Η Τουρκία ετοιμάζεται να κατοχυρώσει το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε νόμο
ένα δόγμα που έχει γίνει ακρογωνιαίος λίθος της γεωπολιτικής της στρατηγικής μέσα σε λίγα μόλις χρόνια.
Πίσω από αυτή τη νομοθεσία, η οποία αναμένεται να συζητηθεί στο τουρκικό κοινοβούλιο τον Ιούνιο, κρύβονται πολύ περισσότερα από μια νομική συζήτηση.
Η Μεσόγειος θα μπορούσε να γίνει το σκηνικό μιας νέας κλιμάκωσης των εντάσεων μεταξύ Τουρκίας, Ελλάδας και Κύπρου τις επόμενες εβδομάδες.
Μέχρι πρόσφατα, η «Γαλάζια Πατρίδα», ή Mavi Vatan στα τουρκικά,
λειτουργούσε κυρίως ως στρατηγικό δόγμα, σύνθημα, ένα σύνολο απαιτήσεων. Ωστόσο, το τουρκικό κοινοβούλιο θα εξετάσει ένα νομοσχέδιο εμπνευσμένο από αυτό το στρατιωτικό και γεωπολιτικό δόγμα τον Ιούνιο.
Αλλά για να κατανοήσουμε τι συμβαίνει στην Τουρκία σήμερα, πρέπει να ανατρέξουμε στις απαρχές αυτής της θεωρίας, η οποία διαμορφώθηκε εντός του στρατιωτικού κατεστημένου.
Εμφανιζόμενη στα μέσα της δεκαετίας του 2000 εντός εθνικιστικών κύκλων, « αυτό το δόγμα διατυπώθηκε από ναυάρχους του τουρκικού ναυτικού, κυρίως από δύο από αυτούς, τον Cem Gürdeniz και τον Cihat Yaycı », εξηγεί ο Aurélien Denizeau, ερευνητής διεθνών σχέσεων και ειδικός σε θέματα Τουρκίας.
Για να το αναπτύξουν, αυτοί οι αξιωματικοί ξεκίνησαν από την παρατήρηση ότι « στον 21ο αιώνα, η ναυτική ισχύς θα αποτελούσε το στρατηγικό βάθος ενός κράτους » .
Η συλλογιστική τους είναι απλή. Η Τουρκία, η οποία για καιρό είχε επικεντρωθεί στην χερσαία επικράτειά της, είχε παραμελήσει την αποκλειστική οικονομική ζώνη (ΑΟΖ) και τα θαλάσσια σύνορά της.
Εν τω μεταξύ, οι γειτονικές χώρες προώθησαν τα συμφέροντά τους. « Οι γείτονές της άρχιζαν να διεκδικούν πολύ μεγάλες, πολύ απέραντες ζώνες, κάτι που θεωρητικά άφηνε την Τουρκία με μόνο μια μικροσκοπική ΑΟΖ, πλήρως περικυκλωμένη από την ακτογραμμή της », συνοψίζει ο πολιτικός επιστήμονας.
Η απάντηση των ναυάρχων ήταν, επομένως, να υποστηρίξουν μια επιθετική αξίωση: μια πολύ μεγαλύτερη τουρκική αποκλειστική οικονομική ζώνη, υπολογισμένη όχι σύμφωνα με τις αρχές της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (ή της Σύμβασης του Μοντέγκο Μπέι), αλλά με βάση την ίση απόσταση των ακτών και της υφαλοκρηπίδας.
Αυτό το δόγμα ορίζει ολόκληρη τη θαλάσσια περιοχή που η Τουρκία θεωρεί ως τη νόμιμη αξίωσή της
Εάν εφαρμοστεί, αυτή η θέση θα περιλαμβάνει περισσότερα από 462.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα θάλασσας, που εκτείνονται σε όλο το Αιγαίο, τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα, και θα μπορούσε να αμφισβητήσει την κυριαρχία περισσότερων από 150 νησιών.
Αν και η Τουρκία θεωρεί αυτήν την πολιτική αμυντική, οι γείτονές της τη θεωρούν «ένα επεκτατικό δόγμα επειδή θα καταπατούσε ελληνικά και κυπριακά εδάφη », εξηγεί ο ερευνητής διεθνών σχέσεων.
