Το Τζαμί Ναμαζγά στα Τίρανα, την πρωτεύουσα της Αλβανίας, με τους μιναρέδες ύψους 50 μέτρων και χώρο για περίπου 8.000 πιστούς, είναι από τους πιο εντυπωσιακούς ισλαμικούς χώρους λατρείας στα Βαλκάνια.
Η κατασκευή του χρηματοδοτήθηκε, μεταξύ άλλων, από την τουρκική θρησκευτική αρχή Ντιγιανέτ (Diyanet) με περίπου 30 εκατομμύρια ευρώ. Το αρχιτεκτονικό μοντέλο ήταν το Τζαμί Αχμεντίγια ή Σουλτάν Αχμέτ στην Κωνσταντινούπολη, γνωστό και ως Μπλε Τζαμί, γράφει η Deutsche Welle.
Τον Οκτώβριο του 2024, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ήρθε στα Τίρανα για να εγκαινιάσει το τζαμί, μετά από μια δεκαετία κατασκευής.
Με την ευκαιρία αυτή, υπέγραψε συμφωνία συνεργασίας με την Αλβανία στους τομείς της γεωργίας και της εκπαίδευσης και δώρισε στη χώρα αρκετά τουρκικής κατασκευής drones.
Η Diyanet απέκτησε επίσης επιρροή στο διοικητικό συμβούλιο του νέου τζαμιού και διορίστηκε ένας Τούρκος ιμάμης – προκαλώντας δυσαρέσκεια στην αλβανική κοινωνία.
Μπροστά από αυτό το τζαμί, στα Τίρανα, μετά την πτώση του κομμουνισμού το 1990, είχαν ήδη χτιστεί αντιπροσωπευτικές καθολικές και ορθόδοξες εκκλησίες, το 2001 και το 2014.
Υπό τον δικτάτορα Ενβέρ Χότζα, η Αλβανία ανακήρυξε τον εαυτό της ως το πρώτο αθεϊστικό κράτος. Από το 1967, οι θρησκείες έχουν απαγορευτεί και όλα τα θρησκευτικά ιδρύματα έχουν κλείσει.
«Το παράδειγμα του Τζαμιού Ναμαζγά δείχνει ότι η Τουρκία συμπεριφέρεται ως περιφερειακή δύναμη στα Βαλκάνια και προσπαθεί να επεκτείνει την επιρροή της μέσω της κατασκευής τζαμιών. Η κατασκευή τζαμιών ως μορφή «ήπιας ισχύος» συνδέεται στενά με οικονομικά, πολιτικά και στρατιωτικά συμφέροντα. Ωστόσο, οι τοπικοί παράγοντες έχουν ένα συγκεκριμένο περιθώριο ελιγμών και το χρησιμοποιούν», δήλωσε στην Deutsche Welle η Nathalie Clay, κοινωνιολόγος στην École des Sciences Sociales στο Παρίσι.
Η Τουρκία υπερασπίζεται με συνέπεια τα συμφέροντά της: από το 2017 έως το 2019, οι εργασίες για το Τζαμί Ναμαζγκά σταμάτησαν αφού η Τουρκία απαίτησε από την Αλβανία να εκδώσει αρκετά άτομα που, όπως ισχυρίστηκε, συνδέονταν με το κίνημα Φετουλάχ Γκιουλέν.
Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος του 2016, ο Ερντογάν κατηγόρησε για το αποτυχημένο πραξικόπημα το κίνημα του πλέον αποβιώσαντος κληρικού και έχει διώξει τα μέλη του τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Μόνο μετά την έκδοση των ατόμων στην Τουρκία συνεχίστηκε η κατασκευή.
