Πύργος που είναι κολλητά με τα τείχη της ακρόπολης του φρουρίου της Καβάλας. Ήταν από τους σημαντικούς πύργους του βυζαντινού κάστρου, αλλά χωρίς ιδιαίτερη αμυντική αξία για τη μορφή που πήρε το κάστρο μετά τον 15ο αιώνα.
Ο λόγος που παρουσιάζεται ξεχωριστά από το υπόλοιπο φρούριο είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του και το γεγονός ότι είναι το μοναδικό βυζαντινό απομεινάρι από το κατά τα άλλα οθωμανικό Φρούριο της Καβάλας (που σημειωτέον κτίστηκε το 1425 εκ θεμελίων σε αντικατάσταση του παλαιότερου βυζαντινού).
Το Όνομα του Κάστρου
Ο λόγος που ο πύργος λέγεται «Υπέρκαλος» είναι ανώνυμη εντοιχισμένη επιγραφή, λαξευμένη σε μαρμαρόλιθο του πύργου που επικαλείται τη θεϊκή προστασία και επαινεί το κάλλος του πύργου: Πῦργε θεοστήρικτε Θεό(ς) σέ σκέπει: ὡς ὑπέρκαλον ὄντα πάντων τῶν πύργων.
«Υπέρκαλος», με την αρχαιοελληνική σημασία του πολύ ωραίου.
Ιστορία
Ο πύργος είναι κατασκευασμένος σε τουλάχιστον τρεις οικοδομικές φάσεις με λίθινους δόμους διαφόρων μεγεθών και θραύσματα πλίνθων. Το κατώτερο τμήμα του πύργου ανήκει στην παλαιοχριστιανική περίοδο, το ανώτερο στις αρχές της μεσοβυζαντινής.
Κατά την κατασκευή και την ανακατασκευή του χρησιμοποιήθηκε υλικό σε δεύτερη χρήση. Χαρακτηριστική είναι η τοποθέτηση σε οριζόντια διάταξη δόμων από παλαιότερο κτίσμα βορειοανατολικά του πύργου. Επάνω σε έναν από αυτούς τους μαρμάρινους δόμους βρίσκεται χαραγμένη σε δύο στίχους η επιγραφή.
Η χάραξη είναι πρόχειρη και δεν αποκλείεται να είναι προϊόν επιτόπου αυτοσχεδιασμού από κάποιον τεχνίτη. Αυτή η υπόθεση ενισχύεται από το γεγονός ότι δεν αναφέρεται ο κτήτωρ του οχυρού ή κάποιος τιτλούχος.
Ο πύργος χρονολογείται στα χρόνια του αυτοκράτορα Λέοντα Δ’ (775-780) ή του Λέοντα Ε’ (813-820).
Η πιο πιθανή εποχή είναι όταν στην Καβάλα ηγεμόνας ήταν ο Καίσαρ Αλέξιος στις αρχές του 9ου αιώνα. Ήταν περίοδος βουλγαρικών επιδρομών και ο Αλέξιος ενίσχυσε την οχύρωση του τείχους της Χριστούπολης, της σημερινής Καβάλας. Ο Υπέρκαλος πύργος πιθανότατα ολοκληρώθηκε αυτήν την εποχή.
Για το βυζαντινό κάστρο, ο Υπέρκαλος πύργος ήταν κατά κάποιο τρόπο «κομβικός» καθώς ήταν το σημείο ένωσης τους κάστρου με το διατείχισμα της Χριστούπολης, δηλαδή το μεταγενέστερο τείχος που έτρεχε κάθετα στην Εγνατία από τη θάλασσα μέχρι τα υψώματα πάνω από την Καβάλα, στην ευθεία του Υδραγωγείου.
Αργότερα ο πύργος ήταν το μόνο κομμάτι της Βυζαντινής οχύρωσης που ενσωματώθηκε στο οθωμανικό φρούριο του 1425 και στην οριστική του μορφή το 1530.
Πηγές:
Νικόλας Μπακιρτζής, Τα τείχη των Βυζαντινών Πόλεων: Αισθητική, ιδεολογίες και συμβολισμοί , Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης, 2012
kastra.eu/castlegr.php?kastro=yperkalos