Ο Ομηρικός Ύμνος εις Ερμήν (Ύμνος 4): Η Θεολογία της Επιτηδειότητας
Το εκτενέστερο, πληρέστερο και πλέον αποκαλυπτικό θεολογικό και λογοτεχνικό κείμενο για τη φύση του θεού είναι ο 4ος Ομηρικός Ύμνος εις Ερμήν. Συντεθειμένος πιθανότατα μεταξύ του 7ου και του 6ου αιώνα π.Χ. (κατ’ άλλους γύρω στο 450 π.Χ., βάσει της μελέτης του Oliver Thomas), ο ύμνος αυτός, αποτελούμενος από 580 εξάμετρους στίχους, εξιστορεί με μοναδική λογοτεχνική χάρη, απαράμιλλο χιούμορ και βαθιά θεολογική δομή τα γεγονότα της πρώτης, πολυτάραχης ημέρας της ζωής του θεού.
Απο το arxaiaellinika.gr
Ο ύμνος δεν είναι απλώς μια αφήγηση των κατεργαριών ενός βρέφους, αλλά, όπως παρατηρεί η καθηγήτρια Jenny Strauss Clay, ένα θεολογικό κείμενο που πραγματεύεται τη διεκδίκηση, την απόκτηση και την ανακατανομή των θεϊκών τιμών (τιμαί) στο ολύμπιο πάνθεον. Ο Ερμής, γεννημένος στο περιθώριο, πρέπει να δημιουργήσει τον δικό του χώρο εξουσίας.
Η ιστορία ξεκινά με τη γέννησή του στο βαθύ, σκιερό σπήλαιο του όρους Κυλλήνη στην Αρκαδία. Η μητέρα του, η σεμνή νύμφη Μαία, ζει μακριά από τον Όλυμπο για να αποφύγει τη ζήλια της Ήρας. Η εξέλιξη του βρέφους είναι εκπληκτική: γεννιέται την αυγή, εφευρίσκει τη λύρα το μεσημέρι, και το ίδιο βράδυ κλέβει τα ιερά βοοειδή του Απόλλωνα. Αυτή η ταχύτητα δράσης εγγράφεται στον πυρήνα της ταυτότητάς του ως θεού της κίνησης.
Η Εφεύρεση της Λύρας
Αμέσως μόλις ο βρέφος Ερμής καταφέρνει να απαλλαγεί από τα σπάργανά του και βγαίνει από το λίκνο του, συναντά μια χελώνα στην είσοδο του σπηλαίου. Αντιλαμβανόμενος αμέσως τις δυνατότητές της, τη χαιρετά ως έναν εξαιρετικό οιωνό (“σύμβολο χορού και γιορτής”), τη σκοτώνει, αφαιρεί το εσωτερικό της με ένα σιδερένιο εργαλείο και χρησιμοποιεί το καβούκι της ως το πρώτο αντηχείο. Η διαδικασία κατασκευής περιγράφεται με τεχνική ακρίβεια: κόβει καλάμια στο σωστό μέγεθος και τα περνά μέσα από το καβούκι, τεντώνει δέρμα βοδιού από πάνω, προσθέτει δύο κέρατα και έναν ξύλινο ζυγό, και τέλος, τοποθετεί επτά χορδές φτιαγμένες από έντερα προβάτου. Μόλις την ολοκληρώνει, τη δοκιμάζει με ένα πλήκτρο και το όργανο βγάζει έναν θεσπέσιο ήχο. Ο Ερμής τραγουδά τον πρώτο του ύμνο, επαινώντας τον ερωτικό δεσμό των γονέων του, υμνώντας πρακτικά την ίδια του την καταγωγή. Η πράξη αυτή καταδεικνύει την εφευρετικότητα του θεού (τη μήτιν του) και τη μετασχηματιστική του ικανότητα να μετατρέπει τον θάνατο (το νεκρό ζώο) σε πηγή αθάνατης τέχνης.