Περιορισμένη για μεγάλο χρονικό διάστημα σε στρατιωτικούς κύκλους, η «Γαλάζια Πατρίδα» κέρδισε έδαφος στα υψηλότερα επίπεδα του κράτους από το 2018-2019 και μετά, κυρίως μετά την ανακάλυψη υποθαλάσσιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου και πετρελαίου στην ανατολική Μεσόγειο και την προσέγγιση του Προέδρου Ερντογάν με τους Τούρκους εθνικιστές.
Ένα νομοσχέδιο που δεν είναι καθόλου ασήμαντο
Η απόφαση να μετατραπεί η Mavi Vatan σε νομοθεσία σήμερα δεν είναι σύμπτωση. Σύμφωνα με τον Aurélien Denizeau, πηγάζει από δύο σκεπτικές.
Η πρώτη σχετίζεται με την εσωτερική πολιτική. Με τις φήμες για πρόωρες εκλογές να κυκλοφορούν, « αυτό το νομοσχέδιο θα ήταν μια ευκαιρία να κερδίσει ένα σημαντικό μέρος της τουρκικής κοινής γνώμης, ιδιαίτερα το εθνικιστικό στρατόπεδο, το οποίο ήταν κάπως προβληματισμένο από τις κουρδικές του προσπάθειες πέρυσι », εξηγεί ο ειδικός.
Αυτό που είναι εντυπωσιακό στη Mavi Vatan είναι η έκταση της πολιτικής του υποστήριξης. « Αυτό το δόγμα απολαμβάνει συναίνεσης. Διαπερνά πλήρως τον πολιτικό, διπλωματικό και όλους τους στρατηγικούς τομείς της χώρας. Συνήθως, ακόμη και το κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης τάσσεται θεμελιωδώς υπέρ αυτής της Γαλάζιας Πατρίδας », παρατηρεί ο Aurélien Denizeau.
Η δεύτερη υπόθεση, εν τω μεταξύ, θα ήταν στρατηγική.
Για αρκετά χρόνια, η Τουρκία βρέθηκε απομονωμένη στη Μεσόγειο, απέναντι στο Φόρουμ της Ανατολικής Μεσογείου, μια συμμαχία που περιελάμβανε την Ελλάδα, την Κύπρο, το Ισραήλ και την Αίγυπτο.
Αντιμέτωπη με την Ελλάδα, η Τουρκία συνειδητοποίησε ότι δεν μπορούσε να παραμείνει στο περιθώριο.
Έτσι, η Άγκυρα επεδίωξε και πέτυχε να ομαλοποιήσει τις σχέσεις της με το Κάιρο και μάλιστα κατάφερε να αποκαταστήσει τους δεσμούς της με το Τελ Αβίβ, αν και ο πόλεμος στη Γάζα διέκοψε απότομα όλες τις σχέσεις.
Ακόμα και από την πλευρά του Παρισιού, οι σχέσεις είχαν βελτιωθεί προκειμένου να αναπτυχθεί μια στρατηγική εταιρική σχέση με την Τουρκία στο πλαίσιο μιας ευρωπαϊκής άμυνας εναντίον του Ντόναλντ Τραμπ.
Η Άγκυρα φέρεται επίσης να βασίζεται στην απουσία τριών άλλων μεσογειακών χωρών από τη Σύμβαση του Μοντέγκο Μπέι.
« Έχετε τη Συρία και το Ισραήλ, οι οποίες πάντα αρνούνταν να συμμετάσχουν. Και μετά έχετε τη Λιβύη, η οποία αποσύρθηκε. Έτσι, η Τουρκία αισθάνεται ότι δεν είναι απομονωμένη στην περιοχή σε αυτό το θέμα ».
Από τώρα και στο εξής, η Τουρκία θεωρεί ότι βρίσκεται σε θέση ισχύος. Σύμφωνα με αυτόν τον ειδικό, «Αυτή η χώρα πιστεύει ότι έχει καταφέρει να ξεφύγει από την απομόνωσή της. Και το διεθνές πλαίσιο είναι πιο ευνοϊκό για την επανέναρξη των εντάσεων με την Ελλάδα. Μπορεί για άλλη μια φορά να προωθήσει τα συμφέροντά της χωρίς να διακινδυνεύσει έναν ευρύ συνασπισμό που θα ξεσηκωθεί εναντίον της, όπως συνέβη το 2019», εξηγεί ο ειδικός.
