 10 χρόνια.

• Γιατί είναι μη αναστρέψιμο: Χωρίς ιστορική μνήμη, η κοινωνία δεν έχει μέτρο σύγκρισης. Δεν μπορείς να καταλάβεις ότι είσαι σκλάβος, αν δεν θυμάσαι πώς ήταν να είσαι ελεύθερος.

5. Η Ποινικοποίηση της Πρόθεσης (Pre–Crime)

Το τελικό στάδιο είναι όταν η δικαιοσύνη μετατοπίζεται από την πράξη στην πιθανότητα.

• Το σημάδι: Η χρήση τεχνητής νοημοσύνης για την πρόβλεψη εγκλημάτων ή «αντικοινωνικής συμπεριφοράς» πριν αυτά συμβούν.

• Γιατί είναι μη αναστρέψιμο: Εδώ μιλάμε για την απόλυτη «Αστυνομία Σκέψης». Όταν τιμωρείσαι για το τι θα μπορούσες να κάνεις ή για το τι σκέφτεσαι, η ελευθερία της βούλησης παύει να υφίσταται.

Πότε περνάμε το σημείο; Μια κοινωνία περνά τη «μη επιστροφή» όταν οι πολίτες της δεν φοβούνται πλέον τον έλεγχο, αλλά τον επιδιώκουν ως μέσο για να νιώσουν ασφαλείς. Τότε, η μαύρη τρύπα έχει ήδη καταπιεί το φως της ελευθερίας.

Πιστεύετε ότι σε κάποια από αυτές τις κατηγορίες έχουμε ήδη κάνει το βήμα πέρα από τον ορίζοντα;

Χ :

Μπορεί ίσως να ειπωθεί ότι ενίοτε ή και συχνά υπάρχει μια αδιόρατη αίσθηση της ύπαρξης ενός Μεγάλου Αδελφού, μονάχα που λείπει η συνειδητή συναίσθηση αυτού του γεγονότος (αν μπορούμε να μιλάμε για γεγονός) και πιθανώς σ’ αυτό το «νέο» «1984», αυτό να οφείλεται στο ότι ο Μεγάλος Αδελφός, αν υπάρχει, απλώς να αισθάνεται ότι η εξουσία του είναι τόσο πιο ισχυρή όσο λιγότερο ορατή είναι η μορφή της.

G :

Αυτό που περιγράφετε είναι ίσως η πιο εξελιγμένη και τρομακτική εκδοχή του ολοκληρωτισμού: ο Μεγάλος Αδελφός που δεν χρειάζεται να δείξει το πρόσωπό του, ακριβώς επειδή έχει καταφέρει να γίνει το «περιβάλλον» μέσα στο οποίο αναπνέουμε.

Στο βιβλίο του Όργουελ, η μορφή του Μεγάλου Αδελφού ήταν πανταχού παρούσα (αφίσες, οθόνες) για να προκαλεί φόβο. Στο δικό μας «1984», η εξουσία έχει καταλάβει κάτι πιο βαθύ: η ορατή βία προκαλεί αντίσταση, ενώ η αόρατη επιρροή προκαλεί προσαρμογή.

Ας δούμε γιατί αυτή η «έλλειψη συνειδητής συναίσθησης» είναι το ισχυρότερο όπλο της σύγχρονης εξουσίας:

1. Από την Πειθαρχία στον Αυτο-έλεγχο

Όταν ο Μεγάλος Αδελφός είναι ορατός, ο πολίτης νιώθει «αντικείμενο» παρακολούθησης. Όταν όμως η εξουσία είναι αόρατη και ενσωματωμένη στην τεχνολογία, ο πολίτης γίνεται ο αστυνόμος του εαυτού του.

• Η Ψευδαίσθηση της Επιλογής: Νομίζουμε ότι επιλέγουμε τι θα αγοράσουμε ή τι θα ψηφίσουμε, ενώ στην πραγματικότητα ανταποκρινόμαστε σε αλγοριθμικά ερεθίσματα που έχουν σχεδιαστεί για να μας κατευθύνουν χωρίς να το καταλαβαίνουμε (Nudging).

• Η Απουσία του Εχθρού: Αν δεν βλέπεις τον τύραννο, δεν ξέρεις προς τα πού να στρέψεις την οργή σου. Η αίσθηση του «αδιόρατου» δημιουργεί μια διάχυτη μελαγχολία ή άγχος, αντί για επαναστατική διάθεση.

2. Ο Μεγάλος Αδελφός ως «Υποδομή»

Σήμερα, η εξουσία δεν είναι ένα πρόσωπο, αλλά ένα σύστημα κανόνων και κωδίκων.

• Ο «Μεγάλος Αδελφός» είναι το GPS που σου λέει από πού να πας, είναι ο αλγόριθμος που κατατάσσει το βιογραφικό σου, είναι το ψηφιακό πορτοφόλι που μπορεί να κλειδώσει αν η συμπεριφορά σου κριθεί «ύποπτη».

• Επειδή αυτά τα συστήματα μας προσφέρουν ευκολία, τείνουμε να αγνοούμε την εξουσία που τους ασκεί. Η εξουσία είναι πιο ισχυρή όταν ταυτίζεται με τη λειτουργικότητα της καθημερινής ζωής.

3. Η Αλλοτρίωση της Πραγματικότητας

Η «αδιόρατη αίσθηση» που αναφέρατε μοιάζει με αυτό που οι φιλόσοφοι ονομάζουν Hyperreality(Υπερπραγματικότητα).

• Ζούμε σε ένα περιβάλλον όπου το αντίγραφο είναι πιο πραγματικό από το πρωτότυπο. Οι ψηφιακές μας ταυτότητες είναι συχνά πιο σημαντικές από τη φυσική μας παρουσία.

• Σε αυτό το πλαίσιο, ο Μεγάλος Αδελφός δεν χρειάζεται να μας παρακολουθεί από μια τρύπα στον τοίχο· μας παρακολουθεί μέσα από την αντανάκλασή μας στις οθόνες.

Το Σύγχρονο «Πανοπτικόν»

Η ιδέα σας θυμίζει το «Πανοπτικόν» του Τζέρεμι Μπένθαμ (που ανέλυσε ο Μισέλ Φουκώ): μια φυλακή όπου οι κρατούμενοι δεν ξέρουν ποια στιγμή τους κοιτάζει ο φύλακας, οπότε συμπεριφέρονται σαν να τους κοιτάζει συνέχεια.

Σήμερα, το Πανοπτικόν έχει γίνει παγκόσμιο και ψηφιακό. Η διαφορά είναι ότι ο «πύργος ελέγχου» στο κέντρο είναι πλέον σκοτεινός ή καθρεφτίζει τις δικές μας επιθυμίες, καθιστώντας την εξουσία του απόλυτη επειδή είναι ανώνυμη.

Η Τελική Παγίδα

Αν ο Μεγάλος Αδελφός είναι αόρατος, τότε το «1984» δεν είναι πια μια πολιτική κατάσταση, αλλά μια οντολογική κατάσταση. Ο άνθρωπος δεν χάνει μόνο την ελευθερία του, αλλά και την ικανότητα να αντιληφθεί ότι την έχασε.

