Ο Άθως αποτελεί μια χαρακτηριστική μορφή της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας
Ήταν ένας από τους Γίγαντες, τα τρομερά εκείνα όντα που γεννήθηκαν για να αμφισβητήσουν την κυριαρχία των Ολύμπιων Θεών. Ο μύθος του είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τη γεωγραφία της Βόρειας Ελλάδας, καθώς αποτελεί τον αιτιολογικό μύθο για τη δημιουργία της φερώνυμης χερσονήσου (το σημερινό Άγιον Όρος).
Απο το arxaiaellinika.gr
1. Η Καταγωγή του Άθω: Η Γέννηση των Γιγάντων
Όπως όλοι οι Γίγαντες, ο Άθως ήταν παιδί της Γαίας (της προσωποποίησης της Γης) και του Ουρανού. Σύμφωνα με την επικρατέστερη αρχαία παράδοση που διασώζει ο Ησίοδος, οι Γίγαντες γεννήθηκαν από τις σταγόνες του αίματος του Ουρανού που έπεσαν πάνω στη Γαία, όταν εκείνος ευνουχίστηκε από τον γιο του, τον Κρόνο.
Στη Θεογονία του Ησιόδου περιγράφεται αυτούσια αυτή η δραματική γέννηση (η οποία αφορά τον Άθω και τα αδέλφια του):
Ησίοδος, «Θεογονία», στίχοι 183-186 (Αρχαίο Κείμενο): «όσσαι γάρ ραθάμιγγες απέσσυθεν αιματόεσσαι, πάσας δέξατο Γαια· περιπλομένων δ’ ενιαυτων γείνατ’ Ερινυς τε κρατεράς μεγάλους τε Γίγαντας, τεύχεσι λαμπομένους, δολίχ’ έγχεα χερσίν έχοντας.»
Μετάφραση / Απόδοση: (Γιατί όσες ματωμένες σταγόνες τινάχτηκαν από πάνω του / όλες τις δέχτηκε η Γη [Γαία]· και με το πέρασμα των χρόνων / γέννησε τις δυνατές Ερινύες και τους μεγάλους Γίγαντες, / που έλαμπαν μες στις πανοπλίες τους κρατώντας μακριά δόρατα στα χέρια.)
2. Η Γιγαντομαχία και η Σύγκρουση του Άθω με τον Ποσειδώνα
Η κορύφωση του μύθου του Άθω τοποθετείται κατά τη διάρκεια της Γιγαντομαχίας, του ανελέητου πολέμου μεταξύ των Ολύμπιων Θεών (με τη βοήθεια του Ηρακλή) και των Γιγάντων. Στη μάχη αυτή, κάθε θεός είχε συνήθως έναν συγκεκριμένο Γίγαντα ως κύριο αντίπαλο (π.χ. η Αθηνά τον Εγκέλαδο, ο Δίας τον Τυφωέα/Πορφυρίωνα).
Ο Άθως βρέθηκε αντιμέτωπος με τον θεό των θαλασσών, τον Ποσειδώνα. Η αρχαία βιβλιογραφία (όπως διασώζεται κυρίως σε σχολιαστές, λεξικογράφους και γεωγράφους της ύστερης αρχαιότητας και του Βυζαντίου) μας παραδίδει δύο κύριες εκδοχές για αυτή τη σύγκρουση:
- Πρώτη Εκδοχή (Ο Άθως επιτίθεται): Ο Γίγαντας Άθως, πάνω στην ορμή της μάχης, άρπαξε έναν τεράστιο βράχο (ένα ολόκληρο βουνό) από τη Θράκη και τον εκσφενδόνισε εναντίον του Ποσειδώνα. Ωστόσο, ο βράχος ξέφυγε από τα χέρια του ή αστόχησε, και έπεσε στα νερά του Αιγαίου Πελάγους. Αυτός ο κολοσσιαίος βράχος ρίζωσε στη θάλασσα και σχημάτισε τη χερσόνησο του Άθω.
- Δεύτερη Εκδοχή (Ο Ποσειδώνας τον καταπλακώνει): Όπως έκανε και με τον Γίγαντα Πολυβώτη (που τον καταπλάκωσε με τη Νίσυρο), ο Ποσειδώνας πήρε ένα τεράστιο κομμάτι γης και το πέταξε εναντίον του Άθω. Το κομμάτι γης έπεσε πάνω στον Γίγαντα, καταπλακώνοντάς τον για πάντα. Το βουνό που δημιουργήθηκε πάνω από το σώμα του, πήρε το όνομά του.
3. Οι Αρχαίες και Βυζαντινές Πηγές (Αυτούσια Κείμενα)
Η ιστορία του Άθω ως Γίγαντα δεν περιγράφεται αναλυτικά στα μεγάλα έπη της κλασικής περιόδου, διότι αφορά κυρίως τοπικές μυθολογικές παραδόσεις της Μακεδονίας και της Θράκης. Ωστόσο, οι αρχαίοι λεξικογράφοι και οι σχολιαστές του Ομήρου φρόντισαν να διασώσουν τον μύθο.
