Φιλόδημος: Ο Επικούρειος Φιλόσοφος και το «Περί Θανάτου»
Ανακαλύψεις από την έπαυλη του Herculaneum φωτίζουν την επικούρεια φιλοσοφία και τις απόψεις του Φιλόδημου για τον θάνατο.
Ποιος Ήταν ο Φιλόδημος
Ο Φιλόδημος (περίπου 110 π.Χ. – 30 π.Χ.) καταγόταν από τα Γάδαρα της Παλαιστίνης και ήταν Επικούρειος φιλόσοφος. Έζησε κοντά στον Πείσωνα, πεθερό του Ιούλιου Καίσαρα. Τα έργα του βρέθηκαν στη βίλα των παπύρων, μια ρωμαϊκή έπαυλη στο Herculaneum της Πομπηίας, που καταστράφηκε από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 π.Χ. Ανάμεσα στα ευρήματα ήταν 1.100 πάπυροι, κυρίως έργα της επικούρειας φιλοσοφίας, που ανήκαν στον Πείσωνα.
Το «Περί Θανάτου»: Ένα Πολύτιμο Εύρημα
Ένα από τα σημαντικότερα έργα του Φιλόδημου είναι η πραγματεία «Περί Θανάτου». Ανασκάφηκε το 1750, με 39 από τις 118 αρχικές στήλες να σώζονται σε καλή κατάσταση. Το κείμενο αυτό αποτελεί «διαμάντι» του Herculaneum, καθώς προσφέρει νέες πληροφορίες για την επικούρεια φιλοσοφία, τα περισσότερα έργα της οποίας έχουν χαθεί.
Ο Φιλόδημος εξετάζει διάφορους φόβους που σχετίζονται με τον θάνατο, όπως ο φόβος του πρώιμου θανάτου, ο φόβος ότι οι εχθροί θα ικανοποιηθούν από τον θάνατο κάποιου, ο φόβος να πεθάνει κανείς μακριά από την πατρίδα ή να ξεχαστεί μετά τον θάνατο. Το έργο φωτίζει τη θεραπευτική διάσταση της φιλοσοφίας, που οδηγεί στην αταραξία, διαλύοντας μύθους και δοξασίες.
Αντιμετώπιση των Φόβων του Θανάτου
Ο Φιλόδημος δεν επαναλαμβάνει απλώς τις γνωστές θέσεις του Επίκουρου, όπως αυτές που γνωρίζουμε από τον Διογένη Λαέρτιο ή τον Λουκρήτιο. Αντιθέτως, εμβαθύνει σε όλες τις φοβίες που ταράζουν την ευδαιμονία. Υποστηρίζει ότι ο θάνατος δεν είναι δεινό, ανεξαρτήτως του πότε έρχεται, και ότι η αποδοχή της θνητότητας είναι απαραίτητη για την απαλλαγή από τον φόβο.
Αναλύει επίσης ανησυχίες όπως: «Ποιος θα με μνημονεύει;», «Τι θα γίνει η περιουσία μου;» ή «Πόσο τρομερό είναι να μην κληροδοτήσω το όνομά μου;». Ο Φιλόδημος απαντά ότι η επιθυμία διατήρησης του ονόματος μέσω απογόνων είναι μάταιη. Τα ονόματα δεν ανήκουν σε εμάς, καθώς υπήρχαν πριν και θα υπάρχουν μετά από εμάς. Παραθέτει το παράδειγμα του Κήπου του Επίκουρου, όπου ονόματα διατηρούνται μέσω φίλων, αλλά και απλοί άνθρωποι μνημονεύονται από τους φίλους τους.
Η Σημασία των Φίλων και της Κληρονομιάς
Για όσους ανησυχούν για την κληροδότηση της περιουσίας, ο Φιλόδημος προτείνει να την αφήσουν σε καλούς ανθρώπους και φίλους. Θεωρεί ότι η έλλειψη καλών φίλων είναι πιο αξιοθρήνητη από την απουσία απογόνων. Εξετάζει επίσης τον αντίθετο φόβο: αυτόν της εγκατάλειψης των αγαπημένων προσώπων, προσφέροντας επιχειρήματα για την καταπράυνση αυτών των ανησυχιών.
Συμπέρασμα
Το «Περί Θανάτου» αποδεικνύει τη στενή σχέση της επικούρειας φιλοσοφίας με τον άνθρωπο των Ελληνιστικών χρόνων. Ο Φιλόδημος, μέσω της λογικής και θεραπευτικής προσέγγισής του, προσφέρει έναν οδηγό για την επίτευξη της αταραξίας, απαλλάσσοντας τους ανθρώπους από τις φοβίες που συνδέονται με τον θάνατο.
Η δρ. Έλσα Νικολαίδου είναι συγγραφέας του βιβλίου «Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους Φιλοσόφους», Μεταίχμιο 2022. Επικοινωνία: [email protected]
Πηγή: Αντικλείδι
“`