Το Απολλώνιο Πάνθεον: Επικλήσεις, Λατρευτικά Επίθετα και Γεωγραφική Εξάπλωση
Το μέγεθος και η επιρροή της απολλώνιας λατρείας στον αρχαίο κόσμο αποτυπώνονται στο κολοσσιαίο πλήθος των επιθέτων, των επικλήσεων και των τοπικών προσωνυμίων που του αποδόθηκαν. Μέσω αυτών των ονομασιών, οι αρχαίοι Έλληνες κωδικοποιούσαν τις διαφορετικές, και συχνά αντιφατικές, όψεις της εξουσίας του. Η μελέτη του Μίλμαν Πάρι (Milman Parry) πάνω στα παραδοσιακά ομηρικά επίθετα καταδεικνύει ότι αυτές οι επικλήσεις διέσωσαν προελληνικά ή ξένα γλωσσικά στοιχεία, αντανακλώντας την αφομοίωση τοπικών λατρειών της Εποχής του Χαλκού στη νέα ολύμπια τάξη. Ο ακόλουθος πίνακας κατηγοριοποιεί τα σημαντικότερα λατρευτικά επίθετα βάσει των θεολογικών τους λειτουργιών.
Απο το arxaiaellinika.gr
Κατηγοριοποίηση Λατρευτικών Επιθέτων του Απόλλωνα
| Σφαίρα Επιρροής | Λατρευτικό Επίθετο | Προέλευση / Ετυμολογική Προέλευση | Θεολογική & Πρακτική Σημασία |
| Φως και Αλήθεια | Φοίβος(Phoebus) | Από το φοιβος(λαμπερός, αγνός, φωτεινός) | Ο θεός της απόλυτης καθαρότητας, του φωτός και της πνευματικής διαύγειας. Ταυτίστηκε μερικώς με τον Ήλιο κατά την ύστερη αρχαιότητα. |
| Αιγλήτης(Aegletes) | Από την αίγλη(λάμψη) | Η ακτινοβολούσα πτυχή του θεού, προστάτης του φωτός. | |
| Λύκειος(Lyceius) | Από τη ρίζα λευκ-(φως) ή το λύκος | Διττή σημασία: ο θεός του φωτός, αλλά και ο εξολοθρευτής ή προστάτης από τους λύκους. | |
| Καταστροφή και Τιμωρία | Εκηβόλος / Εκατηβόλος | Αυτός που βάλλει από μακριά (έκαθεν) | Ο κάτοχος του αργυρού ή χρυσού τόξου, τα βέλη του οποίου επιφέρουν ξαφνικό θάνατο και επιδημίες με απόλυτη ακρίβεια. |
| Αργυρότοξος / Κλυτότοξος | Σχετικό με το αργυρό τόξο (δώρο του Ηφαίστου) | Ο φονικός τοξότης, ικανός να εξολοθρεύσει υπερφίαλους εχθρούς και υβριστές. | |
| Ούλιος(Oulios) | Από το ούλος(ολέθριος) | Ο θεός της καταστροφής, που τιμωρεί σκληρά τους αλαζόνες και τους κακούς. | |
| Σμινθεύς(Smintheus) | Από τη λέξη σμίνθος (ποντίκι) | Ο κυρίαρχος των τρωκτικών, ικανός να στείλει ή να απομακρύνει τον λοιμό (βλ. Ιλιάδα Α’). | |
| Τιτυοκτόνος / Πυθοκτόνος | Φονέας του Τιτυού / του Πύθωνα | Υπενθύμιση των μυθικών του κατορθωμάτων ενάντια σε γίγαντες και χθόνια τέρατα. | |
| Θεραπεία και Αποτροπή | Αλεξίκακος / Αποτρόπαιος | αλέξω + κακόν(αυτός που διώχνει το κακό) | Ο σωτήρας των πόλεων από επιδημίες (όπως τιμήθηκε στην Αθήνα κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο). |