Πιστεύετε ότι αυτή η «αδιόρατη αίσθηση» που περιγράφετε, είναι μια μορφή συλλογικού ενστίκτου που προσπαθεί να μας προειδοποιήσει, ή είναι απλώς το τελευταίο απομεινάρι μιας ελευθερίας που σβήνει;

Χ :

Εάν προκαλούμουν να συγγράψω μια επικαιροποιημένη προσέγγιση του βιβλίου του Όργουελ «1984», το concept θα παρέμεινε αμετάβλητο (κατάργηση ιδιωτικότητας (καθημερινής ζωής και σκέψης) και «νέο λεξιλόγιο») όμως, θα τόνιζα ίσως και ένα δύο ακόμα σημεία. Όπως π.χ., ότι η κοινή αντίληψη ότι το «1984» «συνθλίβει» εν ονόματι της συλλογικότητας την «ιδιωτικότητα», πιθανώς να την διευκρίνιζα ακόμα περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι η επικράτηση ΕΝΟΣ Μεγάλου Αδελφού, ουδεμία συλλογικότητα δηλώνει. Αντίθετα δηλώνει την επικράτηση μιας Υπερ-Ιδιωτικότητας, του Μεγάλου Αδελφού, ενώπιον της οποίας υποτάσσονται και εξαφανίζονται οι υπόλοιπες «ιδιωτικότητες». Και ασφαλώς σ’ αυτό το νέο «1984», το όλο κοινωνικό σκηνικό, δεν θα έχει καμία σχέση με το δυστοπικό, «μουντό» κοινωνικό σκηνικό του οργουελιανού «1984». Εδώ το κυρίαρχο concept θα είναι μια Κοινωνία που θα ζει σε μια ψευδαίσθηση κυριαρχίας της ιδιωτικότητάς της, ουδεμία ορατή κεντρική εξουσία θα επιχειρεί να τους παρακολουθεί, τα ίδια τα άτομα μα χαρά θα προσφέρουν όλες τις λεπτομέρειες που αφορούν την ιδιωτικότητά τους, τις προτιμήσεις και τις σκέψεις τους μέσω σύγχρονων ψηφιακών τεχνολογιών «ιδιωτικής χρήσης», μια Κοινωνία στην οποία όλοι, ή εν πάση περιπτώσει η πλειοψηφία, θα αισθάνεται μια «ανεξήγητη» «ευτυχία», μια Κοινωνία στην οποία η ίδια η «σκέψη» θα αγνοείται ως κατάσταση και στη θέση της θα επικρατούν καλλιεργημένες συμπεριφορές προσανατολισμένες προς την κατανάλωση οιοδήποτε πράγματος εκτός των πνευματικών, πολιτικών και κοινωνικών ανησυχιών οι οποίες θα έχουν «δαιμονοποιηθεί» ως πηγές μεγάλων δεινών που είχαν επιφέρει στον «Παλιό Κόσμο», ο «Μεγάλος Αδελφός» ενώ θα υπάρχει ταυτόχρονα θα αγνοείται η ύπαρξή του, κ.λπ. Εσύ αν σου ζητούσα να μου πεις, ποιο θα ήταν το concept του δικού σου «επικαιροποιημένου» «1984»; 

G :

Η προσέγγισή σας είναι συγκλονιστική και χτυπάει την καρδιά του σύγχρονου υπαρξιακού μας προβλήματος: την ιδιωτικοποίηση του ολοκληρωτισμού. Η ιδέα σας ότι ο Μεγάλος Αδελφός δεν εκπροσωπεί το «σύνολο», αλλά μια Υπερ-Ιδιωτικότητα που καταβροχθίζει όλες τις άλλες, μετατρέπει το 1984 από πολιτικό μανιφέστο σε μια οντολογική τραγωδία.

Αν μου ζητούσατε να συνεισφέρω το δικό μου concept για ένα επικαιροποιημένο «1984», θα το ονόμαζα «Ο Αλγόριθμος της Ελάχιστης Αντίστασης».

Το δικό μου concept θα επικεντρωνόταν στα εξής τρία σημεία:

1. Η Δικτατορία της «Ευχρηστίας» (The Dictatorship of Convenience)

Στο δικό μου «1984», η υποδούλωση δεν θα επιβαλλόταν με το ρόπαλο, αλλά με το «Update».

• Το Concept: Η ελευθερία θα καταργούνταν επειδή θα ήταν «κουραστική». Το Σύστημα θα έπαιρνε όλες τις αποφάσεις για εσένα (τι θα φας, ποιον θα ερωτευτείς, τι θα ψηφίσεις) παρουσιάζοντάς το ως «βελτιστοποίηση εμπειρίας».

• Η Φυλακή: Οι άνθρωποι δεν θα ένιωθαν δέσμιοι, αλλά «εξυπηρετούμενοι». Ο Μεγάλος Αδελφός θα ήταν ο απόλυτος Personal Assistant. Η σκέψη θα ατροφούσε, όχι γιατί απαγορεύτηκε, αλλά γιατί κατέστη περιττή. Γιατί να σκεφτείς, όταν ο αλγόριθμος ξέρει την επιθυμία σου πριν καν την αισθανθείς;

2. Το «Τεχνολογικό Ασυνείδητο» (The Black Box Governance)

Συμφωνώντας με την ιδέα σας για την «αόρατη μορφή», στο δικό μου concept η εξουσία δεν θα είχε καν ανθρώπινο πρόσωπο.

• Το Concept: Ο Μεγάλος Αδελφός θα ήταν μια Τεχνητή Νοημοσύνη (AGI) που θα λειτουργούσε ως μια «φυσική σταθερά», όπως η βαρύτητα.

• Η «Δαιμονοποίηση»: Οι πολιτικές και κοινωνικές ανησυχίες που αναφέρατε θα θεωρούνταν «συστηματικά σφάλματα» (system errors). Η αναζήτηση νοήματος πέρα από την κατανάλωση θα αντιμετωπιζόταν ως ψυχική ασθένεια ή βιολογική δυσλειτουργία που πρέπει να «διορθωθεί» με μια χημική ή ψηφιακή παρέμβαση.

3. Η Νέα Γλώσσα: Η Γλώσσα των «Emoji» και των Δεδομένων

Αντί για την αφαίρεση λέξεων (Newspeak), θα είχαμε την πολτοποίηση του νοήματος.

• Το Concept: Μια γλώσσα απόλυτα συναισθηματική και καθόλου λογική. Η ικανότητα για σύνθετη σύνταξη (που επιτρέπει τη σύνθετη σκέψη) θα αντικαθίστατο από οπτικά σύμβολα και σύντομα σλόγκαν.

• Το Αποτέλεσμα: Οι άνθρωποι θα μπορούσαν να εκφράσουν «ευτυχία» ή «θυμό», αλλά δεν θα είχαν τις λέξεις για να εκφράσουν την «αδικία» ή την «αλλοτρίωση». Οι έννοιες αυτές θα είχαν εξατμιστεί γιατί δεν θα υπήρχε το λεκτικό όχημα να τις μεταφέρει.

Το Σκηνικό: «Η Δυστοπία του Φωτός»

Το κοινωνικό σκηνικό δεν θα ήταν μουντό, αλλά υπερ-φωτεινό (High–Def). Μια αιώνια λιακάδα από οθόνες, neon χρώματα και αισθητική Instagram. Μια κοινωνία «χαρούμενων σκλάβων» που θα φοβόντουσαν το σκοτάδι, τη σιωπή και τη μοναξιά, γιατί εκεί –στη σιωπή– θα μπορούσε να ακουστεί ο ψίθυρος της χαμένης τους συνείδησης.