Μια Ελλάδα που θα μπορούσε να βρεθεί απομονωμένη
Αυτή είναι ίσως η πιο ανησυχητική πτυχή για την Αθήνα και τη Λευκωσία.
Η θέση τους φαίνεται να αποδυναμώνεται λόγω της έλλειψης συμμάχων που είναι πραγματικά αφοσιωμένοι στην υποστήριξή τους.
Αντιμέτωποι με αυτόν τον προτεινόμενο νόμο, ο Κύπριος πρόεδρος και ο Έλληνας πρωθυπουργός έχουν ήδη κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου, δηλώνοντας ότι προετοιμάζονται για όλα τα πιθανά σενάρια.
Αυτές οι ανησυχίες έχουν εκφραστεί ακόμη και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπου ο Κύπριος ευρωβουλευτής Κώστας Μαυρίδης προέτρεψε την Ευρωπαϊκή Ένωση να παρέμβει επιβάλλοντας κυρώσεις εάν η Τουρκία υιοθετήσει αυτόν τον νόμο.
Αλλά ο Aurélien Denizeau είναι επιφυλακτικός ως προς την αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας έκκλησης.
« Το πρόβλημα είναι ότι η Ευρώπη δεν έχει πολιτική για την Τουρκία. Δεν υπάρχει ευρωπαϊκή πολιτική απέναντι στην Τουρκία. Οι Ευρωπαίοι προχωρούν με εντελώς ανοργάνωτο τρόπο σε αυτό το θέμα » .
Σύμφωνα με τον ερευνητή, μόνο η Γαλλία έχει τοποθετηθεί σαφώς υπέρ της υπεράσπισης της Ελλάδας και της Κύπρου.
Η ενόχληση της Ελλάδας με τη Γαλλία
Αυτό αποδεικνύεται από τη ρήτρα αμοιβαίας βοήθειας σε περίπτωση επιθετικότητας μεταξύ Γαλλίας και Ελλάδας, και την υπογραφή τον Ιούνιο συμφωνίας μεταξύ Κύπρου και Γαλλίας που προβλέπει τη δυνατότητα ανάπτυξης γαλλικών στρατευμάτων, ιδίως για την εκπαίδευση κυπριακών δυνάμεων.
Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και αυτή η αλληλεγγύη έχει τα όριά της. Διότι, παρόλο που ο Γάλλος πρόεδρος επιβεβαίωσε ότι το Παρίσι θα παραμείνει στο πλευρό της, μια πρόσφατη συμφωνία μεταξύ της εταιρείας Safran και των τουρκικών drones δεν παρέλειψε να ενοχλήσει την ελληνική πλευρά.
« Τελικά, τουλάχιστον η μισή Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται να έχει κλίνει προς την ευνοϊκή θεώρηση της συνεργασίας με τους Τούρκους. Μπορούμε να δούμε ξεκάθαρα ότι υπάρχουν χώρες όπως η Ισπανία ή η Ιταλία, για παράδειγμα, που προτιμούν να συνεργάζονται με την Άγκυρα. Υπάρχουν ακόμη και κάποιες, όπως η Πολωνία ή η Ουγγαρία, που θεωρούν την Τουρκία στρατηγικό εταίρο, επειδή η απειλή γι’ αυτές είναι πρωτίστως η Ρωσία». Έτσι, κλείνουν τα μάτια στα ζητήματα της ελληνικής επικράτειας. Και έχετε τη Γερμανία, η οποία τελικά ποτέ δεν ήθελε πραγματικά να πάρει το μέρος της Ελλάδας».
