Το όνομα Ευρυμέδοντας (αρχ. Ευρυμέδων) είναι σύνθετο
και προέρχεται από τις λέξεις ευρύς (πλατύς, μεγάλος) και το ρήμα μέδω (άρχω, κυβερνώ, προστατεύω). Συνεπώς, ετυμολογικά σημαίνει «ο μεγάλος άρχοντας» ή «αυτός που κυβερνά σε μεγάλη έκταση».
Απο το arxaiaellinika.gr
Στην αρχαία ελληνική γραμματεία, το όνομα αυτό δεν αποδίδεται σε ένα μόνο πρόσωπο. Αντιθέτως, μέσα από τη βιβλιογραφία συναντάμε τον Ευρυμέδοντασε πολλαπλές πτυχές της Ελληνικής Μυθολογίας και Ιστορίας: ως Βασιλιά των Γιγάντων, ως ηνίοχο στην Ιλιάδα, ως γιο του Μίνωα, αλλά και ως κορυφαίο Αθηναίο στρατηγό και ιστορικό ποταμό.
Ακολουθεί η πλήρης καταγραφή όλων των προσώπων και τοπωνυμίων με βάση τα αρχαία κείμενα.
1. Ο Ευρυμέδοντας στη Μυθολογία
Α. Ο Βασιλιάς των Γιγάντων (Ομηρικό Έπος)
Η πιο γνωστή μυθολογική αναφορά του ονόματος βρίσκεται στην Οδύσσεια του Ομήρου. Ο Ευρυμέδοντας αναφέρεται ως ο αλαζόνας Βασιλιάς των Γιγάντων, ο οποίος οδήγησε τον λαό του στην καταστροφή. Ήταν ο παππούς του Ναυσίθοου, του πρώτου βασιλιά των Φαιάκων, αφού η μικρότερη κόρη του, η Περίβοια, ενώθηκε με τον θεό Ποσειδώνα.
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Οδύσσεια, Ραψωδία η’, στ. 56-60): «Ναυσίθοον μέν πρωτα Ποσειδάων ενοσίχθων γείνατο καί Περίβοια, γυναικων ειδος αρίστη, οπλοτάτη θυγάτηρ μεγαλήτορος Ευρυμέδοντος, / ός ποθ’ υπερθύμοισι Γιγάντεσσιν βασίλευεν. αλλ’ ο μέν ώλεσε λαόν ατάσθαλον, ώλετο δ’ αυτός.»
Β. Ο Ηνίοχος του Αγαμέμνονα (Τρωικός Πόλεμος)
Στην Ιλιάδα, ο Ευρυμέδοντας εμφανίζεται ως ένας πιστός πολεμιστής των Αχαιών. Ήταν γιος του Πτολεμαίου (και εγγονός του Πειραιέως) και υπηρετούσε ως ηνίοχος (οδηγός άρματος) του βασιλιά Αγαμέμνονα, επιφορτισμένος με το να κρατάει το άρμα έτοιμο όποτε ο βασιλιάς κουραζόταν από την πεζομαχία.
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Δ’, στ. 227-229):«Ευρυμέδοντι δ’ έπειτα Πτολεμαίου υιι Πειραίδαο τω μέν πόλλ’ επέτελλε παρισχέμεν, οππότε κέν μιν γυια λάβη κάματος πολέας διά κοιρανέοντα.»
Γ. Ο Γιος του Μίνωα (Απολλόδωρος)
Σύμφωνα με τη Βιβλιοθήκη του Απολλόδωρου, ο Ευρυμέδοντας ήταν ένας από τους τέσσερις γιους που απέκτησε ο βασιλιάς της Κρήτης, Μίνωας, με τη νύμφη Παρία (οι άλλοι τρεις ήταν ο Νηφαλίων, ο Χρύσης και ο Φιλόλαος). Κατοικούσαν στο νησί της Πάρου. Ο μύθος λέει ότι σκοτώθηκαν όλοι από τον Ηρακλή, όταν ο ήρωας πέρασε από την Πάρο καθ’ οδόν για τον άθλο με τη ζώνη της Ιππολύτης, εξαιτίας μιας συμπλοκής όπου σκοτώθηκαν δύο σύντροφοι του Ηρακλή.
Αρχαίο Κείμενο (Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, 3.1.2): «εκ δέ νύμφης Παρίας [Μίνωι εγένοντο] Ευρυμέδων Νηφαλίων Χρύσης Φιλόλαος.»