Η Κλοπή των Βοοειδών του Απόλλωνα
Επιθυμώντας διακαώς κρέας και αναζητώντας τρόπο να κερδίσει την προσοχή και τον σεβασμό των άλλων θεών, ο βρέφος-θεός εγκαταλείπει τη λύρα και ταξιδεύει στα όρη της Πιερίας, όπου βόσκουν τα ιερά, αθάνατα βοοειδή του ετεροθαλούς αδελφού του, Απόλλωνα. Χωρίζει πενήντα αγελάδες από το κοπάδι και τις οδηγεί μακριά. Για να αποφύγει τον εντοπισμό και την οργή του πανίσχυρου Απόλλωνα, ο Ερμής επιστρατεύει την απόλυτη δολιότητα: αναγκάζει τις αγελάδες να περπατούν προς τα πίσω (αναστρέφοντας τις οπλές τους), ώστε τα ίχνη στο χώμα να δείχνουν ότι το κοπάδι κατευθυνόταν προς το λιβάδι και όχι μακριά από αυτό. Ο ίδιος, περπατώντας κανονικά αλλά αντιστρέφοντας τα βήματά του σε σχέση με τις αγελάδες, κατασκευάζει και φορά υπερμεγέθη, πλεχτά σανδάλια από κλαδιά μυρτιάς και αρμυρικιού, αφήνοντας τα φύλλα πάνω τους για να σβήνουν τα δικά του πατήματα στην άμμο.
Κατά τη διαδρομή, περνώντας από τον Ογχηστό, συναντά έναν ηλικιωμένο άνδρα που περιποιείται το αμπέλι του. Ο Ερμής, επιδεικνύοντας τη χαρακτηριστική του ικανότητα στην πειθώ και την απειλή, τον συμβουλεύει “να μην έχει δει αυτό που είδε” και “να μην έχει ακούσει αυτό που άκουσε”, εξαγοράζοντας τη σιωπή του.
Οδηγεί το κοπάδι μέχρι τον ποταμό Αλφειό, στην περιοχή της Πύλου. Εκεί, εφευρίσκει τη μέθοδο ανάμματος φωτιάς μέσω τριβής ξύλων (πυρεία) και διαπράττει την πρώτη ζωοθυσία. Σφάζει και γδέρνει δύο από τις αγελάδες, ψήνει το κρέας και το χωρίζει σε δώδεκα ίσες μερίδες, αφιερώνοντάς τες στους δώδεκα Ολύμπιους θεούς (συμπεριλαμβάνοντας αυθαδώς και τον εαυτό του σε αυτούς, επιβεβαιώνοντας τη φιλοδοξία του). Παρά την τεράστια πείνα του, αντιστέκεται στον πειρασμό να φάει το ψητό κρέας, διατηρώντας έτσι τη θεϊκή του αγνότητα (οι θεοί τρέφονται μόνο με αμβροσία και νέκταρ), μυρίζοντας απλώς την κνίσα. Τέλος, κρύβει τις υπόλοιπες αγελάδες σε ένα σπήλαιο, καταστρέφει τα πειστήρια ρίχνοντας τα σανδάλια στον ποταμό, και επιστρέφει τάχιστα στο σπήλαιο της Κυλλήνης, όπου τρυπώνει από την κλειδαρότρυπα σαν ομίχλη και ξαπλώνει στο λίκνο του τυλιγμένος στα σπάργανα, κρατώντας τη λύρα του.
Η Σύγκρουση, η Δίκη και η Συμφιλίωση
Ο Απόλλων, ανακαλύπτοντας την κλοπή και βασιζόμενος στις μαντικές του ικανότητες (συγκεκριμένα μέσω ενός οιωνού από ένα μακρύπτερο πτηνό) και στις πληροφορίες του γέρου αμπελουργού, ιχνηλατεί τον ένοχο μέχρι την Αρκαδία. Εισβάλλει οργισμένος στο σπήλαιο και ερευνά εξονυχιστικά τον χώρο. Ανακαλύπτει τον Ερμή στο λίκνο του και απειλεί να τον ρίξει στα βάθη του Ταρτάρου. Ο Ερμής, με θράσος και υποκριτική αθωότητα, αρνείται κάθε κατηγορία, προβάλλοντας το επιχείρημα του παραλόγου: «Γεννήθηκα μόλις χθες, τα πόδια μου είναι τρυφερά, δεν ξέρω καν τι είναι αυτές οι “αγελάδες” που λες, μόνο το γάλα της μητέρας μου και τον ύπνο γνωρίζω».