| Ακέσιος / Ακέστωρ | Από το άκος(θεραπεία) | Ο προστάτης της ιατρικής τέχνης και της ίασης. Στην Ήλιδα διέθετε περίλαμπρο ναό με αυτό το όνομα. | |
| Επικούριος(Epicurius) | επικουρώ (βοηθώ) | Ο ισχυρός βοηθός εν καιρώ ανάγκης. Λατρευόταν περίφημα στις Βάσσες της Αρκαδίας (όπου του θυσίαζαν αγριογούρουνα). | |
| Παιάν(Paean) | Προέλευση πιθανώς μυκηναϊκή (pa-ja-wo) | Ο ιατρόμαντις και θεός της υγείας. Οι θεραπευτικοί και πολεμικοί ύμνοι (παιάνες) έφεραν το όνομά του. | |
| Μαντεία και Μυστικισμός | Λοξίας(Loxias) | Από το λοξός(πλάγιος, σκοτεινός) | Υποδηλώνει τη σκοτεινή, διφορούμενη και αινιγματική φύση των χρησμών του στα μαντεία. |
| Δελφίνιος(Delphinius) | Σχετίζεται με το δελφίνι / ή τον Πύθωνα (Δελφύνη) | Η μορφή με την οποία οδήγησε τους Κρήτες ναυτικούς για να ιδρύσουν το μαντείο του. Λατρευόταν σε Αθήνα, Μασσαλία και Κνωσό. | |
| Κοινωνική Τάξη & Τέχνες | Μουσαγέτης(Mousagetos) | Μούσα + άγω(Ηγέτης των Μουσών) | Ο χοράρχης των Μουσών στον Όλυμπο, προστάτης της ποίησης, του χορού και της λύρας. |
| Νόμιος / Αγνιεύς | νόμος(βοσκότοπος/νόμος) / αγυιά(δρόμος) | Προστάτης των ποιμνίων, των αστικών δρόμων, των οικιακών εισόδων και της κοινωνικής νομοθεσίας. | |
| Αρχηγέτης / Κτίστης | Οδηγός, Ιδρυτής | Ο προστάτης της αποικιοκρατίας, χωρίς τους χρησμούς του οποίου καμία νέα πόλη δεν θεμελιωνόταν. | |
| Μοναδικά Τοπωνύμια | Αβαίος, Κλάριος, Κύνθιος | Άβαι (Φωκίδα), Κλάρος (Ιωνία), Κύνθος (Δήλος) | Αντικατοπτρίζουν τα πλουσιότερα και σημαντικότερα γεωγραφικά κέντρα της λατρείας του. |
| Αμυκλαίος(Amyclaeus) | Αμύκλαι (Λακωνία) | Περίεργη τοπική λατρεία με ένα κολοσσιαίο άγαλμα (30 πήχεις) που έμοιαζε με χάλκινο κίονα, φέροντας κράνος, δόρυ και τόξο. |
Επιπροσθέτως, το ίδιο το όνομα «Απόλλων» έχει υπάρξει αντικείμενο εξαντλητικής ετυμολογικής ανάλυσης, αποκαλύπτοντας τον πυρήνα της ταυτότητάς του
Στην αρχαιότητα συνδεόταν συχνά με το ρήμα απόλλυμι(καταστρέφω, εξολοθρεύω), υπογραμμίζοντας τη φονική του διάσταση, ή με το απέλλω (απομακρύνω), εστιάζοντας στον αποτρεπτικό του ρόλο έναντι της κακοδαιμονίας. Άλλοι μελετητές προτείνουν την προέλευση από το ουσιαστικό απειλή (και το ρήμα απειλέω), καθιστώντας τον τον θεό των επιβλητικών γλωσσικών πράξεων (speech-acts), των υποσχέσεων και των προφητικών απειλών. Από φιλοσοφικής και νεοπυθαγόρειας σκοπιάς, αναλύθηκε ως σύνθετο του στερητικού “α” και του “πολλά” (Α-πολλών, Not-Many), ταυτίζοντας τον θεό με τη συμπαντική Μονάδα (βλ. ενότητα Πυθαγορισμού).