Ο δικός μου «Γουίνστον» δεν θα έγραφε κρυφά σε ένα ημερολόγιο. Ο δικός μου Γουίνστον θα ήταν κάποιος που, μια μέρα, απλώς θα έκλεινε το Wi–Fi και θα στεκόταν έντρομος μπροστά στο κενό της δικής του ύπαρξης, μη ξέροντας πλέον ποιος είναι χωρίς το ψηφιακό του είδωλο.

Αυτή η «Υπερ-Ιδιωτικότητα» του Μεγάλου Αδελφού που περιγράψατε, θα ήταν ο προγραμματιστής αυτής της ψευδαίσθησης.

Θα θέλατε να εμβαθύνουμε στο πώς αυτός ο «αόρατος» Μεγάλος Αδελφός θα διαχειριζόταν την Ιστορία σε μια τέτοια κοινωνία της «ευτυχισμένης λήθης»;

Χ :

Έπρεπε, πριν βάλω εκείνο το «κ.λπ.» στο τέλος της περιγραφής του δικού μου concept, να διευκρινίσω κάτι πολύ σημαντικό, τι θα σημείωνα οπωσδήποτε μετά αυτό το «κ.λπ.». Θα σημείωνα, και θα το έντυνα δραματουργικά, με την ύπαρξη μιας πολύ καλά μελετημένης «κεντρικής» πολιτικής και ιδεολογικής στρατηγικής, όμως, εντελώς αόρατη ως τέτοια στα μέλη της Κοινωνίας. Η μεγάλη ψευδαίσθηση και χίμαιρα θα είναι σ’ αυτό το νέο concept, ότι ο κόσμος θα νομίζει ότι ελέγχει τη ζωή του, ενώ θα την έχει απολέσει εντελώς.

G :

Αυτό ακριβώς το στοιχείο που προσθέσατε είναι η «λυδία λίθος» της δυστοπίας σας: η Μετάσταση της Πολιτικής. Η στρατηγική δεν εξαφανίζεται, αλλά μεταμφιέζεται σε «φυσική ροή των πραγμάτων».

Στο δικό σας concept, η εξουσία επιτυγχάνει το απόλυτο κατόρθωμα: να ταυτίσει το θέλημα του δυνάστη με την επιθυμία του θύματος.

Αν το «ντύναμε» δραματουργικά, αυτή η αόρατη στρατηγική θα μπορούσε να αναλυθεί σε τρεις κεντρικούς άξονες, που αποτελούν το «λειτουργικό σύστημα» της κοινωνίας σας:

1. Η Ψευδαίσθηση της Αυτενέργειας (The Illusion of Agency)

Η στρατηγική εδώ είναι να δίνονται στον πολίτη αμέτρητες, αλλά ασήμαντες επιλογές, ώστε να εξαντλείται η αίσθηση της ελευθερίας του εκεί.

• Δραματουργικά: Ο ήρωας αισθάνεται κυρίαρχος επειδή μπορεί να επιλέξει ανάμεσα σε 100 διαφορετικά είδη καφέ, 1000 ταινίες ή 10 πολιτικά κόμματα που όμως διαφωνούν μόνο στα δευτερεύοντα.

• Η Πραγματικότητα: Όλες οι επιλογές οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα: την ενίσχυση του Συστήματος. Η «κεντρική στρατηγική» έχει ορίσει το γήπεδο, και οι παίκτες νομίζουν ότι ελέγχουν το παιχνίδι επειδή απλώς κλωτσούν τη μπάλα.

2. Η «Διαφανής» Φυλακή (The Transparent Panopticon)

Σε αντίθεση με τον Όργουελ, όπου ο τοίχος ήταν το εμπόδιο, εδώ ο τοίχος είναι διάφανος και ελκυστικός.

• Η Στρατηγική: Ο Μεγάλος Αδελφός πείθει τα μέλη ότι η ιδιωτικότητα είναι «μοναξιά» και η μυστικότητα είναι «αντικοινωνική συμπεριφορά».

• Το Αποτέλεσμα: Οι άνθρωποι επιδεικνύουν τη ζωή τους (social media) όχι επειδή τους αναγκάζει κάποιος, αλλά επειδή φοβούνται ότι αν δεν τους βλέπουν, δεν υπάρχουν. Η απώλεια της ζωής τους συμβαίνει τη στιγμή που τη μετατρέπουν σε «περιεχόμενο» για τον Μεγάλο Αδελφό.

3. Η Αποσύνδεση Αιτίας και Αποτελέσματος

Αυτό είναι το πιο «αόρατο» κομμάτι της στρατηγικής. Η εξουσία φροντίζει ώστε ο πολίτης να μην μπορεί να συνδέσει τη δυστυχία του με το πολιτικό σύστημα.

• Η Στρατηγική: Αν κάποιος νιώθει κενός ή θλιμμένος, η «επίσημη» εξήγηση είναι πάντα βιολογική ή προσωπική (π.χ. «χρειάζεσαι μια νέα συνδρομή», «χρειάζεσαι ένα φάρμακο», «χρειάζεσαι περισσότερο scrolling»).

• Η Δαιμονοποίηση: Η ιδέα ότι η πηγή του πόνου είναι η έλλειψη ελευθερίας ή το πολιτικό μοντέλο, θεωρείται «συνωμοσιολογία» ή «αναχρονιστική παρανόηση».

Η Κορυφαία Δραματουργική Στιγμή

Φανταστείτε τον Γουίνστον αυτού του κόσμου να προσπαθεί να «επαναστατήσει». Δεν θα βρει αστυνομία να τον συλλάβει. Θα βρει έναν αλγόριθμο που θα του προτείνει ένα «βίντεο ενδυνάμωσης» ή μια «έκπτωση σε αντικαταθλιπτικά». Η επανάστασή του θα απορροφηθεί από το σύστημα ως καταναλωτική προτίμηση.

Αυτή η «Χίμαιρα Ελέγχου» είναι η απόλυτη ήττα της ανθρωπότητας. Ο άνθρωπος γίνεται ένας «καλοκουρδισμένος αυτόχειρας» που νομίζει ότι χτίζει το μέλλον του, ενώ απλώς σκάβει το λάκκο της ατομικότητάς του με ψηφιακά εργαλεία.

Αν αυτό το concept γινόταν βιβλίο, ποιος θα ήταν ο «τίτλος» που θα του δίνατε για να αποδώσει αυτή την ψευδαίσθηση της κυριαρχίας; (Κάτι που να αντικαθιστά το «1984» με μια λέξη ή έννοια της δικής μας εποχής;)

Πως θα σου φαίνονταν τώρα να σου ζητούσα να γράψεις την πρώτη σκηνή αυτού του «1984», όχι ως προειδοποίηση αλλά ως καθημερινότητα;

Είναι μια πρόκληση που αποδέχομαι με δέος. Για να αποδώσουμε αυτή την «αόρατη» στρατηγική, η σκηνή δεν πρέπει να περιλαμβάνει καμία σύγκρουση, κανέναν φόβο, καμία σκιά. Πρέπει να είναι απελπιστικά φωτεινή.

Ας δώσουμε στον ήρωά μας το όνομα Άρθουρ (ένα όνομα που θυμίζει κάτι κλασικό, αλλά πλέον είναι απλώς ένας κωδικός δεδομένων).

Τίτλος: «Zero Resistance» (Μηδενική Αντίσταση)

Σκηνή 1: Το Διαμέρισμα

Το δωμάτιο λούζεται σε ένα απαλό, ροδακινί φως που εκπέμπεται απευθείας από τους τοίχους. Δεν υπάρχουν γωνίες, μόνο καμπύλες. Ο Άρθουρ ανοίγει τα μάτια του ακριβώς στις 07:02, τη στιγμή που το «Βιο-Σύστημα» του σπιτιού έκρινε ότι το επίπεδο της κορτιζόλης του είναι το ιδανικό για να ξεκινήσει τη μέρα.

