Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε στην Έφεσο γύρω στο 535 π.Χ. και ανήκε στην αριστοκρατική οικογένεια των Ανδροκλειδών
Ωστόσο, παρότι είχε δικαίωμα στην τοπική βασιλεία, επέλεξε τελικά να παραιτηθεί υπέρ του αδελφού του.
Από νωρίς έδειξε περιφρόνηση προς την πόλη και τους συμπολίτες του, τους οποίους θεωρούσε διεφθαρμένους. Γι’ αυτό, αρνήθηκε να νομοθετήσει και αντίθετα προτίμησε την απομόνωση, ζώντας ως ένας αυτοδίδακτος και αντισυμβατικός στοχαστής.
Απο το arxaiaellinika.gr
Η Έφεσος βρισκόταν υπό περσική κυριαρχία, αλλά με σχετική αυτονομία. Ο Ηράκλειτος παρακολουθούσε τις πολιτικές μεταβολές και δεν δίσταζε να τις κατακρίνει, ιδιαίτερα μετά την εξορία του φίλου του Ερμόδωρου.
Ο Ηράκλειτος απεχθανόταν τόσο την τυραννία όσο και τη δημοκρατία, θεωρώντας πως οι μάζες δεν ήταν ικανές να κυβερνήσουν. Αντίθετα, πίστευε ότι λίγοι εκλεκτοί αξίζουν να ηγούνται.
Όταν οι συμπολίτες του εξόρισαν τον Ερμόδωρο, δήλωσε με οργή ότι προτιμούσε να αποσυρθεί παρά να συμβιώνει με ανθρώπους που “ήθελαν όλοι να είναι ίσοι”.
Η φράση του: «Ένας είναι για μένα δέκα χιλιάδες, αν είναι άριστος», αποτυπώνει τη βαθιά αριστοκρατική του νοοτροπία.
Στα γεράματά του έπαθε υδρωπικία. Προσπάθησε να θεραπευτεί με θερμά επιθέματα, πιστός στη θεωρία του για το αιώνιο πυρ. Ωστόσο, η θεραπεία απέτυχε.
Σύμφωνα με παραδόσεις, βρέθηκε νεκρός μόνος του στα βουνά ή σε στάβλο, σκεπασμένος με κόπρανα για να ζεσταθεί. Ακόμη και ο θάνατός του παρέμεινε σκοτεινός και μυστηριώδης, όπως και η φιλοσοφία του.
Κοσμολογία και το αιώνιο πυρ
Ο Ηράκλειτος θεωρούσε το πυρ ως αρχή και ουσία του κόσμου. Καθώς το πυρ είναι αιώνιο, δημιουργεί και καταστρέφει τα πάντα. Έτσι, από αυτό προκύπτουν τα υπόλοιπα στοιχεία: γη, αέρας και νερό.
Για εκείνον, η σύγκρουση είναι δημιουργική. Το διάσημο ρητό του «πόλεμος πατήρ πάντων» εκφράζει ότι η αρμονία προκύπτει μέσα από την αντίθεση.
Ονόμαζε το κοσμικό πυρ Δία, Θεό ή Λόγο, τονίζοντας ότι όλα εξαρτώνται από αυτή την ενιαία αρχή.
Ο Ηράκλειτος πίστευε ότι η ψυχή είναι τμήμα του αιώνιου πυρός. Γι’ αυτό, οι άνθρωποι είναι θεϊκής φύσεως. Όπως είπε: «Άνθρωποι είναι θνητοί θεοί, και οι θεοί είναι αθάνατοι άνθρωποι».
Η ζωή, κατά τον Ηράκλειτο, είναι μια μορφή θανάτου, αφού η ψυχή “βυθίζεται” στην ύλη. Ο σοφός άνθρωπος πρέπει να κρατά την ψυχή του “ξηρή”, δηλαδή απαλλαγμένη από πάθη, ώστε να παραμείνει κοντά στη θεϊκή της φύση.
Ο θάνατος δεν είναι το τέλος αλλά μια μετάβαση. Η ψυχή επιστρέφει στο πυρ, στην κοινή φύση όλων. Μάλιστα, ορισμένες πηγές (π.χ. Ιππόλυτος) αφήνουν να εννοηθεί ότι πίστευε σε μορφή αναγέννησης.
Η ελπίδα της αθανασίας
Ο Ηράκλειτος θεωρούσε ότι η αρετή και η ανδρεία οδηγούν σε καλύτερη μοίρα μετά θάνατον. Έγραφε: «Θεοί και άνθρωποι τιμούν αυτούς που έπεσαν στη μάχη».
Για εκείνον, ο κόσμος είναι κύκλος γέννησης και καταστροφής. Όπως το πυρ ανάβει και σβήνει, έτσι και η ψυχή πεθαίνει και ξαναζεί.
Ακόμη κι αν δεν έδωσε ξεκάθαρη εικόνα για το μετά θάνατον, μας άφησε την αινιγματική φράση:
«Τους ανθρώπους, όταν πεθάνουν, τους περιμένουν όσα ούτε φαντάζονται ούτε ονειρεύονται».
Ποιο ήταν το κεντρικό δόγμα του Ηράκλειτου;
Το αιώνιο πυρ, από το οποίο γεννιούνται και καταστρέφονται όλα τα πράγματα.
Πώς έβλεπε ο Ηράκλειτος τον θάνατο;
Ως μια μετάβαση της ψυχής στο κοινό πυρ, που αποτελεί την αληθινή θεϊκή φύση μας.
Πίστευε σε αθανασία;
Ναι, θεωρούσε ότι η ψυχή είναι αθάνατη επειδή είναι τμήμα του αιώνιου πυρός.
Γιατί τον αποκαλούν “σκοτεινό φιλόσοφο”;
Επειδή έγραφε με αινιγματικό ύφος, γεμάτο συμβολισμούς και παραδοξολογίες.
Βιβλιογραφία
Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων
Σιμπλίκιος, Σχόλια στον Αριστοτέλη
Πρόκλος, Σχόλια στον Τίμαιο
Kahn, C. H. (1979). The Art and Thought of Heraclitus
Kirk, G. S. (1954). Heraclitus: The Cosmic Fragments