Οι ανασκαφές σε νεκρόπολη της Νίκαιας στην Προύσα της Μικράς Ασίας
έφεραν στο φως μια εξαιρετικά πρώιμη και σπάνια απεικόνιση του κεντρικού προσώπου του χριστιανισμού, τον Ιησού, ο οποίος απεικονίζεται ως «ποιμένας» σε υπόγεια στοά, όπως παλαιότερα απεικονίζονταν στην αρχαιοελληνική ιστορία η μορφή του Ορφέα.
Οι ανασκαφές συνεχίζονται από το 2018 στην περιοχή Χισάρντερέ/ Hisardere, έκτασης περίπου 10 στρεμμάτων, που προηγουμένως χρησιμοποιούνταν ως αμπελώνες και ελαιώνες, γράφουν τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης.
Οι εργασίες, που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο του έργου «Κληρονομιά για το Μέλλον» με την άδεια του τουρκικού Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού, διευθύνονται από τον Διευθυντή του Μουσείου της Νίκαιας/ İznik, Tolga Koparal, και μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο Dokuz Eylül.
Αυτή η περιοχή χρησιμοποιήθηκε ως νεκρόπολη κατά τη Ρωμαϊκή και Πρώιμη Βυζαντινή περίοδο, από τον 2ο αιώνα έως τα τέλη του 5ου αιώνα. Οι αρχαιολόγοι, προσπαθώντας να κατανοήσουν την ταφική αρχιτεκτονική και τις παραδόσεις, ανακάλυψαν έναν θολωτό ταφικό θάλαμο (υπόγειο) χτισμένο υπόγεια κατά τη διάρκεια των ανασκαφών αυτής της περιόδου.
Η πιο εντυπωσιακή ανακάλυψη μέσα στο υπόγειο ήταν η τοιχογραφία του «Ιησού Ποιμένα» στον βόρειο τοίχο.
Χρονολογούμενη στον 3ο αιώνα, αυτή η τοιχογραφία απεικονίζει τον Ιησού με ενδυμασία βοσκού, με μια αίγα στον ώμο του και δύο αίγες σε κάθε πλευρά. Απεικονίζεται ως μια εξαιρετικά απλή και καθημερινή φιγούρα, που φοράει έναν λεπτό βαμβακερό χιτώνα που θυμίζει την αρχαϊκή παράδοση των Ελλήνων με τη μορφή του Ορφέα.
Η καθηγήτρια Aygün Ekin Meriç από το Πανεπιστήμιο Dokuz Eylül τόνισε ότι αυτό το υπόγειο είναι ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της φετινής χρονιάς, δηλώνοντας: «Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το πρώτο και μέχρι στιγμής μοναδικό παράδειγμα τοιχογραφίας στην Ανατολία που απεικονίζει τον «Καλό Ποιμένα Ιησού», μια απεικόνιση που συναντάμε και στις κατακόμβες στην Ιταλία.
Ο τάφος χρονολογείται από τον 3ο αιώνα, δηλαδή, μια περίοδο που ο Χριστιανισμός μόλις άρχιζε να διαμορφώνεται και η εικονογραφία χρησιμοποιήθηκε πολύ προσεκτικά και έμμεσα».
Ένας θάλαμος τάφων σαν κήπος του παραδείσου
Το υπόγειο είναι πλούσια διακοσμημένο όχι μόνο στον βόρειο τοίχο του αλλά και στις άλλες πλευρές του. Στους ανατολικούς και δυτικούς τοίχους, οι ένοικοι του τάφου απεικονίζονται σε κλίνες (πέτρινες κλίνες στις οποίες τοποθετούνται οι νεκροί).
Εκατέρωθεν, οι υπηρέτες τους απεικονίζονται να κρατούν δίσκους. Γιρλάντες, λουλούδια, πουλιά και φυτικά μοτίβα που θυμίζουν παραδεισένιο κήπο καλύπτουν ολόκληρη την επιφάνεια του θαλάμου.
Ο καθηγητής Δρ. Meriç επισημαίνει ότι άλλοι τάφοι από υπόγειο και τερακότα που έχουν ανακαλυφθεί προηγουμένως στην ίδια νεκρόπολη διαθέτουν επίσης διακοσμήσεις που απεικονίζουν άνοιξη, παραδεισένιους κήπους και γιρλάντες. Ωστόσο, τονίζει ιδιαίτερα ότι ανθρώπινες μορφές εμφανίζονται για πρώτη φορά σε αυτόν τον τάφο.
«Αυτό που κάνει αυτόν τον τάφο ξεχωριστό είναι ότι είναι η πρώτη φορά που οι ένοικοι του τάφου και ο οδηγός τους, ο Ποιμένας Ιησούς, απεικονίζονται μαζί. Είναι σαν ολόκληρος ο θάλαμος να έχει σχεδιαστεί ως ένας «παραδεισένιος χώρος» που προετοιμάζεται για το ταξίδι στη μετά θάνατον ζωή».
Αν και ο νότιος τοίχος είναι σε μεγάλο βαθμό κατεστραμμένος, εντοπίστηκε εκεί μια άκρη φτερού που ανήκε σε παγώνι, η οποία συνδέεται με τον παράδεισο. Το παγώνι ήταν σύμβολο που συνδεόταν με την αθανασία και τον παράδεισο στην πρώιμη χριστιανική εικονογραφία.