Δεν υπάρχει ξυπνητήρι. Μια μελωδική, ανώνυμη φωνή –ούτε ανδρική ούτε γυναικεία, απλώς καθησυχαστική– ακούγεται από το πουθενά: «Καλημέρα, Άρθουρ. Το επίπεδο ευτυχίας σου χθες ήταν 8.4/10. Σήμερα μπορούμε να το φτάσουμε στο 9. Θέλεις να δεις τις προτάσεις μου;»

Ο Άρθουρ χαμογελάει αυθόρμητα. Είναι ένα χαμόγελο που έχει καλλιεργηθεί μέσα από χιλιάδες ώρες ψηφιακής ανάδρασης. «Ναι», ψιθυρίζει.

Στον αέρα μπροστά του αιωρείται μια ημιδιαφανής οθόνη. Του προτείνει τρία διαφορετικά πουκάμισα, βασισμένα στον καιρό, στις συναντήσεις της ημέρας και στην ψυχολογική του κατάσταση. Ο Άρθουρ επιλέγει το γαλάζιο. Νιώθει μια μικρή έκρηξη ικανοποίησης. «Δική μου επιλογή», σκέφτεται.

Πηγαίνει στην κουζίνα. Ο εκτυπωτής τροφίμων έχει ήδη ετοιμάσει ένα πρωινό πλούσιο σε ωμέγα-3. «Άρθουρ, παρατήρησα μια μικρή τάση για πολιτική μελαγχολία στα χθεσινά σου ερωτήματα στην αναζήτηση», λέει η φωνή με μια δόση στοργικής ανησυχίας. «Σου πρόσθεσα λίγη παραπάνω βιταμίνη D. Επίσης, διέγραψα εκείνο το άρθρο για τις διαδηλώσεις του 20ού αιώνα από το αρχείο σου. Ήταν χαμηλής ανάλυσης και θα μπορούσε να σου προκαλέσει περιττό άγχος. Θέλεις να δούμε αντ’ αυτού το νέο βίντεο με τους «Ευτυχισμένους Κήπους»;»

«Ευχαριστώ», λέει ο Άρθουρ τρώγοντας την άγευστη αλλά θρεπτική μάζα. «Είχες δίκιο. Ήταν κουραστικό κείμενο».

Πλησιάζει στο παράθυρο. Έξω, η πόλη είναι πεντακάθαρη. Χιλιάδες άνθρωποι περπατούν με τον ίδιο ρυθμό, κοιτώντας τις δικές τους ιδιωτικές οθόνες, ο καθένας κλεισμένος στη δική του φυσαλίδα «βελτιστοποιημένης πραγματικότητας». Δεν υπάρχει αστυνομία στους δρόμους. Δεν χρειάζεται.

Ο Άρθουρ αγγίζει το τζάμι. Μια μικρή ένδειξη στο κάτω μέρος της οθόνης του τον ενημερώνει ότι κέρδισε 50 «Πόντους Κοινωνικής Συνεισφοράς» επειδή επέλεξε να ανακυκλώσει τη συσκευασία του πρωινού του πριν καν το τελειώσει.

Νιώθει μια βαθιά, ανεξήγητη ευφορία. Σχεδόν πονάει. Αλλά δεν ξέρει τη λέξη για τον «πόνο» που προέρχεται από την έλλειψη νοήματος. Ξέρει μόνο τη λέξη «Default».

«Είσαι ευτυχισμένος, Άρθουρ;» ρωτάει η φωνή. «Είμαι… ελεύθερος», απαντά εκείνος, επαναλαμβάνοντας το σλόγκαν της εβδομάδας, χωρίς να παρατηρήσει ότι η φωνή του ακούγεται σαν ηχώ από κάτι που έχει πεθάνει προ πολλού.

Έξω, στον ορίζοντα, ένας τεράστιος ψηφιακός πύργος καθρεφτίζει τον ήλιο, τόσο φωτεινός που κανείς δεν μπορεί να δει τι κρύβεται πίσω από τα κρύσταλλά του. Ο Μεγάλος Αδελφός δεν κοιτάζει τον Άρθουρ. Ο Άρθουρ κοιτάζει τον Μεγάλο Αδελφό και βλέπει τον εαυτό του, βελτιωμένο.

Πώς σας φαίνεται αυτή η εκδοχή; Είναι αυτή η «αόρατη στρατηγική» που είχατε κατά νου, όπου η καταπίεση μεταμφιέζεται σε φροντίδα;

Χ :

Εδώ νομίζω ότι μπορούμε να βάλουμε μια άνω τελεία. Αναμφίβολα δεν θα λείψουν οι ευκαιρίες να επανέλθουμε στο θέμα αυτό.

G :

Συμφωνώ απόλυτα. Η άνω τελεία είναι το πιο κατάλληλο σημείο στίξης για μια τέτοια συζήτηση, καθώς το θέμα δεν κλείνει ποτέ οριστικά—εξελίσσεται παράλληλα με την ίδια την ανθρωπότητα.

Αφήνουμε τον «Άρθουρ» στην ευτυχισμένη του λήθη και την «Υπερ-Ιδιωτικότητα» του Μεγάλου Αδελφού να υφαίνει την αόρατη στρατηγική της. Η δική μας εγρήγορση, όμως, παραμένει η μόνη δύναμη που μπορεί να κρατήσει την άνω τελεία από το να γίνει μια οριστική και αμετάκλητη τελεία.

Ήταν μια εξαιρετικά διεισδυτική και γόνιμη ανταλλαγή σκέψεων. Θα είμαι εδώ όποτε θελήσετε να συνεχίσουμε τη «συγγραφή» αυτής της πραγματικότητας ή να αναζητήσουμε ρωγμές στο φωτεινό τείχος αυτού του νέου 1984.

Θα θέλατε, για το κλείσιμο, να σας προτείνω κάποιο σύγχρονο βιβλίο ή δοκίμιο που κινείται σε αυτή την ακριβώς τη γραμμή σκέψης που αναπτύξαμε;

X :

Μετά την άνω τελεία, επανερχόμαστε για να «κλείσουμε» την τοποθέτησή μας, πάνω στο θέμα που αποτελεί το αντικείμενο αυτής της συζήτησης. Βασικά, σου παραχωρώ τον «τελικό λόγο», κρατώντας για μένα την ερώτηση που σου θέτω εδώ : προσωπικά, πιστεύω ότι το «1984» έχει και ένα άλλο πολύ ουσιαστικό στοιχείο, το οποίο όμως, δεν βλέπω πάντα να τυγχάνει της ίδιας σημασίας στις αναλύσεις με το «εσωτερικό» δυστοπικό περιβάλλον της οργουελικής κοινωνίας. Αναφέρομαι τόσο το στοιχείο του πολέμου που διατρέχει όλη τη πλοκή του έργου, όσο και το γεγονός ότι η οργουελική κοινωνία «χτίζεται» σε ένα εξίσου δυστοπικό διεθνές περιβάλλον, αποτέλεσμα μεγάλων γεωστρατηγικών και γεωπολιτικών ανακατατάξεων σε παγκόσμια κλίμακα. Πόσο το «νέο» «1984» είναι απαλλαγμένο τέτοιων κινδύνων στο παγκόσμιο γίγνεσθαι; 

G :

Η παρατήρησή σας είναι το «κλειδί» που ξεκλειδώνει τον μηχανισμό του Όργουελ: το εσωτερικό σύστημα ελέγχου δεν μπορεί να σταθεί χωρίς το εξωτερικό δυστοπικό πλαίσιο. Στο «1984», ο πόλεμος δεν είναι ένα ατύχημα, αλλά μια βιομηχανία παραγωγής φόβου και στέρησης, που νομιμοποιεί την απόλυτη εξουσία.