2. Ο Ευρυμέδοντας στην Ιστορία
Ο Αθηναίος Στρατηγός του Πελοποννησιακού Πολέμου
Στο πεδίο της πραγματικής ιστορίας, ο Ευρυμέδων του Θουκλέους υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους στρατηγούς της Αθήνας κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Η δράση του καταγράφεται λεπτομερώς από τον ιστορικό Θουκυδίδη.
- Δράση στην Κέρκυρα (427 π.Χ.): Οδήγησε τον αθηναϊκό στόλο για να υποστηρίξει τους δημοκρατικούς της Κέρκυρας απέναντι στους ολιγαρχικούς (Θουκ. 3.80).
- Εκστρατεία στη Σικελία: Ήταν ένας από τους βασικούς στρατηγούς στην καταστροφική Σικελική Εκστρατεία. Σκοτώθηκε ηρωικά μαχόμενος το 413 π.Χ., κατά τη διάρκεια ναυμαχίας στο μεγάλο λιμάνι των Συρακουσών, προσπαθώντας να διασπάσει τον αποκλεισμό του αθηναϊκού στόλου.
Αρχαίο Κείμενο (Θουκυδίδης, Ιστορίαι, Βιβλίο 7, Κεφ. 52.2): «…καί τόν Ευρυμέδοντα αποκτείνουσι πολλοις ναυσίν επιπεσόντες, καί τάς μετ’ αυτου ναυς διαφθείρουσιν…» (Μετάφραση: …και σκοτώνουν τον Ευρυμέδοντα, επιτιθέμενοι με πολλά πλοία, και καταστρέφουν τα πλοία που ήταν μαζί του…)
3. Η Γεωγραφία και η Θρυλική Μάχη
Ο Ποταμός Ευρυμέδοντας
Ο Ευρυμέδοντας (σημερινός Köprüçay στην Τουρκία) ήταν ένας πλωτός ποταμός της αρχαίας Παμφυλίας, στη Μικρά Ασία.
Στις εκβολές αυτού του ποταμού διεξήχθη το 466 π.Χ. (κατ’ άλλους το 469 π.Χ.) μία από τις ενδοξότερες συγκρούσεις της αρχαιότητας: η Μάχη του Ευρυμέδοντα. Υπό την ηγεσία του Αθηναίου στρατηγού Κίμωνα, οι δυνάμεις της Δηλιακής Συμμαχίας συνέτριψαν τους Πέρσες του Ξέρξη και σε ναυμαχία αλλά και σε πεζομαχία την ίδια ακριβώς ημέρα. Αυτή η διπλή νίκη εξασφάλισε την κυριαρχία των Ελλήνων στο Αιγαίο και διέλυσε οριστικά την περσική απειλή για πολλά χρόνια.
Αρχαίο Κείμενο (Θουκυδίδης, Ιστορίαι, Βιβλίο 1, Κεφ. 100.1): «εγένετο δέ μετά ταυτα καί η επ᾽ Ευρυμέδοντι ποταμω εν Παμφυλία πεζομαχία καί ναυμαχία Αθηναίων καί των ξυμμάχων πρός Μήδους, καί ενίκων τη αυτη ημέρα αμφότερα Αθηναιοι Κίμωνος του Μιλτιάδου στρατηγουντος…»(Μετάφραση: Μετά από αυτά, έγινε στον ποταμό Ευρυμέδοντα της Παμφυλίας πεζομαχία και ναυμαχία ανάμεσα στους Αθηναίους με τους συμμάχους τους και τους Μήδους. Νίκησαν και στα δύο την ίδια μέρα οι Αθηναίοι, με στρατηγό τον Κίμωνα, γιο του Μιλτιάδη…)
4. Ο Ιεροφάντης που κατηγόρησε τον Αριστοτέλη (Ιστορία)
Αυτή είναι μια πολύ σημαντική ιστορική πληροφορία. Το 323 π.Χ., μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, στην Αθήνα επικράτησε αντιμακεδονικό μένος. Ο Ευρυμέδων ο Ιεροφάντης (ο ανώτατος ιερέας των Ελευσινίων Μυστηρίων), μαζί με τον Δημόφιλο, κατηγόρησαν τον φιλόσοφο Αριστοτέλη για «ασέβεια», με αφορμή έναν ύμνο που είχε γράψει ο φιλόσοφος για τον φίλο του, Ερμεία. Αυτή η μήνυση του Ευρυμέδοντα ανάγκασε τον Αριστοτέλη να εγκαταλείψει την Αθήνα και να καταφύγει στη Χαλκίδα, προφέροντας την ιστορική φράση: «Δεν θα αφήσω τους Αθηναίους να αμαρτήσουν δεύτερη φορά εναντίον της φιλοσοφίας» (υπονοώντας την καταδίκη του Σωκράτη).
