Ισοκράτης: Ο Κορυφαίος Ρήτορας και Διδάσκαλος που Όρισε την Ελληνική Παιδεία και Οραματίστηκε την Πανελλήνια Ενότητα

Ο Ισοκράτης (436 π.Χ. – 338 π.Χ.) ήταν μία από τις κορυφαίες πνευματικές φυσιογνωμίες του 4ου αιώνα π.Χ.

Στην πραγματικότητα, δεν υπήρξε απλώς ρήτορας, αλλά κυρίως ρητοροδιδάσκαλος και πολιτικός στοχαστής που μέσα από τον γραπτό λόγο του διαμόρφωσε γενιές πολιτικών και διανοουμένων.

Με πληροφορίες από το arxaiaellinika.gr

Τα Πρώτα Χρόνια και η Μετάβαση στη Διδασκαλία

Η γέννηση του Ισοκράτη ήταν στην Αθήνα από εύπορη οικογένεια, γεγονός που του εξασφάλισε μία άριστη εκπαίδευση. Επομένως, είχε την τύχη να μαθητεύσει κοντά σε μερικούς από τους σημαντικότερους σοφιστές της εποχής, όπως ο Πρόδικος και ο Γοργίας, οι οποίοι του μετέδωσαν την τέχνη του λόγου. Παράλληλα, δέχτηκε επιδράσεις και από τον Σωκράτη, ο οποίος τον ενέπνευσε να συνδέσει τη ρητορική με την ηθική.

Ωστόσο, η οικονομική καταστροφή της οικογένειάς του τον ανάγκασε να εργαστεί ως λογογράφος (δηλαδή, έγραφε λόγους για άλλους). Εντούτοις, η έμφυτη δειλία του και η ασθενής φωνή του τον εμπόδισαν να εκφωνήσει ο ίδιος τους λόγους του στη δημόσια σφαίρα. Κατά συνέπεια, επέλεξε τον δρόμο της διδασκαλίας, ιδρύοντας τη δική του Σχολή Ρητορικής γύρω στο 390 π.Χ.

Το Παιδαγωγικό Όραμα και η Σχολή Ρητορικής

Η Σχολή του Ισοκράτη έγινε κέντρο πολιτικής και πολιτισμικής εκπαίδευσης, θέτοντας ένα νέο πρότυπο στην ανώτερη παιδεία. Πράγματι, ο Ισοκράτης ονομάζει τη διδασκαλία του “φιλοσοφίαν“, ορίζοντάς την ως την τέχνη του να μιλά κανείς καλά για χρηστά πράγματα. Συνεπώς, το εκπαιδευτικό του πρόγραμμα είχε επίκεντρο την ηθική διαμόρφωση και την απόκτηση της ικανότητας για σωστή κρίση στις δημόσιες υποθέσεις. Μέσω αυτού του συστήματος, απέβλεπε στη δημιουργία υπεύθυνων και αποτελεσματικών ηγετών.

«Ομολογειται μέν γάρ τήν πόλιν ημων αρχαιοτάτην ειναι καί μεγίστην καί παρά πασιν ανθρώποις ονομαστοτάτην: ούτω δέ καλης της υποθέσεως ούσης, επί τοις εχομένοις τούτων έτι μαλλον ημας προσήκει τιμασθαι. Ταύτην γάρ οικουμεν ουχ ετέρους εκβαλόντες ουδ’ ερήμην καταλαβόντες ουδ’ εκ πολλων εθνων μιγάδες συλλεγέντες, αλλ’ ούτω καλως καί γνησίως γεγόναμεν, ώστ’ εξ ησπερ έφυμεν, ταύτην έχοντες άπαντα τόν χρόνον διατελουμεν αυτόχθονες όντες». Πανηγυρικός 23. 3-7

«Η πόλη μας αναγνωρίζεται ως η αρχαιότερη, η μεγαλύτερη και η πιο φημισμένη σε όλο το κόσμο. Αφού λοιπόν η αρχή της ιστορίας της είναι τόσο ένδοξη, πρέπει να τιμηθούμε ακόμη περισσότερο για τη συνέχειά της. Γιατί εμείς που κατοικούμε σ΄αυτήν την πόλη, δεν διώξαμε από δω τους κατοίκους ούτε τη βρήκαμε έρημη ούτε συγκεντρωθήκαμε πολλά έθνη και ήλθαμε να την καταλάβουμε. Η καταγωγή μας είναι τόση καλή και γνήσια, ώστε η ίδια γη, στην οποία γενηθήκαμε, βρίσκεται στην κατοχή μας χωρίς καμιά διακοπή».
μτφ. Φιλολογική ομάδα Κάκτου.

