ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ, διάφοροι συγγραφεῖς, ἀνταγωνίζονται στήν ἄσκηση κριτικῆς κατά τοῦ Ἐλ. Κ. Βενιζέλου. Σ’ ἀντίλογο ἀναγκαῖο εἶναι ὅ,τι ἀκολουθεῖ.
Ι. Κρίσιμοι σταθμοί:
Tοῦ Γ. Κ. Στεφανάκη
α. Μέ τήν λήξη τῶν βαλκανικῶν πολέμων ὑπογράφτηκε ἡ Συνθήκη τοῦ Βουκουρεστίου τήν 30.8.1913. Ἔτσι ἡ Ἑλλάς διπλασίασε, σχεδόν, τήν ἔκτασή της ἀπό 64.786 σέ 108.600 τετρ. χιλιόμετρα. Συνάμα διπλασίασε, σχεδόν, καί τόν πληθυσμό της ἀπό 2.666.000 σέ 4.718.221 κατοίκους.
β. Ἀναφορικά ἤδη πρός τόν Ἐθνικό Διχασμό: Στήν ἀπό 24/04/1968 ἐπιστολή τοῦ Π. Κανελλόπουλου πρός Σ. Μαρκεζίνη, ὁ ἐπιστολογράφος ἐκθέτει ὅ,τι τοῦ ἀνακοίνωσε ὁ θεῖος του Δημ. Γούναρης: …«…Καλά ἔκαμεν ὁ Βενιζέλος καί ἐδέχθη τήν ἐντολήν εἰς τήν Μικράν Ἀσίαν τό ἴδιο θά ἔπραττα καί ἐγώ. Δέν ἦτο νοητή ἡ ἄρνησις. Ἐκπληροῦται μέγα ὄνειρο τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐάν κερδίσωμεν τάς ἐκλογάς θά συνεχίσωμεν τάς στρατιωτικάς ἐπιχειρήσεις. Καί ὁ Θεός βοηθός…»… (Σπ. Μαρκεζίνη, Πολιτική Ἱστορία Νεωτέρας Ἑλλάδος, σελ. 48.)
●●● Εἶναι χαρακτηριστική ἡ δήλωση τοῦ πρωθυπουργοῦ Νικ. Καλογερόπουλου πρός τόν ὑπουργό Γ. Μπαλτατζῆ …«…Οἱ Ἕλληνες εἴμεθα εὐγνώμονες πρός τόν Βενιζέλο ἐπί τῇ μεγαλουργίᾳ του…»…
● Ἡ ἀνεδαφικά αἰσιόδοξη τότε «Καθημερινή» μετά τίς ἐπιτυχίες τοῦ θέρους 1921 ἔγραφε …«…Ἡ ὁδός πρός τήν Ἄγκυραν εἶναι σήμερον ἀνοικτή καί εἶναι βραχεῖα…»…
● Ὁ ἴδιος ὁ Δ. Γούναρης, ἀγορεύων στήν Βουλή τήν 15.2.1921, τόνιζε …«… Εἶμαι ἐν γνώσει τῆς καταστάσεως ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ὑπέρ πάντα ἄλλον καί δύναμαι νά διαβεβαιώσω μέ τόν θετικότερο τρόπον ὅτι ἡ ἐκεῖ ἀντίδραση (τῶν Τούρκων!!!) πρέπει νά χαρακτηρισθεῖ ὡς συντριβεῖσα…»…
● Ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς, μέ τήν ἀναγγελία τῆς ἀπόβασης στήν Μικρά Ἀσία, ἔγραψε στό ἡμερολόγιό του τήν 18.5.1919 …«…Οἱ Ἕλληνες κατέλαβαν τήν Σμύρνην! Ἐτελείωσε! Ἡμεῖς ἡττήθημεν ὁριστικῶς πολιτικῶς…»…
●●● Τέλος, παρά πᾶσα πρόβλεψη, ὁ Βενιζέλος ἔχασε τίς ἐκλογές τῆς 1.11.1920. Τότε, ὁ Ἀνακτορικός Ι. Θεοτόκης συνάντησε τόν ἀκόμη ἐξόριστο στήν Ἑλβετία Κωνσταντῖνο. Καί τοῦ ἀπηύθυνε ἔκκληση …«…νά μήν ἐπιστρέψει στήν Ἑλλάδα μέχρις ὅτου ἀποκαταστήσει τίς σχέσεις του μέ τήν νικήτρια Ἀντάντ…»…
●●● Ὁ Κωνσταντῖνος, ὅμως, πείσμων καί ἀντιβενιζελικός ἐπέστρεψε.
●●● Χωρίς τόν Βενιζέλο ἀπεδείχθη ἀδύνατη ἡ διατήρηση τῆς Μικρᾶς Ἀσίας.