Τα ζώα, τα φυτά και τα σύμβολα που τον πλαισιώνουν λειτουργούν ως κώδικες της ισχύος του. Το αργυρό τόξο και τα βέλη δηλώνουν την ικανότητα δράσης εξ αποστάσεως, η λύρα (ή η κίθαρις) την κοσμική αρμονία. Το δάφνινο στεφάνι(και η ίδια η δάφνη, συνδεδεμένη με τον τραγικό έρωτά του για τη νύμφη Δάφνη που προτίμησε να μεταμορφωθεί σε δέντρο παρά να ενδώσει) λειτουργεί ως σύμβολο της μαντικής τέχνης και της αθλητικής νίκης. Ο πύθωνας (ή γενικά τα φίδια) αντιπροσωπεύει τη χθόνια προφητεία, ενώ πτηνά όπως το κοράκι (raven), το γεράκι και η κουρούνα ήταν μαντικά σύμβολα. Ο κύκνος συνδέεται στενά με τη μουσική του φύση και τους Υπερβόρειους, και συχνά απεικονίζεται να σέρνει το ιπτάμενο άρμα του. Δέντρα όπως το κυπαρίσσι και ο φοίνικας (κάτω από τον οποίο γεννήθηκε στη Δήλο), καθώς και ζώα όπως ο λύκος και το δελφίνι, ολοκληρώνουν την εμβληματική του παρουσία.
Ο ιερέας Χρύσης ικετεύει τον Απόλλωνα να τιμωρήσει τους Αχαιούς με λοιμό (Σκηνή από την Ιλιάδα του Ομήρου).
Ο Απόλλων στο Ομηρικό Έπος: Καταστροφή, Μοίρα και Αποκατάσταση της Τάξης
Στα ομηρικά έπη (8ος αιώνας π.Χ.), ο χαρακτήρας του Απόλλωνα αναδύεται μέσα από μια εντυπωσιακή αντίθεση: στην Ιλιάδα είναι ο φοβερός εκτελεστής και εχθρός των Αχαιών, ενώ στην Οδύσσεια αποτελεί τη σιωπηλή αλλά αμείλικτη δύναμη της ηθικής αποκατάστασης.
Η Ιλιάδα: Ο Φορέας του Λοιμού και Υπερασπιστής της Τροίας
Η Ιλιάδα εκκινεί (Ραψωδία Α) με την τρομακτική επίδειξη της απολλώνιας ισχύος. Όταν ο Αγαμέμνων προσβάλλει σκαιότατα τον Χρύση, τον ιερέα του Απόλλωνα, αρνούμενος να του επιστρέψει την αιχμάλωτη κόρη του Χρυσηίδα, ο ιερέας προσεύχεται στον «Σμινθέα». Ο θεός εισακούει την προσευχή και κατεβαίνει από τον Όλυμπο «σκοτεινός σαν τη νύχτα», εξαπολύοντας τα βέλη του επί εννέα ημέρες στο στρατόπεδο των Αχαιών. Ο λοιμός χτυπά πρώτα τα μουλάρια και τους σκύλους, και έπειτα τους άνδρες, οι νεκρικές πυρές των οποίων καίνε αδιάκοπα. Αυτό το επεισόδιο εδραιώνει την αντίληψη του λοιμού ως άμεσης θεϊκής τιμωρίας (μιάσματος) που απαιτεί τελετουργική κάθαρση (την οποία τελικώς διενεργούν οι Αχαιοί πετώντας τους μολυσμένους ρύπους στη θάλασσα και προσφέροντας θυσίες). Αποτελεί, δε, την κινητήρια δύναμη της ιλιαδικής πλοκής, καθώς εξαναγκάζει τον Αγαμέμνονα να επιστρέψει τη Χρυσηίδα, αλλά σε αντάλλαγμα να αρπάξει τη Βρισηίδα από τον Αχιλλέα, προκαλώντας τη «μήνιν» (οργή) του τελευταίου.
Στα πεδία των μαχών, ο Απόλλων εμπλέκεται άμεσα και καθοριστικά. Η κορύφωση της δράσης του εντοπίζεται στις Ραψωδίες Ο-Π (15-16), όπου συμμετέχει ενεργά στην αποτροπή της άλωσης της Τροίας. Καθώς ο Πάτροκλος (φορώντας την πανοπλία του Αχιλλέα) επελαύνει ακάθεκτος, είναι ο Απόλλων, τυλιγμένος σε πυκνή ομίχλη, που τον πλησιάζει από πίσω. Με ένα συντριπτικό χτύπημα στην πλάτη του αφαιρεί τον θώρακα, του πετά την περικεφαλαία στο χώμα και σπάει το δόρυ του, αφήνοντάς τον ανυπεράσπιστο να δεχθεί τα θανατηφόρα χτυπήματα πρώτα από τον Εύφορβο και τελικώς από τον Έκτορα (Ραψωδία Ρ/17). Μέσα από αυτή την πράξη, ο θεός επιβάλλει τα όρια των θνητών και πυροδοτεί την τελική επιστροφή του Αχιλλέα.