Η διαφορά τους μεταφέρεται ενώπιον του ύπατου κριτή, του πατέρα τους Δία, στην κορυφή του Ολύμπου. Εκεί, ο Απόλλων παρουσιάζει τα στοιχεία της κλοπής και τα παράδοξα ίχνη, αποκαλώντας τον Ερμή “απατεώνα και διαρρήκτη”. Ο Ερμής απαντά με έναν αριστοτεχνικό, ρητορικό λόγο, γεμάτο μισές αλήθειες και νομικίστικα επιχειρήματα, καταλήγοντας να ορκιστεί στο κεφάλι του πατέρα του ότι “δεν έφερε τις αγελάδες στο σπίτι του” (κάτι που ήταν τεχνικά αληθές, αφού τις έκρυψε στην Πύλο). Ο Δίας ξεσπά σε γέλια με την ευγλωττία και την πονηριά του νεογέννητου γιου του, αρνείται να τον τιμωρήσει, αλλά τον διατάζει να οδηγήσει τον Απόλλωνα στο σημείο όπου έκρυψε το κοπάδι.
Όταν φτάνουν στον Αλφειό, ο Απόλλων αντικρίζει τα τομάρια των δύο σφαγμένων αγελάδων καρφωμένα στον βράχο και εντυπωσιάζεται από τη δύναμη του βρέφους, προσπαθώντας μάλιστα να τον δέσει με λυγαριές, οι οποίες όμως ριζώνουν μαγικά στο έδαφος με εντολή του Ερμή. Για να εξευμενίσει τον αδελφό του, ο Ερμής βγάζει τη λύρα του και αρχίζει να παίζει και να τραγουδά την ιστορία των θεών. Η μουσική “αγγίζει την ψυχή” του Απόλλωνα, τον γεμίζει με χαρά και έναν “γλυκό πόθο” για το όργανο. Γοητευμένος, ο θεός του φωτός προτείνει μια ανταλλαγή: προσφέρει στον Ερμή ολόκληρο το κοπάδι του σε αντάλλαγμα για τη λύρα. Ο Ερμής δέχεται, και έκτοτε ο Απόλλων καθίσταται ο απόλυτος κύριος της μουσικής τέχνης.
Η συμφωνία δεν σταματά εκεί. Ενώ ο Ερμής βόσκει πλέον το νέο του κοπάδι, κατασκευάζει ένα νέο μουσικό όργανο, τη σύριγγα (ποιμενικός αυλός). Ο Απόλλων, ζηλεύοντας και αυτό το όργανο, προσφέρει στον Ερμή το χρυσό ποιμενικό του ραβδί (το οποίο μετεξελίχθηκε στο Κηρύκειο) ως αντάλλαγμα. Ο Ερμής απαιτεί, μαζί με το ραβδί, να διδαχθεί και τη μαντική τέχνη. Ο Απόλλων του εξηγεί ότι η υψηλή μαντική (η γνώση της βούλησης του Δία) είναι αποκλειστικό δικό του προνόμιο, ωστόσο του παραχωρεί τη δυνατότητα να ασκεί μια κατώτερη, “αγροτική” μορφή μαντικής μέσω των τριών φτερωτών, παρθένων Θριών (ή μεσήνων), οι οποίες μαντεύουν πετώντας ψηφίδες.
Τέλος, ο Δίας επικυρώνει τη θέση του νέου θεού, ορίζοντάς τον προσωπικό του κήρυκα, προστάτη των εμπορικών συναλλαγών, άρχοντα των οιωνών, των ποιμνίων και των θηρίων, καθώς και μοναδικό αγγελιαφόρο και οδηγό των ψυχών προς τον βασιλιά του Κάτω Κόσμου, τον Άδη.
Ανάλυση και Θεολογική Σημασία: Ο ύμνος, σύμφωνα με αναλυτές όπως η J. S. Clay, περιγράφει με ακρίβεια την ενσωμάτωση μιας νέας, ανατρεπτικής δύναμης στο αρχαϊκό σύστημα. Ο Ερμής εκπροσωπεί τις νέες κοινωνικές τάξεις των εμπόρων, των τεχνιτών και των ταξιδιωτών που διεκδικούν μερίδιο πλούτου και εξουσίας (“τιμαί”) μέσω της ευφυίας, της ανταλλαγής και του συμβιβασμού, απέναντι στην παραδοσιακή, στατική και αγροτική αριστοκρατία που ενσαρκώνει ο Απόλλων. Η τελική τους συμφιλίωση αντιπροσωπεύει την αλληλεξάρτηση και τη συμπληρωματικότητα αυτών των δυνάμεων εντός της ελληνικής πόλης-κράτους. Επιπρόσθετα, η χρήση του “figura etymologica” στον ύμνο συνδέει το όνομα του Ερμή με την έννοια της “αμοιβαιότητας” και της “ωφέλειας”, υπογραμμίζοντας τον ρόλο του ως του πλέον “χρήσιμου” θεού για τους θνητούς.