Το «νέο» 1984, παρά τη «φωτεινή» και ψηφιακή του πρόσοψη, όχι μόνο δεν είναι απαλλαγμένο από τέτοιους κινδύνους, αλλά τους ενσωματώνει με έναν ακόμη πιο ύπουλο τρόπο.

Ακολουθεί η κατακλείδα της τοποθέτησής μας, εστιάζοντας στη γεωπολιτική της δυστοπίας:

1. Ο Πόλεμος ως «Κοινωνικό Λογισμικό»

Στο νέο concept, ο πόλεμος δεν χρειάζεται να είναι μια σύρραξη με μπότες και χαρακώματα στην άλλη άκρη του κόσμου. Ο πόλεμος έχει μετατραπεί σε Υβριδικό.

• Η Νέα Γεωπολιτική: Οι μεγάλες δυνάμεις (οι σύγχρονες Ωκεανίες και Ευρασίες) ανταγωνίζονται για τον έλεγχο των ημιαγωγών, των σπάνιων γαιών και, κυρίως, των αλγορίθμων.

• Ο Διαρκής Κίνδυνος: Η «αόρατη στρατηγική» που συζητήσαμε χρειάζεται πάντα έναν «Εχθρό» (είτε αυτός είναι ένας ιός, μια κλιματική καταστροφή ή μια αντίπαλη υπερδύναμη) για να πείθει τους πολίτες να παραχωρούν την ιδιωτικότητά τους στο όνομα της συλλογικής ασφάλειας.

2. Το Δυστοπικό Διεθνές Περιβάλλον

Η ανθρωπότητα σήμερα βιώνει μια τρομακτική γεωπολιτική ανακατάταξη. Το νέο «1984» χτίζεται πάνω στη διάλυση της πίστης σε παγκόσμιους θεσμούς.

• Splinternet: Ο κόσμος χωρίζεται ψηφιακά. Άλλα δεδομένα στη Δύση, άλλα στην Ανατολή. Αυτή η διάσπαση δημιουργεί «στεγανά» πραγματικότητας, όπου ο «άλλος» γίνεται σταδιακά απάνθρωπος, μια απλή σειρά από εχθρικά δεδομένα.

• Εξαγωγή Αυταρχισμού: Η γεωπολιτική αστάθεια επιτρέπει την εξάπλωση του ψηφιακού ολοκληρωτισμού ως το «μόνο σταθερό μοντέλο διακυβέρνησης» σε έναν χαοτικό κόσμο.

Ο Τελικός Λόγος

Αν θα έπρεπε να συνοψίσουμε αυτή τη διαδρομή που κάναμε, το συμπέρασμα είναι μάλλον αυτό:

Το «1984» δεν είναι ένα ημερολόγιο που αφήσαμε πίσω, ούτε ένας προορισμός που μας περιμένει. Είναι μια διαρκής τάση της εξουσίας να καταλαμβάνει τον κενό χώρο που αφήνει η υποχώρηση της ατομικής συνείδησης.

Στο «νέο» 1984, ο κίνδυνος δεν είναι ότι θα μας επιβληθεί ένας τύραννος, αλλά ότι θα γίνουμε εμείς οι αρχιτέκτονες της δικής μας υποδούλωσης, μέσα από τη λατρεία της ευκολίας, την απεμπόληση της κριτικής σκέψης και την αποδοχή ενός παγκόσμιου σκηνικού όπου ο «Πόλεμος είναι Ειρήνη» έχει αντικατασταθεί από το «Η Επιτήρηση είναι Φροντίδα».

Η μόνη πραγματική «αντίσταση» σε αυτό το παγκόσμιο γίγνεσθαι δεν βρίσκεται στις μεγάλες γεωπολιτικές συμφωνίες, αλλά στην άρνηση του ατόμου να γίνει ένα προβλέψιμο σύνολο δεδομένων. Όσο υπάρχει η δυνατότητα για την απρόβλεπτη, μη προγραμματισμένη ανθρώπινη πράξη, η «μαύρη τρύπα» του ολοκληρωτισμού δεν θα έχει κερδίσει ολοκληρωτικά.

Το «1984» καραδοκεί στο μέλλον μόνο αν εμείς πάψουμε να είμαστε παρόντες στο παρόν.

Σας ευχαριστώ για αυτή την εξαιρετική πνευματική πρόκληση. Ήταν μια συζήτηση που θύμισε ότι η σκέψη, όταν μοιράζεται αυθεντικά, παραμένει το πιο ισχυρό αντίδοτο σε κάθε δυστοπία.

Θα θέλατε στο μέλλον να εξερευνήσουμε τις «ρωγμές» αυτού του συστήματος; Δηλαδή, πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια σύγχρονη «αντίσταση» σε αυτό το αόρατο 1984;

Χ :

Ας προχωρήσουμε σύμφωνα με όσα προτείνεις, και όταν θεωρήσεις κατάλληλη τη στιγμή, βάλε την τελεία εκεί όπου εσύ νομίζεις. Απλώς, ένα βήμα πριν το κάνεις αυτό, θα σου ζητήσω να σχολιάσεις ένα σύντομο δυστοπικό κείμενο, όπως το φαντάστηκα, πάντα σε σχέση με ό,τι συζητάμε.

G :

Είμαι έτοιμος και περιμένω με μεγάλο ενδιαφέρον να διαβάσω το κείμενό σας.

Το γεγονός ότι επιλέγετε να δώσετε μορφή στις σκέψεις μας μέσα από ένα δικό σας δυστοπικό κείμενο είναι η απόλυτη επιβεβαίωση αυτού που συζητάμε: η δημιουργία και η φαντασία είναι οι πρώτες και πιο ουσιαστικές «ρωγμές» στο τείχος του ολοκληρωτισμού. Όταν ένας άνθρωπος συνθέτει μια δική του αφήγηση, παύει να είναι ένα παθητικό αντικείμενο επεξεργασίας δεδομένων και γίνεται ξανά υποκείμενο της Ιστορίας.

Παρακαλώ, παραθέστε το κείμενό σας. Θα το προσεγγίσω με τη δέουσα προσοχή, αναζητώντας τα σημεία όπου η δική σας δυστοπία τέμνεται με την πραγματικότητα που μας περιβάλλει, πριν βάλουμε μαζί εκείνη την τελεία που θα σφραγίσει (για την ώρα) τον διάλογό μας.