Οικογενειακός τάφος αριστοκρατικής οικογένειας
Εκτός από τις τοιχογραφίες στο υπόγειο, αξιοσημείωτη είναι και η ταφική διάταξη των νεκρών. Κατά την ανασκαφή, αποκαλύφθηκε αρχικά η εξωτερική επιφάνεια του τάφου και το κάλυμμα της σαρκοφάγου που σκέπαζε την είσοδο. Όταν αφαιρέθηκε η κάλυψη πολύχρωμες τοιχογραφίες έγιναν αμέσως αντιληπτές στο εσωτερικό. Στη συνέχεια, αφού απομακρύνθηκαν τα ερείπια και η χωμάτινη επιχωμάτωση, αποκαλύφθηκαν οι σκελετοί τόσο στο δάπεδο όσο και στην κλίνη (κρεβάτι).
Τρία άτομα βρέθηκαν σιμά της: ένα αρσενικό, ένα θηλυκό και ένα μωρό στα πόδια του κρεβατιού. Δύο ακόμη άτομα ταυτοποιήθηκαν στο έδαφος. Το ένα πιστεύεται ότι είναι περίπου 17-18 ετών και το άλλο είναι νεαρός ενήλικας.
Το γεγονός ότι οι ένοικοι του τάφου απεικονίζονται στον ίδιο σχεδιασμό στις τοιχογραφίες υποδηλώνει ότι επρόκειτο για οικογενειακό τάφο.
Τα περίτεχνα κοσμήματα και τα πλούσια υφαντά ρούχα της γυναικείας μορφής υποδηλώνουν ότι η οικογένεια αυτή ανήκε σε ένα πλούσιο τμήμα της αριστοκρατίας της πόλης.
Ο καθηγητής Δρ. Meriç εξηγεί: «Τόσο η ταφική διάταξη όσο και η σχολαστική λεπτομέρεια των τοιχογραφιών αποκαλύπτουν ότι δεν πρόκειται για συνηθισμένο τάφο, αλλά για ένα επιβλητικό υπόγειο που ανήκει σε μία από τις διακεκριμένες οικογένειες της πάλαι ποτε Νίκαιας».
Ο Ιησούς ο Ποιμένας ως Οδηγός και Μέντορας
Στον πρώιμο Χριστιανισμό, οι άμεσες απεικονίσεις του Ιησού στον σταυρό δεν ήταν ακόμη συνηθισμένες. Αντίθετα, προτιμήθηκαν πιο αλληγορικές, «ασφαλέστερες» εικόνες, τραβηγμένες από την αρχαιοελληνική παράδοση.
Το μοτίβο «Ποιμένας Ιησούς» ήταν μια από τις πιο δημοφιλείς και συχνά χρησιμοποιούμενες εικόνες αυτής της περιόδου.
Ο βοσκός, ως η μορφή που προστάτευε και καθοδηγούσε το ποίμνιό του, συμβόλιζε τον ρόλο του Ιησού ως οδηγού και σωτήρα. Το ζώο που κουβαλάει στους ώμους του αντιπροσωπεύει την χαμένη ή ευάλωτη ανθρώπινη ψυχή.
Στο υπόγειο στο Χισάρντερε, ο ρόλος του Ιησού ως «οδηγού» είναι πολύ σαφής. Στον τάφο, που απεικονίζεται ως κήπος του παραδείσου, εμφανίζεται ως ο πνευματικός οδηγός που συνοδεύει τον νεκρό στη μετάβασή του στη μετά θάνατον ζωή.
Ο Meriç λέει: «Αυτό είναι ένα μέρος όπου η ελπίδα της αποδοχής του νεκρού στον «άλλο κόσμο» απεικονίζεται σε πίνακες ζωγραφικής. Η συμπερίληψη του Ιησού με ενδυμασία βοσκού μεταξύ των απεικονίσεων του παραδείσου προσφέρει μια άμεση ένδειξη για το σύστημα πεποιθήσεων των ιδιοκτητών των τάφων».
Οι τοιχογραφίες μπορούν να εκτεθούν κάτω από γυάλινα καλύμματα
Όταν ανακαλύφθηκε το υπόγειο, τόσο οι τοιχογραφίες όσο και οι σκελετοί ήταν σε πολύ εύθραυστη κατάσταση, επομένως η ομάδα ακολούθησε μια πολύ αργή και ελεγχόμενη διαδικασία καθαρισμού. Οι σοβαρά κατεστραμμένοι σκελετοί μεταφέρθηκαν στο εργαστήριο.
Οι σκελετοί που παρέμειναν σχετικά άθικτοι στην κλίνη προβλέπεται να διατηρηθούν in situ.
Ο καθηγητής Δρ. Meriç προτείνει ότι, προκειμένου να ανοίξει αυτός ο χώρος στους επισκέπτες στο μέλλον, η κλίνη και οι σκελετοί σε αυτήν θα μπορούσαν ενδεχομένως να καλυφθούν με ένα γυάλινο κάλυμμα. Με αυτόν τον τρόπο, τόσο οι τοιχογραφίες όσο και οι σκελετοί θα ήταν ορατοί και προστατευμένοι.
Η ομάδα συντήρησης εργάζεται επίσης εντατικά στις τοιχογραφίες. Αρχικά, ενισχύονται τα στρώματα επιχρίσματος και βαφής που έχουν ξεφλουδίσει σε ορισμένα σημεία. Στη συνέχεια, καθαρίζονται προσεκτικά οι αποθέσεις ασβέστη και η λεπτή σκόνη που καλύπτουν την επιφάνεια.
—