Ισοκράτης: Η Πολιτική του Φιλοσοφία: Η Πανελλήνια Ιδέα

Αναμφίβολα, το πολιτικό όραμα του Ισοκράτη το βλέπουμε μέσα στους περισσότερους λόγους του. Πρωτίστως, λοιπόν, υποστήριξε με πάθος την ανάγκη για ειρήνη και ομόνοια μεταξύ των Ελληνικών πόλεων. Ακολούθως, μάλιστα, πρότεινε την Πανελλήνια Ιδέα:. Δηλαδή, τη συνένωση όλων των Ελλήνων σε μία κοινή εκστρατεία εναντίον των Περσών, καθώς την θεωρούσε το μοναδικό μέσο για εθνική αναγέννηση.

Τελικά, βλέποντας την αδυναμία των Αθηναίων και των Σπαρτιατών να ηγηθούν, εναπόθεσε τις ελπίδες του στον Φίλιππο Β’ της Μακεδονίας, στον οποίο απηύθυνε τον λόγο του Προς Φίλιππον, παροτρύνοντάς τον να αναλάβει την αρχιστρατηγία. Επιπλέον, ο Ισοκράτης διεύρυνε τον ορισμό του Έλληνα, υποστηρίζοντας ότι Έλληνες είναι αυτοί που συμμερίζονται την Ελληνική παιδεία και τον τρόπο σκέψης, και όχι μόνο εκείνοι που έχουν την ίδια καταγωγή.

Τα Σωζόμενα Έργα του Ισοκράτη

Εν κατακλείδι, από το τεράστιο έργο του Ισοκράτη, το οποίο μάλιστα τον καθιέρωσε ως πρότυπο της αττικής πεζογραφίας, έχουν διασωθεί, προς έκπληξή μας, πλήρως 21 Λόγοι και 9 Επιστολές. Συγκεκριμένα, οι λόγοι του έχουν τρεις κύριες κατηγορίες:

Α. Συμβουλευτικοί και Επιδεικτικοί Λόγοι (Μείζονος Σημασίας)

• Πρός Νικοκλέα (ή Νικοκλης): Περιέχει συμβουλές για τον βασιλιά της Σαλαμίνας της Κύπρου, Νικοκλή.
• Νικοκλης (ή Νικοκλέους Εγκώμιον): Εξυμνεί τις αρετές του Νικοκλή.
• Πανηγυρικός (380 π.Χ.): Είναι το κορυφαίο του έργο, όπου διατυπώνει με σαφήνεια την Πανελλήνια Ιδέα.
• Κατά Σοφιστων: Αναλύει τις παιδαγωγικές του απόψεις και διαχωρίζει τη θέση του από τους Σοφιστές.
• Πλαταϊκός: Κάνει αναφορά στην καταστροφή των Πλαταιών από τους Θηβαίους.
• Περί Αντιδόσεως (354 π.Χ.): Αποτελεί την υπεράσπιση της ζωής και του έργου του, γραμμένος ως παράδειγμα δικανικού λόγου.
• Πρός Φίλιππον: Παροτρύνει τον Φίλιππο Β’ της Μακεδονίας να ηγηθεί της εκστρατείας κατά των Περσών.
• Παναθηναϊκός (339 π.Χ.): Συνέχιση των ιδεών του Πανηγυρικού, γραμμένος στα βαθιά του γεράματα.
• Αρχίδαμος: Προτείνει την αντίσταση στους Θηβαίους.
• Περί Ειρήνης: Επιμένει στην αναγκαιότητα της ειρήνης μεταξύ των Ελληνικών πόλεων.
• Αρεοπαγιτικός: Είναι υπέρ της ανασύστασης του Αρείου Πάγου και της παλαιάς δημοκρατίας.

Β. Προτρεπτικοί Λόγοι (Υποτιθέμενοι ή Αμφίβολοι)

• Πρός Δημόνικον: Περιέχει γενικές ηθικές συμβουλές.
• Ευαγόρας: Εγκωμιάζει τον πατέρα του Νικοκλή, Ευαγόρα.
• Βούσιρις: Επίδειξη ρητορικής ικανότητας μέσω της εξύμνησης ενός μυθικού προσώπου.
• Ελένης Εγκώμιον: Αναφέρει το εγκώμιο για την Ελένη.

Γ. Δικανικοί Λόγοι

• Αιγινητικός (Περί Κληρου).
• Κατά Λοχίτου (Περί του Τραύματος).
• Περί Ζεύγους (ή Πρός τόν Ζευξιν).
• Τραπεζιτικός.
• Κατά Καλλιμάχου.
• Κατά Πειρας.

Δ. Ισοκράτης: Επιστολές

Υπάρχουν 9 Επιστολές του Ισοκράτη προς διάφορα πρόσωπα, όπως ο Διονύσιος, ο Φίλιππος και ο Αρχίδαμος, οι οποίες φωτίζουν τις πολιτικές του θέσεις.

Συνεπώς, το έργο του Ισοκράτη αποτελεί έναν πλούτο για τη μελέτη της πολιτικής ιστορίας, της παιδείας και της ρητορικής τεχνικής της κλασικής εποχής.