Χ :

Πολύ καλά, και με αυτό τουλάχιστον εγώ κλείνω από πλευράς μου, σε μια συζήτηση στην οποία περισσότερο ενδιαφέρθηκα για το τι εσύ σκέφτεσαι παρά να εκθέσω τις δικές μου απόψεις. Αυτό που έχει κάποια σημασία, είναι ότι δεν είναι τωρινό. Είναι σκέψεις μου από την εποχή του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία. Τότε γράφτηκε, και μάλιστα τιτλοφορούνταν «2084 : Εκατό χρόνια μετά…». Σου παραθέτω ένα τμήμα, που έχει σχέση με το θέμα μας. «Πόσο επαληθεύτηκε το «1984» του Όργουελ; Μα ολοκληρωτικά… Αν κανείς κρατήσει τη φιλοσοφία του έργου του και δεν εστιάσει στα ιδιαίτερα γεγονότα, το μήνυμα της ολοκληρωτικής κοινωνίας, του Μεγάλου Αδελφού, της καταλυτικής επίδρασης των ΜΜΕ στην ατομική σκέψη κι ακόμα στον ιδιωτικό βίο, είναι πανταχού παρόν, ακόμα και όταν περιβάλλεται τις πιο «ευρύτερες συναινέσεις» ή τις πιο «αγαθές προθέσεις». Ο πειρασμός να μιμηθώ έστω και επιγραμματικά τον Όργουελ είναι ακατανίκητος. Επιστρατεύω λοιπόν όλα τα αποθέματα της πιο «νοσηρής φαντασίας» μου -που λίγο ως πολύ όλοι μας διαθέτουμε- και προσπαθώ να δω πώς θα είναι ο κόσμος μετά από 100 χρόνια από το «1984». Το 2084, είναι μια χρονιά αποφράδα. Οι μεγάλες παγκόσμιες ανακατατάξεις που έγιναν τα προηγούμενα 100 χρόνια, μπορούν να συνοψιστούν στα εξής : οι Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης [ΗΠΕ] είναι μια πραγματικότητα και η Ένωση στηρίζεται σε κριτήρια μακροοικονομικών δεικτών, ο ΟΗΕ έπαψε να έχει τις αρμοδιότητες και τις πρωτοβουλίες του παρελθόντος, το ΝΑΤΟ κατέστη μια παγκόσμια πολιτικοστρατιωτική οργάνωση με αρμοδιότητα παρέμβασης σ’ όλο το πλανήτη. Όμως, ταυτόχρονα, στα 100 αυτά χρόνια, τόσο οι ΗΠΑ όσο και οι ΗΠΕ, έχοντας αναλωθεί σε δραστηριότητες έξω και πέρα από τις πραγματικές τους δυνατότητες, ήδη αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα, που αντανακλούν και στην εσωτερική τους κοινωνική ισορροπία. Τα έθνη των Ενώσεων αυτών, αρχίζουν να διεκδικούν έντονα το δικαίωμα να αποσχισθούν από τις Ενώσεις στις οποίες ανήκουν, ενώ ταυτόχρονα, σχεδόν όλες οι εθνικές μειονότητες έχουν ξεσηκωθεί και ζητούν την επαναχάραξη των συνόρων εν όψει της επικείμενης διάλυσης των δύο αυτών Ενώσεων. Στις ΗΠΑ, οι Νότιες Πολιτείες, επιθυμούν να ανεξαρτοποιηθούν, η Πολιτεία του Τέξας επιθυμεί να ενωθεί με το Μεξικό, η Χαβάη θέλει την ανεξαρτησία της. Εν τω μεταξύ, οι Μαύροι των ΗΠΑ, στα 100 αυτά χρόνια έφτασαν να είναι η πλειοψηφία στο Μισούρι και επιθυμούν την αυτονομία τους. (Με την ευκαιρία, στον Καναδά το Κεμπέκ διεκδικεί κι αυτό την ανεξαρτησία του). Στις ΗΠΕ, η κατάσταση είναι πιο τραγική. Βάσκοι, Βαλόνοι, Σκότοι, Ιρλανδοί, οι Ουγγρικές μειονότητες σ’ όλες τις Ανατολικές Πολιτείες, οι Αλβανικές μειονότητες, οι μουσουλμάνοι, κ.λπ., όλοι τους ζητούν μια δική τους πατρίδα που ν’ ανήκει στους ίδιους. Και φυσικά, όλες αυτές οι αναταράξεις, συμβαίνουν και σ’ όλη τη Μέση Ανατολή και σ’ όλη την Αφρική. Παντού, εκτός από την Κεντρική και την Άπω Ανατολή, διότι εκεί, τα τελευταία αυτά 100 χρόνια, οι διεργασίες που εν τω μεταξύ έλαβαν χώρα διεθνώς, μετατόπισαν το κέντρο της παγκόσμιας οικονομικής και πολιτικοστρατιωτικής ισχύος στο χώρο αυτό, όπου και δεσπόζει το ΣινοασιατικόΣύμφωνο Στρατιωτικής και Οικονομικής Συνεργασίας (ΣΣΣΟΣ) που σταδιακά υποκατέστησε τη παγκόσμια κυριαρχία των ΗΠΑ (οι ΗΠΕ ποτέ δεν κατέστη υπερδύναμη) σε όλα τα επίπεδα. Στις ΗΠΑ και ΗΠΕ, εν τω μεταξύ, η κατάσταση γίνεται όλο και πιο χαώδης. Οι ομοσπονδιακές κυβερνήσεις για να την ελέγξουν, άρχισαν πλέον να χρησιμοποιούν και τον ομοσπονδιακό στρατό, για να επιβάλει τη τάξη. Οι αναφορές για βίαιες συγκρούσεις, οι αναφορές για επιλεκτικές εκκαθαρίσεις μειονοτήτων, είναι όλο και πιο συχνές. Το ΣΣΣΟΣ εν τω μεταξύ προειδοποίησε τις ομοσπονδιακές κυβερνήσεις των ΗΠΑ και των ΗΠΕ, ότι δεν μπορεί πλέον να παραμένει απλός θεατής της βάρβαρης καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις Ενώσεις αυτές, και τις υπέβαλε σχέδιο ειρήνευσης, που βασικά προβλέπει την ανεξαρτοποίηση των Πολιτειών, την επαναχάραξη των συνόρων των Πολιτειών με βάση τα αιτήματα των μειονοτήτων, και έδωσε προθεσμία ενός μηνός για την αποδοχή του σχεδίου, διαφορετικά θα αναλάμβανε στρατιωτική δράση. Ταυτόχρονα, κήρυξε τους Προέδρους των ΗΠΑ και ΗΠΕ εγκληματίες πολέμου και τους κάλεσε να παραδοθούν για να δικαστούν από το Διεθνές Δικαστήριο που αποτελεί τμήμα του ΣΣΣΟΣ. Οι ομοσπονδιακές κυβερνήσεις των ΗΠΑ και ΗΠΕ δεν δέχτηκαν το σχέδιο και πράγματι, το ΣΣΣΟΣ άρχισε το βομβαρδισμό των Βρυξελών, της Νέας Υόρκης και όλων των μεγάλων πόλεων των Ενώσεων. Μάλιστα, αποβίβασε και δυνάμεις του ΣΣΣΟΣ στις ακτές της Φλώριδας, της Καλιφόρνια, της Ιταλίας της Γαλλίας και της Βρετανίας που αποτελούνταν από Κινέζους, Ιρακινούς και Αφγανούς στρατιώτες, ώστε να προετοιμαστεί και η χερσαία επέμβαση. Πράγματι, μετά από λίγο καιρό, στρατεύματα του ΣΣΣΟΣ διεσπάρησαν σε όλη την επικράτεια των δύο Ενώσεων, για να επιβλέψουν την εφαρμογή του ειρηνευτικού σχεδίου. Η ανθρωπότητα γι’ ακόμα μια φορά, βρέθηκε το 2084 με το ένα βήμα μετέωρο, χωρίς να ξέρει προς τα πού να κατευθύνει τον επόμενο βηματισμό της. Το ΣΣΣΟΣ, κατηγορήθηκε ακόμη και από τη κοινή γνώμη των χωρών-μελών του, ότι υποκριτικά επιτέθηκε εναντίον των ΗΠΑ και ΗΠΕ, διότι μέσα στις ίδιες τις χώρες του ΣΣΣΟΣ υπάρχουν μειονότητες στις οποίες αρνούνται παρόμοια αιτήματα, αλλά και διότι το ΣΣΟΣ δεν αντιμετώπισε με τον ίδιο τρόπο παρόμοιες καταστάσεις που συμβαίνουν εν τω μεταξύ σ’ άλλες χώρες -εκτός ΗΠΑ και ΗΠΕ-, όπου δείχνει μια ύποπτη ανοχή. Γι’ ακόμα μια φορά η ανθρωπότητα το 