Ο Όμηρος στην Ιλιάδα (Ραψωδία Ξ, στίχος 229) αναφέρει το όρος Άθως περιγράφοντας την πορεία της Ήρας:
«…εξ Αθόω δ’ επί πόντον εβήσετο κυμαίνοντα…» (από τον Άθω πάνω στην κυματισμένη θάλασσα προχώρησε).
Οι αρχαίοι σχολιαστές (Scholia) που ανέλυσαν αυτόν τον στίχο, εξηγούν ακριβώς από πού πήρε το όνομά του το βουνό, παραδίδοντας αυτούσια την παρακάτω πληροφορία:
Σχόλια στην Ιλιάδα (Scholia in Iliadem) & Λεξικό Σουίδα / Στέφανος Βυζάντιος (Αρχαίο Κείμενο): «Άθως: όρος της Θρᾴκης (ή Μακεδονίας), όπερ από Άθω του γίγαντος ωνομάσθη, ενός των περί τόν Τυφωνα.»
Μετάφραση / Απόδοση: (Άθως: όρος της Θράκης [ή Μακεδονίας], το οποίο ονομάστηκε έτσι από τον γίγαντα Άθω, έναν από αυτούς που συμμάχησαν / βρέθηκαν γύρω από τον Τυφώνα.)
Επιπλέον, στον γεωγράφο Στράβωνα (Γεωγραφικά) και μεταγενέστερα στον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης (στις Παρεκβολές του στον Όμηρο), καταγράφεται η σύνδεση του γεωγραφικού όγκου του βουνού με την τιτάνια, γιγαντιαία φύση του πλάσματος που έδωσε το όνομά του σε αυτό, τονίζοντας ότι το βουνό ήταν στην ουσία το σώμα ή το “όπλο” του Γίγαντα.
4. Γεωλογική / Συμβολική Ερμηνεία του Μύθου
Στην ελληνική μυθολογία, οι Γίγαντες αποτελούν την προσωποποίηση των πρωτογενών, ανεξέλεγκτων φυσικών και γεωλογικών δυνάμεων (σεισμοί, ηφαιστειακές εκρήξεις, τεκτονικές ανακατατάξεις).
Η Σύγκρουση του Άθω με τον Ποσειδώνα (που δεν ήταν μόνο θεός της θάλασσας, αλλά και ο Ενοσίχθων – δηλαδή αυτός που προκαλεί τους σεισμούς), έχει βαθιά αιτιολογική (γεωμυθολογική) σημασία:
- Εξηγεί τη μορφολογία του εδάφους: Η χερσόνησος του Άθω καταλήγει σε έναν απότομο και εντυπωσιακό κωνικό όγκο ύψους 2.033 μέτρων, που δεσπόζει μέσα στο πέλαγος. Για τους αρχαίους Έλληνες, ένας τέτοιος τεράστιος “ξέμπαρκος” βράχος μέσα στη θάλασσα δεν θα μπορούσε παρά να έχει πέσει από τα χέρια ενός υπερφυσικού όντος κατά τη διάρκεια ενός κατακλυσμιαίου πολέμου.
- Η σχέση Γης και Θάλασσας: Ο μύθος συμβολίζει την αέναη πάλη της γης (Γίγαντας) με το νερό (Ποσειδώνας). Οι επικίνδυνες θάλασσες γύρω από τον Άθω (όπου αργότερα καταστράφηκε και ο στόλος του Μαρδονίου το 492 π.Χ.) δικαιολογούσαν απόλυτα την πίστη ότι κάτω από τον βράχο βρίσκεται θαμμένος ένας οργισμένος Γίγαντας.
5. Η Εναλλακτική Γενεαλογία: Γιος του Ποσειδώνα και της Ροδόπης
Ενώ η κυρίαρχη εκδοχή της Γιγαντομαχίας θέλει τον Άθω (όπως και όλους τους Γίγαντες) παιδί της Γαίας και του Ουρανού, στην αρχαία μυθολογία υπάρχουν συχνά τοπικές παραλλαγές. Σύμφωνα με μια θρακική / βορειοελλαδίτικη εκδοχή, ο Άθως δεν γεννήθηκε από το αίμα του Ουρανού, αλλά ήταν γιος του ίδιου του Ποσειδώνα και της νύμφης Ροδόπης (η οποία επίσης έδωσε το όνομά της στην οροσειρά της Θράκης).
Αυτή η πολύτιμη πληροφορία διασώζεται από τους αρχαίους Σχολιαστές του ελληνιστικού ποιητή Θεόκριτου:
Σχόλια στον Θεόκριτο (Ειδύλλια 7.76) (Αρχαίο Κείμενο): «Άθως όρος της Θρᾴκης από Άθω του Ποσειδωνος καί Ροδόπης.»