Οι Αμερικανοί δεν θα πάρουν θέση εναντίον της Τουρκίας
Εντός του ΝΑΤΟ, όπου και οι δύο χώρες είναι μέλη, η κατάσταση δεν φαίνεται πιο καθησυχαστική για την Ελλάδα. « Εάν τα πράγματα κλιμακωθούν σε σοβαρή κρίση, οι Αμερικανοί δεν θα πάρουν θέση εναντίον της Τουρκίας. Στρατηγικά, η Τουρκία τους προσφέρει πολύ περισσότερα από ό,τι η Ελλάδα εντός του ΝΑΤΟ. Είναι επίσης σημαντικό να θυμόμαστε ότι η Τουρκία είναι, για αυτούς, μια πύλη προς τη Μέση Ανατολή. Επιπλέον, οι σχέσεις μεταξύ των κυβερνήσεων Τραμπ και Ερντογάν είναι επί του παρόντος καλές, επομένως οι Αμερικανοί δεν θα αναλάβουν δράση για την Ελλάδα », σημειώνει ο Aurélien Denizeau.
Μένει να δούμε πόσο μακριά θα είναι διατεθειμένη η Άγκυρα να προωθήσει αυτή τη στρατηγική. Διότι πίσω από την διεκδίκηση της κυριαρχίας και τις ναυτικές επιδείξεις, η «Γαλάζια Πατρίδα» φαίνεται να αντανακλά πρωτίστως μια ευρύτερη φιλοδοξία: να επιβάλει μια νέα ισορροπία δυνάμεων στη Μεσόγειο. Και η αυξανόμενη γεωπολιτική της επιρροή στη Μέση Ανατολή, καθώς και στην Αφρική, έχει ενισχύσει τις φιλοδοξίες της.
Η Τουρκία επιδιώκει την επέκτασή της
Σύμφωνα με τον Aurélien Denizeau, αυτό το δόγμα μπορεί, σε κάποιο βαθμό, να θυμίζει τη στρατηγική της Κίνας στη Νότια Σινική Θάλασσα. Και στις δύο περιπτώσεις, υπάρχει η ιδέα ενός μεγάλου ηπειρωτικού κράτους που επιδιώκει να επεκτείνει τη θαλάσσια επιρροή του απέναντι σε μικρότερους γείτονες, οι οποίοι αποσταθεροποιούνται από αυτούς τους ισχυρισμούς. Αλλά προς το παρόν, η σύγκριση τελειώνει εκεί. Σε αντίθεση με την Τουρκία, η Κίνα έχει μια πολιτική κατασκευής τεχνητών νησιών στη Νότια Σινική Θάλασσα για να διεκδικήσει εδάφη που το Βιετνάμ ή άλλα κράτη θεωρούν δικά τους. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, η Τουρκία δεν διαθέτει ούτε τα τεχνικά μέσα ούτε τους οικονομικούς πόρους για να εφαρμόσει πλήρως μια παρόμοια πολιτική.
Ωστόσο, η Αθήνα δεν χαλαρώνει την επαγρύπνησή της. Μάλιστα, έχει αυξήσει την επαγρύπνησή της. Αντιμέτωπη με τις τουρκικές επιδείξεις βίας, η Ελλάδα διέταξε πρόσφατα την επανατοποθέτηση ορισμένων από τα μαχητικά αεροσκάφη της μετά την ανακοίνωση αυτού του νομοσχεδίου, ένα σημάδι ότι η δυσπιστία παραμένει υψηλή μεταξύ των δύο γειτόνων. Για την Τουρκία, ο στόχος δεν είναι απαραίτητα να αποκτήσει όλες τις περιοχές που διεκδικεί, αλλά μάλλον να αποτρέψει την πλήρη εφαρμογή των ισχυόντων κανόνων του ναυτικού δικαίου εις βάρος της.
Κατοχυρώνοντας αυτό το δόγμα στο νόμο, η τουρκική κυβέρνηση επιδιώκει πρωτίστως να καταστήσει τις θέσεις της πιο δύσκολες στην αμφισβήτηση, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές επίπεδο. Παρόλο που αυτός ο νόμος δεν θα έχει νομική ισχύ διεθνώς, η Άγκυρα θα μπορούσε να τον χρησιμοποιήσει για να νομιμοποιήσει τις θαλάσσιες επιχειρήσεις της εναντίον της Ελλάδας και της Κύπρου και να ενισχύσει τη ναυτική της παρουσία σε αμφισβητούμενα ύδατα.
Radio France Internationale
—