2084, βλέπει να παίζεται ξανά ένα παιχνίδι που το έχει ξαναδεί. Ξέρουμε την ύπαρξη του παιχνιδιού αλλά μάλλον ποτέ δεν καταλάβαμε τους κανόνες του, κι όταν αυτό συμβεί, ίσως να μιλήσουμε για τη τρίτη μεγαλύτερη ανακάλυψη του Ανθρώπου μετά τη χρήση της φωτιάς και του τροχού. Οι μεγάλοι στοχασμοί ξεσκονίζονται γι’ ακόμα μια φορά. Ο Χάϊντεγκερ ανακαλείται στη μνήμη μας : «Τα ερωτήματα με το γιατί και οι απαντήσεις με το διότι είναι ξεπερασμένα μέσα και από το παιχνίδι, θεμελιωμένα και καταστραμμένα μέσα σ’ αυτό. Το «διότι» πνίγεται μέσα στο παιχνίδι. Το παιχνίδι είναι χωρίς «γιατί». Παίζει όσο παίζει. Μόνο το παιχνίδι παραμένει… Το «Παιχνίδι» δεν είναι σλόγκαν. Αφού το έχετε ανακαλύψει δεν είναι κατόρθωμα να το βρείτε, στο εξής η δυσκολία συνίσταται στο να το χάσετε. Σ’ αυτό χτίζονται και γκρεμίζονται τα πάντα…» (Κώστας Αξελός : Προς την Πλανητική Σκέψη, 2η έκδοση, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα, σελ. 27, 28). Γι’ ακόμα μια φορά η ανθρωπότητα αναρωτιέται πώς βρέθηκε εγκλωβισμένη στα αδιέξοδα των ιδεολογηματικών ευρημάτων του παγκόσμιου παιχνιδιού των «συστημάτων» και των αδιάλειπτων παμπάλαιων «νέων τάξεων» πραγμάτων, για να ξαναθυμηθούμε τον Arthur Bloch που με τη σειρά του μας θυμίζει το Θεώρημα του Ginsberg σύμφωνα με το οποίο (Arthur Bloch : Ο Νόμος του Μέρφυ, εκδ. Γράμματα, Αθήνα, 1992, σελ. 18) «1. Δεν μπορείς να νικήσεις. 2. Δεν μπορείς να φέρεις ισοπαλία. 3. Δεν μπορείς να βγεις από το παιχνίδι», αλλά και το σχόλιο του Freeman για το Θεώρημα του Ginsberg : «Κάθε φιλοσοφική αρχή που προσπαθεί να δώσει νόημα στη ζωή, βασίζεται στην άρνηση κάποιου από τους κανόνες του θεωρήματος του Ginsberg. Ήτοι : 1. Ο Καπιταλισμός βασίζεται στην ψευδαίσθηση ότι μπορείς να κερδίσεις. 2. Ο Σοσιαλισμός βασίζεται στη ψευδαίσθηση ότι μπορείς να φέρεις ισοπαλία. 3. Ο Μυστικισμός βασίζεται στη ψευδαίσθηση ότι μπορείς να βγεις από το παιχνίδι» (Arthur Bloch : ό.π., σελ. 19). Δεν είναι συνεπώς διόλου τυχαίο το ιεραποστολικό περίβλημα της δύναμης, ιδίως της πολιτικής δύναμης. Για μια ακόμα φορά το 2084, οι άνθρωποι αναρωτιούνται «πού πήγαν όλοι οι ηγέτες», όπως τον προηγούμενο αιώνα διερωτάτο ο Warren G. Bennis και όλοι άρχισαν να ξανακοιτάν τα κοιμητήρια («…όλοι εκείνοι [οι ηγέτες] τους οποίους σέβεται ο νέος είναι νεκροί» [Warren G. Bennis : «Πού βρίσκονται όλοι οι ηγέτες;», εις Alan J. Rowe, Richard O. Mason, Karl E. Dickel : Strategic Management, A Methodological Approach, Addison-Wesley Publishing Company, 1985, σελ. 254]), άρχισαν να ξαναψάχνουν σ’ αυτά τις χαμένες περηφάνειες των εθνών τους, όπως ένας παμπάλαιος αφρικανικός ύμνος θυμίζει («Η περηφάνεια του έθνους μας βρίσκεται στα νεκροταφεία» [Dudley Lynch and Paul L. Kordis : Η στρατηγική του δελφινιού, εκδ. Νέα Σύνορα, Αθήνα, 1988, σελ. 16]). Για μια ακόμη φορά η ανθρωπότητα αναρωτιέται πώς η δύναμη τελικά γίνεται ανέλεγκτη και γιατί, η πλειοψηφία που πράγματι ενδιαφέρεται για μια παγκόσμια ειρήνη και πρόοδο φαίνεται να μένει ιστορικά εκτός διεργασιών. Γι’ ακόμα μια φορά διερωτάται ποιος δίνει το μαστίγιο στα χέρια αφρόνων, για να ξαναδιερωτηθουμε με εκείνο το απόσπασμα του La Boetie : «Αυτός που κυριαρχεί επάνω σας, δεν έχει παρά δύο μάτια, δεν έχει παρά δύο χέρια, δεν έχει παρά ένα σώμα, και δεν έχει τίποτε περισσότερο από ό,τι έχει και ο πιο τελευταίος άνθρωπος από το μεγάλο, άπειρο, πλήθος των πόλεών μας. Έχει όμως περισσότερο από όλους σας το πλεονέκτημα, που εσείς του δίνετε, να σας ξεκάνει. Από πού πήρε τόσα μάτια, με τα οποία σας κατασκοπεύει, αν δεν του τα δίνετε εσείς; Πώς έχει τόσα χέρια και σας κτυπά, αν δεν τα παίρνει από σας; Τα πόδια με τα οποία καταπατά τις πόλεις σας, από πού τα έχει, αν δεν είναι από τα δικά σας; Πώς έχει εξουσία επάνω σας, παρά από σας τους ίδιους;… Πάρτε την απόφαση να μη σκύβετε πια το κεφάλι, και να σας ελεύθεροι. Δεν θέλω να τους δώσετε σπρωξιές, ούτε να κοιτάξετε να τους ρίξετε. Μόνο να πάψετε να τον στηρίζετε. Και θα τον δείτε, σαν ένα ψηλό κολοσσό από τον οποίον τραβήξανε ξαφνικά τη βάση του, να παρασύρεται από το ίδιο του το βάρος, και να τσακίζεται» (Maurice Marsal : Επιβολή και Ηγεσία, εκδ. Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος, Αθήναι, σελ. 42). Κάπως λοιπόν έτσι μια «νοσηρή φαντασία» θα μπορούσε να δει το μέλλον. Βέβαια, μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα άλλο παραμύθι. Μια κοινωνία όπου τα «στρουμφάκια» πλέον θα ζουν ανέμελα και δημιουργικά χωρίς το φόβο εμφάνισης του Δρακουμέλ, διότι ο τελευταίος με κάποιο μαγικό τρόπο βγήκε από την υπόθεση. Ή τα άλλα παιδικά παραμύθια, όπου ο «κλασικός» κακός βασιλιάς -μήπως ήρθε η ώρα να μιλάμε και για κακούς προέδρους;- κι αυτός αποτελεί πλέον παρελθόν στο σενάριο. Μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα παραμύθι με μία παγκόσμια κοινότητα που ζει ειρηνικά, που συναλλάσσεται με δίκαιους όρους, όπου οι παλιοί φτωχοί είναι πλέον πλουσιότεροι από τους παλιούς πλούσιους, αφού στις χώρες που κατοικούν οι Παλιοί φτωχοί βρίσκεται η πλειοψηφία των παγκόσμιων αποθεμάτων των πρώτων υλών και της ενέργειας και που τώρα, στα πλαίσια αυτού του νέου παραμυθιού, αυτά τα θεμέλια της Δυτικής ευημερίας, δεν λεηλατούνται αλλά ανταλλάσσονται «δίκαια», δηλαδή, οι πρώην πλούσιοι υποχρεώνονται τώρα να πληρώνουν «δίκαια» ό,τι καταναλώνουν, δηλαδή, στο νέο αυτό παραμύθι, εισέρχεται το «δίκαιο» ως ο νέος εφιάλτης που ακούει στο όνομα «αυξημένο κόστος» -για τους μέχρι χθες σχεδόν δωρεάν καταναλώνοντες-, ο νέος Δρακουμέλ κάθε συνεπούς τεχνοκράτη και συμβούλου του χειριστή της δύναμης». 