Μετάφραση / Απόδοση: (Ο Άθως είναι όρος της Θράκης, [που ονομάστηκε] από τον Άθω, τον γιο του Ποσειδώνα και της Ροδόπης.)
Αυτή η παραλλαγή εξηγεί γιατί στη βασική εκδοχή ο Ποσειδώνας τον πολεμάει: στον μύθο υπάρχει μια βαθιά, συχνά συγκρουσιακή, σχέση μεταξύ του θεού της θάλασσας και του βουνού που δεσπόζει μέσα σε αυτήν.
6. Τα Αυτούσια Λήμματα του Στεφάνου Βυζαντίου και του Ευσταθίου
Για να είναι η βιβλιογραφία απολύτως εξαντλητική, πρέπει να παραθέσουμε αυτούσια τα κορυφαία γεωγραφικά και φιλολογικά έργα της Ύστερης Αρχαιότητας και του Βυζαντίου, τα οποία «κλείδωσαν» τον μύθο στην ιστορία:
Ο σπουδαιότερος γεωγράφος του 6ου αιώνα μ.Χ., ο Στέφανος Βυζάντιος, στο μνημειώδες λεξικό του «Εθνικά», γράφει το εξής ξεκάθαρο λήμμα:
Στέφανος Βυζάντιος, «Εθνικά» (Αρχαίο Κείμενο): «Άθως: όρος Μακεδονίας… ωνομάσθη δέ από Άθω του γίγαντος. τό θηλυκόν Αθωίς.»
Μετάφραση / Απόδοση: (Άθως: όρος της Μακεδονίας… και ονομάστηκε από τον γίγαντα Άθω. Το θηλυκό όνομα της περιοχής/νύμφης είναι Αθωίς.)
Αργότερα, τον 12ο αιώνα μ.Χ., ο Μητροπολίτης και κορυφαίος φιλόλογος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, στα μνημειώδη σχόλιά του στην Ιλιάδα (Παρεκβολαί εις την Ομήρου Ιλιάδα), επιβεβαιώνει τη γιγαντιαία προέλευση συνδέοντάς την με τη Θράκη:
Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, Παρεκβολαί (Αρχαίο Κείμενο): «…τόν δέ Άθων, όρος όντα Θρακικόν ωνομασμένον από Άθω τινός Γίγαντος ενός των περί Τυφωνα…»
Μετάφραση / Απόδοση: (…και τον Άθω, ο οποίος είναι Θρακικό βουνό, που έχει ονομαστεί από κάποιον Γίγαντα Άθω, ο οποίος ήταν από αυτούς γύρω από τον Τυφώνα…)
7. Το Όραμα του Δεινοκράτη: Ο Γίγαντας που θα κρατούσε μια Πόλη
Αν και περνάμε από την καθαρή μυθολογία στην ιστορική αρχιτεκτονική, δεν νοείται άρθρο για τη «Γιγαντιαία» φύση του Άθω χωρίς την αναφορά στο κορυφαίο αρχαίο ανέκδοτο με τον Μέγα Αλέξανδρο, το οποίο αποδεικνύει πόσο ζωντανός ήταν ο μύθος του Γίγαντα στο μυαλό των αρχαίων Ελλήνων.
Σύμφωνα με τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο (στο έργο του De Architectura) και τον Πλούταρχο, ο σπουδαίος αρχιτέκτονας Δεινοκράτης (ή Στασικράτης) πλησίασε τον Μέγα Αλέξανδρο με ένα εξωφρενικό σχέδιο που βασιζόταν ακριβώς στη μυθολογία του βουνού.
Του πρότεινε να λαξεύσει ολόκληρο το όρος Άθως, μετατρέποντάς το στο άγαλμα ενός γιγαντιαίου άνδρα (συμβολίζοντας τον Αλέξανδρο αλλά θυμίζοντας τον Γίγαντα Άθω).
Ο Βιτρούβιος καταγράφει την πρόταση του Δεινοκράτη:
«…να διαμορφώσω το όρος Άθως στη μορφή ενός άνδρα, στο αριστερό χέρι του οποίου θα σχεδιάσω τα τείχη μιας μεγάλης πόλης, και στο δεξί του χέρι μια τεράστια φιάλη (λεκάνη), η οποία θα συλλέγει όλα τα νερά του βουνού και θα τα ρίχνει στη θάλασσα.»
Ο Μέγας Αλέξανδρος, αν και εντυπωσιάστηκε από το γιγαντιαίο και μυθικό μέγεθος του έργου, το απέρριψε, λέγοντας σοφά ότι η περιοχή δεν είχε αρκετά σιτηρά και χωράφια για να θρέψει τους κατοίκους αυτής της πόλης, αφήνοντας τελικά το βουνό-γίγαντα στην ησυχία του.