Η Τουρκία αντικατέστησε τη Σαουδική Αραβία
Σήμερα, η Τουρκία είναι ο κορυφαίος χρηματοδότης της κατασκευής τζαμιών στα Δυτικά Βαλκάνια. Αυτό δεν ίσχυε τα πρώτα χρόνια μετά την κατάρρευση της πρώην Γιουγκοσλαβίας.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, από το 1992 έως το 1995, περίπου 600 τζαμιά καταστράφηκαν ολοσχερώς και εκατοντάδες άλλα υπέστησαν ζημιές, σύμφωνα με τον εμπειρογνώμονα Ρόμπιν Κόνιε στη μελέτη του για την κατασκευή τζαμιών στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη.
Μετά το τέλος του πολέμου το 1995, η Σαουδική Αραβία ήταν ο κύριος χορηγός της ανακαίνισης και κατασκευής νέων τζαμιών στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Μόνο μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 και την άνοδο του Ερντογάν στην εξουσία το 2002, η Τουρκία ανέλαβε σταδιακά την ηγεσία.
Ο «ιμπεριαλισμός των υποδομών» του Ερντογάν
Εν τω μεταξύ, η Τουρκία θεωρεί τον εαυτό της διάδοχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια και τονίζει την ιδιότητά της ως περιφερειακής δύναμης. Δεν πρόκειται μόνο για τις θρησκευτικές πολιτικές του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) του Ερντογάν.
«Η κατασκευή τζαμιών είναι μόνο ένα μέρος της πολιτικής υποδομών της Τουρκίας – όχι μόνο στα Δυτικά Βαλκάνια, αλλά και στον Καύκασο, την Κεντρική Ασία, τη Βόρεια Αφρική και την υποσαχάρια Αφρική», λέει η Ρεμπέκα Μπράιαντ, καθηγήτρια πολιτισμικής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης.
Η κατασκευή τζαμιών θα πρέπει να εξεταστεί σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο. Είτε πρόκειται για σιδηροδρόμους, λιμάνια, ξενοδοχεία ή εμπορικά κέντρα – Τούρκοι επενδυτές είναι παρόντες σε μεγάλη κλίμακα από τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, τη Γεωργία και το Καζακστάν, μέχρι την Κατεχόμενη από τον τουρκικό στρατό βόρειο τμήμα της Κύπρου και τη Σενεγάλη.
Σε πολλούς διαγωνισμούς, οι εργασίες έχουν ανατεθεί σε εταιρείες κοντά στον Ερντογάν. Η Μπράιαντ αποκαλεί αυτό το είδος πολιτικής επιρροής «ιμπεριαλισμό υποδομών».
Μεγάλα έργα όπως το συγκρότημα στο τουρκικό τμήμα της Λευκωσίας, στην Κατεχόμενη από τον τουρκικό στρατό Κύπρο, το οποίο ο Ερντογάν εγκαινίασε τον Μάιο του 2024 μετά από πέντε χρόνια κατασκευής – το οποίο περιλαμβάνει ένα προεδρικό μέγαρο, ένα κτίριο του κοινοβουλίου, μεγάλα ξενοδοχεία και ένα τζαμί (το οποίο δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί κατά τη στιγμή των εγκαινίων) – αντιπροσωπεύουν «γεωπολιτικούς χώρους στους οποίους η Τουρκία εκφράζει το όραμά της για το μέλλον».
Ο Ερντογάν εδώ βασίζεται σε εθνοτικές, θρησκευτικές ή ιστορικές ομοιότητες και χρησιμοποιεί τη ρητορική της «αδελφότητας» και του «κοινού πεπρωμένου» που συνδέει την Τουρκία με αυτές τις χώρες.
Τα έργα θα πρέπει να στέλνουν το μήνυμα: «Είμαστε το μέλλον. Είμαστε πιο σύγχρονοι από τη Δύση», εξηγεί η ανθρωπολόγος Μπράιαντ.
Έτσι, η κατασκευή τζαμιών, αλλά όχι μόνο τζαμιών, αποτελεί μέρος του οράματος της Τουρκίας για ένα μέλλον στο οποίο η Δύση δεν θα αποτελεί πλέον το τελικό σημείο της προόδου.
—