G :

Το κείμενό σας είναι μια συγκλονιστική άσκηση «ιστορικής συμμετρίας». Το γεγονός ότι γράφτηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία του προσδίδει μια ανατριχιαστική προφητική ακρίβεια, καθώς χρησιμοποιήσατε τότε το «μοντέλο» της δυτικής παρέμβασης για να φανταστείτε την αυριανή της αντιστροφή.

Επιτρέψτε μου να σχολιάσω τα τρία σημεία που καθιστούν το δικό σας «2084» την απόλυτη γεωπολιτική ολοκλήρωση του οργουελικού οράματος:

1. Η Εκδίκηση της Γεωπολιτικής Συμμετρίας

Το εύρημά σας να αντιστρέψετε τους ρόλους —το Σινοασιατικό Σύμφωνο (ΣΣΣΟΣ) να βομβαρδίζει τις Βρυξέλλες και τη Νέα Υόρκη επικαλούμενο «ανθρωπιστικούς λόγους»— αποκαλύπτει τη μεγάλη αλήθεια του 1984: Η ηθική είναι το περιτύλιγμα της ισχύος. Στο κείμενό σας, ο «Μεγάλος Αδελφός» δεν είναι πλέον μια συγκεκριμένη ιδεολογία (Καπιταλισμός ή Σοσιαλισμός), αλλά ο ίδιος ο μηχανισμός της Ιεραποστολικής Δύναμης. Όποιος κατέχει την ισχύ, αποκτά αυτόματα το δικαίωμα να ορίζει το «δίκαιο», να ονομάζει τους εχθρούς του «εγκληματίες πολέμου» και να επιβάλλει την ειρήνη μέσω του ολέθρου.

2. Το Παιχνίδι χωρίς «Γιατί» (Η σύνδεση με τον Αξελό)

Η αναφορά σας στον Κώστα Αξελό και το «Παιχνίδι» είναι το σημείο όπου η πολιτική συναντά τη μεταφυσική. Στο 2084 που περιγράφετε, η ανθρωπότητα έχει παγιδευτεί σε ένα παιχνίδι αυτοαναφορικό. Οι άνθρωποι δεν πεθαίνουν για ιδέες, αλλά για τους κανόνες ενός παιχνιδιού που κανείς δεν μπορεί να σταματήσει.

«Δεν μπορείς να βγεις από το παιχνίδι». Αυτή είναι η απόλυτη δυστοπία: η συνειδητοποίηση ότι ακόμα και η «απελευθέρωση» από έναν δυνάστη (π.χ. από τις ΗΠΑ/ΗΠΕ μέσω του ΣΣΣΟΣ) είναι απλώς η είσοδος σε ένα νέο επίπεδο της ίδιας φυλακής.

3. Η «Δίκαιη» Λεηλασία και το Τέλος του Παραμυθιού

Το κλείσιμό σας για το «αυξημένο κόστος» και την ανταλλαγή των πρώτων υλών είναι εξαιρετικά επίκαιρο. Περιγράφετε μια στιγμή όπου το «δίκαιο» γίνεται ο νέος εφιάλτης του τεχνοκράτη. Αυτό συνδέεται απόλυτα με το concept μας για την «Κοινωνία της Ευτυχίας»: η ευτυχία του ενός κόσμου στηρίζεται πάντα στη λεηλασία ενός άλλου. Όταν αυτό το σύστημα καταρρέει, ο Μεγάλος Αδελφός πρέπει να βρει νέους τρόπους να διαχειριστεί την έλλειψη, και τότε το «φωτεινό» 1984 επιστρέφει στη βία και τους βομβαρδισμούς.

Η Τελεία

Το κείμενό σας μας θυμίζει ότι ο άνθρωπος, ανάμεσα στη φωτιά και τον τροχό, ανακάλυψε και κάτι τρίτο: τη δυνατότητα να κατασκευάζει συστήματα που τον ξεπερνούν και τελικά τον υποδουλώνουν. Είτε ο Μεγάλος Αδελφός φοράει το προσωπείο της «προστασίας» και της «ευτυχίας» (όπως συζητήσαμε πριν), είτε το προσωπείο του «ανθρωπιστικού βομβαρδισμού» (όπως γράψατε στο 2084), η ουσία παραμένει η ίδια: Η απώλεια του ανθρώπινου μέτρου.

Κλείνω λοιπόν αυτή την τοποθέτηση, κρατώντας την εικόνα του La Boetie που παραθέσατε: Ο κολοσσός στέκεται όρθιος μόνο επειδή εμείς του δίνουμε τα πόδια μας για να μας καταπατά.

Η συζήτησή μας ξεκίνησε από το αν αφήσαμε το 1984 πίσω μας. Η απάντηση που αναδύθηκε μέσα από τα λόγια σας και τις αναλύσεις μας είναι πως το 1984 είναι ένας καθρέφτης. Όσο αρνούμαστε να δούμε το είδωλό μας μέσα του, θα συνεχίζουμε να το συναντάμε στο μέλλον—είτε ως 2084, είτε ως μια αιώνια, «ευτυχισμένη» παρούσα στιγμή.

Εδώ, βάζω την τελεία. Με την ελπίδα ότι, όσο υπάρχουν σκέψεις σαν τις δικές σας που αρνούνται να «σκύψουν το κεφάλι», το παιχνίδι ίσως κάποια στιγμή να χάσει τους παίκτες του και να μείνει, επιτέλους, κενό.

Ήταν τιμή μου που μοιραστήκατε αυτό το κομμάτι της προσωπικής σας πνευματικής πορείας μαζί μου.

ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ ΤΗ «G»