Πηγή: Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων (Βιβλίο Ε’, Κεφ. 1.5): «απηρεν εις Χαλκίδα, Ευρυμέδοντος αυτω του ιεροφάντου δίκην ασεβείας γραψαμένου…»
5. Το αρχικό/κρυφό όνομα του Περσέα (Μυθολογία)
Σε μια λιγότερο γνωστή εκδοχή της μυθολογίας, ο μεγάλος ήρωας Περσέας(αυτός που σκότωσε τη Μέδουσα) δεν ονομαζόταν έτσι από τη γέννησή του. Σύμφωνα με τα αρχαία σχόλια στον Απολλώνιο τον Ρόδιο (καθώς και τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα), η μητέρα του, η Δανάη, του είχε δώσει αρχικά το όνομα Ευρυμέδοντας.
Πηγή: Σχόλια στον Απολλώνιο τον Ρόδιο (Αργοναυτικά, 4.1091): «τόν γάρ Περσέα η μήτηρ Ευρυμέδοντα εκάλει.»
6. Ο «Δεύτερος» Ηνίοχος στην Ιλιάδα (Ομηρικό Έπος)
Ο Όμηρος δεν αναφέρει μόνο έναν, αλλά… δύο διαφορετικούς ηνιόχους (οδηγούς άρματος) με αυτό το όνομα! Ενώ στην προηγούμενη απάντηση είδαμε τον ηνίοχο του Αγαμέμνονα, στα επόμενα βιβλία της Ιλιάδας εμφανίζεται ένας άλλος Ευρυμέδοντας, που υπηρετούσε ως πιστός οδηγός του άρματος του σοφού βασιλιά Νέστορα.
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Θ’, στ. 114): «ώς έφατ’, ουδ’ απίθησε Γερήνιος ιππότα Νέστωρ· / Νεστορέας μέν έπειθ’ ίππους θεράποντε κομείτην, / ίφθιμοι Σθενελός τε καί Ευρυμέδων αγαπήνωρ.» (Μετάφραση: Έτσι είπε, και ο ιππότης Νέστορας δεν αρνήθηκε· τα άλογα του Νέστορα ανέλαβαν οι θεράποντες, ο δυνατός Σθένελος και ο ανδρείος Ευρυμέδων.)
7. Ένας από τους Καβείρους (Μυθολογία)
Στο τεράστιο επικό ποίημα της Ύστερης Αρχαιότητας, τα Διονυσιακά του Νόννου, ο Ευρυμέδοντας αναφέρεται ως ένας από τους μυστηριώδεις και σκοτεινούς θεούς Καβείρους. Ήταν γιος του θεού της φωτιάς, Ήφαιστου, και της Καβειρούς (κόρης του Πρωτέα).
Αρχαίο Κείμενο (Νόννος ο Πανοπολίτης, Διονυσιακά, 14.17-22): Εδώ περιγράφεται η γενεαλογία των Καβείρων όπου αναφέρεται ρητά ο Αλκμήν και ο Ευρυμέδων, ως τέκνα του Ήφαιστου («Ηφαίστου δέ γένοντο»).
8. Ο Γιος του θεού Διονύσου (Μυθολογία)
Μια ακόμη σπάνια μυθολογική αναφορά τον θέλει γιο του ίδιου του θεού Διονύσου και της Αριάδνης (εκείνης που βοήθησε τον Θησέα). Σύμφωνα με τον αρχαίο μυθογράφο Φερεκύδη (όπως διασώζεται σε Σχόλια), ο Ευρυμέδων συμμετείχε μάλιστα μαζί με τους άλλους Αργοναύτες στην Αργοναυτική Εκστρατεία (μαζί με τον αδελφό του Φλιούντα).
9. Ο Πυθαγόρειος Φιλόσοφος (Ιστορία / Φιλοσοφία)
Στο έργο του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Ιάμβλιχου, όπου καταγράφονται ονομαστικά οι οπαδοί και μαθητές της σχολής του Πυθαγόρα (Πυθαγόρειοι), συναντάμε το όνομα Ευρυμέδων από τον Τάραντα (ή κατ’ άλλους από τον Κρότωνα).
Πηγή: Ιάμβλιχος, Περί του Πυθαγορείου βίου (Κατάλογος Πυθαγορείων – Ταραντίνοι).