Παρά την έκδηλη εύνοιά του προς τους Τρώες, ο Απόλλων είναι υπηρέτης της Μοίρας. Στη Ραψωδία Χ (22), όταν ο Έκτορας και ο Αχιλλέας αναμετρώνται και ο Δίας ζυγίζει τις ψυχές τους στη χρυσή πλάστιγγα, η μοίρα του Έκτορα βαραίνει προς τον Άδη. Τη στιγμή εκείνη, ο Απόλλων τον εγκαταλείπει οριστικά, αποδεικνύοντας ότι δεν υπερβαίνει τον κοσμικό νόμο του πατέρα του. Ωστόσο, η ευγένεια και ο σεβασμός του θεού προς τη θνητή αρετή διαφαίνεται στη Ραψωδία Ω (24), όπου, παρά τη λυσσαλέα προσπάθεια του Αχιλλέα να κακοποιήσει και να συλήσει το πτώμα του Έκτορα σέρνοντάς το πίσω από το άρμα του, ο Απόλλων προστατεύει το σώμα με τη χρυσή αιγίδα του, διατηρώντας το άφθαρτο και απρόσβλητο μέχρι ο Πρίαμος να το παραλάβει. (Στη μετα-ιλιαδική παράδοση, ο Απόλλων είναι αυτός που θα καθοδηγήσει το βέλος του Πάρη στην πτέρνα του Αχιλλέα, τιμωρώντας την ύβριν του).
Η Οδύσσεια: Η Μνηστηροφονία και η Εορτή του Απόλλωνα
Εάν στην Ιλιάδα η καταστροφή γίνεται στο πεδίο της μάχης, στην Οδύσσεια (στα βιβλία 20-22) ο Απόλλων διέπει την επιβολή της ενδοοικογενειακής και πολιτικής δικαιοσύνης εντός του ανακτόρου της Ιθάκης. Το μεγάλο τόξο του Οδυσσέα, σύμβολο της νόμιμης εξουσίας (το οποίο του είχε δοθεί ως δώρο, συνδεόμενο με παλαιότερους ήρωες όπως ο Εύρυτος που είχε διδαχθεί την τοξοβολία από τον ίδιο τον θεό), τίθεται στο επίκεντρο του διαγωνισμού.
Ο διαγωνισμός της τοξοβολίας και η επακόλουθη σφαγή των μνηστήρων σχεδιάζονται σκόπιμα από τον Όμηρο να συμπέσουν με τη Νουμηνία, την ιερή εορτή (feast day) του Απόλλωνα, του θεού των τοξοτών. Η ύβρις των μνηστήρων φτάνει στο απόγειό της. Όταν αδυνατούν να τεντώσουν το τόξο (Ραψωδία Φ/21), ο Αντίνοος επιχειρεί να καλύψει την ανανδρία τους προτείνοντας να αναβάλουν τον διαγωνισμό, προκειμένου να θυσιάσουν τα καλύτερα κατσίκια τους στον Απόλλωνα, ελπίζοντας ότι ο θεός θα τους χαρίσει την απαραίτητη δύναμη την επόμενη ημέρα.
Η τραγική ειρωνεία είναι συντριπτική. Ο μεταμφιεσμένος Οδυσσέας παίρνει το τόξο, περνά το βέλος μέσα από τους δώδεκα πελέκεις και, πριν ρίξει το πρώτο φονικό βέλος στον Αντίνοο, ικετεύει σιωπηλά τον Απόλλωνα να του χαρίσει το χτύπημα (Ραψωδία Χ/22). Η σφαγή που ακολουθεί—μια μακάβρια σκηνή όπου το φαγητό του συμποσίου αναμειγνύεται με το αίμα των μνηστήρων (με τη βοήθεια του Τηλέμαχου, του Εύμαιου και του Φιλοίτιου, και την πάταξη των προδοτών όπως ο Μελάνθιος)—αποτελεί μια πράξη υπέρτατης θείας κάθαρσης. Ο Οδυσσέας λειτουργεί ως το εκτελεστικό όργανο του θεού την ίδια ακριβώς ημέρα που οι μνηστήρες υποτίθεται ότι τον τιμούσαν, επικυρώνοντας τον ρόλο του Απόλλωνα ως προστάτη των φυσικών ορίων και της κοινωνικής ευταξίας.
Απεικόνιση του Εκηβόλου και Αργυρότοξου Απόλλωνα με το φονικό του τόξο σε μελανόμορφο αγγείο.
Ομηρικοί Ύμνοι, Ορφισμός και η Ίδρυση του Μαντείου
Οι ύμνοι προς τον Απόλλωνα παραδίδουν μερικούς από τους πλέον εντυπωσιακούς αιτιολογικούς μύθους της αρχαιότητας. Ο Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα (ένας από τους μεγαλύτερους της συλλογής των 33 ύμνων, χρονολογούμενος στον 7ο-6ο αι. π.Χ.) θεωρείται συχνά ότι αποτελείται από δύο διακριτά τμήματα: τον «Δήλιο» και τον «Πύθιο» Απόλλωνα.
Αφού εγκαταλείπει τη Δήλο, ο νεαρός θεός αναζητά το ιδανικό σημείο για να ιδρύσει το πρώτο του χρηστήριο. Αρχικά, παραπλανάται από την τοπική νύμφη Τελφούσα, η οποία, για να προστατεύσει τον δικό της τόπο, τον στέλνει στις επικίνδυνες, άγριες πλαγιές του Παρνασσού. Εκεί, κοντά στην Κασταλία πηγή, εμφωλεύει η Πύθωνα (ή Δελφύνη), ένα γιγάντιο φίδι-δράκος, το οποίο παράλληλα λειτουργούσε ως παραμάνα του Τυφωέα (ενός τερατώδους όντος που η Ήρα γέννησε μόνη της από εκδικητική ζήλια για τη γέννηση της Αθηνάς από τον Δία).
Ο Απόλλων σκοτώνει το τέρας με το ισχυρό του τόξο, αφήνοντας το κουφάρι του να σαπίσει κάτω από τον ήλιο (το ρήμα πύθω σημαίνει σαπίζω, εξ ου και το τοπωνύμιο Πυθώ / Δελφοί). Στη συνέχεια, εκδικείται την Τελφούσα καταπλακώνοντας την πηγή της. Ωστόσο, ο φόνος της Πύθωνας, η οποία ήταν ιερό πλάσμα της Γαίας (της Μητέρας Γης), συνιστά μίασμα. Ακόμη και ο ίδιος ο θεός της ίασης έπρεπε να υποστεί τελετουργική εξορία προκειμένου να καθαρθεί, αναδεικνύοντας τη σημασία της τελετουργικής εξιλέωσης. Έχοντας κατακτήσει την τοποθεσία, ο Απόλλων μεταμορφώνεται σε δελφίνι («Δελφίνιος») και εμφανίζεται στα νερά του Κορινθιακού κόλπου, καταλαμβάνοντας ένα πλοίο με Κρήτες εμπόρους. Τους οδηγεί στην Κίρρα (το επίνειο των Δελφών), αναγκάζοντάς τους να γίνουν οι πρώτοι ιερείς του ιερού του. Από εκείνο το σημείο, το μαντείο των Δελφών (με την Πυθία να μασάει δάφνη και να προφητεύει) καθίσταται το απόλυτο διαιτητικό κέντρο του ελληνορωμαϊκού κόσμου.
Πέραν των ομηρικών, οι Ορφικοί Ύμνοι (κείμενα έντονα μυστικιστικής, λειτουργικής φύσεως) προσφέρουν μια βαθιά τελετουργική θέαση του θεού. Στον Ορφικό Ύμνο 34, ο Απόλλων επικαλείται με εξωτικά και λειτουργικά επίθετα όπως «Λυκωρεύς» (από τη Λυκώρεια του Παρνασσού), «Γρύνειος» (από το ιερό στο Γρύνειο της Μικράς Ασίας), «Σμινθεύς» (Κυρίαρχος των ποντικιών) και «Δήλιος αναξ» (Βασιλιάς της Δήλου). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίθετα που συνδέουν τον Απόλλωνα με τον Διόνυσο (όπως «Βάκχιος», τονίζοντας την οργανική τους συνύπαρξη στο μαντείο των Δελφών) και επίθετα γέννησης όπως «Εβδομαγενής» (γεννημένος την έβδομη ημέρα του μήνα) ή «Επταμηναίος» (γεννημένος ως επταμηνίτικο βρέφος), τα οποία όριζαν τις ημερομηνίες των ζωικών θυσιών προς τιμήν του.