Ο Δαμασήν (ή Δαμάσης) αποτελεί μια από τις πιο ξεχωριστές και λιγότερο γνωστές μορφές της ελληνικής μυθολογίας
Αντίθετα με τους περισσότερους Γίγαντες που έμειναν γνωστοί για την πολεμική τους μανία εναντίον των θεών του Ολύμπου (Γιγαντομαχία), ο Δαμασήν έχει τον ρόλο ενός τοπικού ήρωα-προστάτη σε έναν συναρπαστικό λυδικό μύθο περί ανάστασης και αθανασίας.
Απο το arxaiaellinika.gr
1. Πηγές και Βιβλιογραφία: Ο Νόννος ο Πανοπολίτης
Η μοναδική, εκτενής και λεπτομερής πηγή από την οποία αντλούμε 100% τις γνώσεις μας για τον Γίγαντα Δαμασήνα είναι το μνημειώδες έπος «Διονυσιακά»του Νόννου του Πανοπολίτου (5ος αιώνας μ.Χ.).
Ο Νόννος, στο Βιβλίο 25 (στ. 451-551), διασώζει έναν αρχαίο τοπικό μύθο της Λυδίας (περιοχή της Μικράς Ασίας), ο οποίος συνδέει τον Δαμασήνα με τη νύμφη Μορία, τον αδελφό της Τύλο και το μαγικό βότανο της ανάστασης.
(Σημείωση: Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος στη «Φυσική Ιστορία» του, 25.14, αναφέρει την ανάσταση του Τύλου μέσω ενός βοτάνου που ονομάζεται “βαλίς”, αλλά ο Νόννος είναι αυτός που εισάγει στο έπος τον Γίγαντα Δαμασήνα).
2. Η Καταγωγή και η Γέννηση του Δαμασήνα
Ο Δαμασήν ήταν ένας Γηγενής Γίγαντας. Αυτό σημαίνει ότι γεννήθηκε απευθείας από τα σπλάχνα της Γαίας (της προσωποποίησης της Γης).
Σύμφωνα με το κείμενο, η γέννησή του ήταν τρομακτική. Δεν γεννήθηκε ως βρέφος, αλλά πετάχτηκε από τη γη τεράστιος σε μέγεθος, έχοντας ήδη πυκνή γενειάδα, πλήρως οπλισμένος και κρατώντας ένα δόρυ. Αναφέρεται μάλιστα ότι, αντί για γάλα, τον θήλασε η Έριδα (η θεά της φιλονικίας), κάνοντάς τον έναν ατρόμητο και πανίσχυρο πολεμιστή.
Το Αρχαίο Κείμενο (Η Γέννηση)
Από τα «Διονυσιακά» (Βιβλίο 25, στ. 485-489), όπου περιγράφεται η μορφή του:
«…Γαια πελώριον υια προήγαγε, τόν ρα φυήν αμέτρητον εω μαιώσατο κόλπω· ουδέ μιν ωδίνουσα χυτω λούσατο λουτρω, ουδέ γυνή σπάρξεν μιν ευστρώτω ενί λίκνω· αλλά μιν αιγλήεντι σιδήρω Μοιρα λοέσσεν…»
Νεοελληνική Απόδοση: «…η Γαία έφερε στο φως έναν πελώριο γιο, τον οποίο με αμέτρητη ανάπτυξη γέννησε από τους κόλπους της. Και ούτε, όταν τον γέννησε, τον έλουσε με άφθονο νερό, ούτε τον φασκίωσε γυναίκα σε καλοστρωμένη κούνια. Αλλά η Μοίρα τον έλουσε (τον σφυρηλάτησε) με λαμπερό σίδερο…»
3. Ο Μύθος: Ο Θάνατος του Τύλου
Η ιστορία ξεκινά με τον Τύλο (έναν ντόπιο Λυδό ήρωα), ο οποίος περπατούσε στις όχθες του ποταμού Έρμου. Ξαφνικά, ένας τεράστιος, δηλητηριώδης Δράκοντας (ένα πελώριο φίδι) αναδύθηκε από τη γη και τον δάγκωσε θανάσιμα.
Ιστορία
Η αδελφή του Τύλου, η νύμφη Μορία, είδε το άψυχο σώμα του αδελφού της και άρχισε να θρηνεί σπαρακτικά. Μέσα στην απελπισία της, επικαλέστηκε τον Γίγαντα Δαμασήνα, ζητώντας του να εκδικηθεί τον θάνατο του αδελφού της σκοτώνοντας το τέρας.
4. Η Μάχη του Δαμασήνα με τον Δράκοντα
Ο Δαμασήν ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα της Μορίας. Εμφανίστηκε μπροστά στον Δράκοντα και η σύγκρουση ήταν τιτάνια. Ο δράκοντας τυλίχτηκε γύρω από τον Γίγαντα, προσπαθώντας να τον πνίξει και να τον δηλητηριάσει, όμως ο Δαμασήν, με την υπερφυσική του δύναμη, δεν πτοήθηκε.
Αντί να χρησιμοποιήσει κάποιο συμβατικό όπλο, ο Γίγαντας ξερίζωσε ένα ολόκληρο δέντρο από τη γη (τις ρίζες και τον κορμό) και το χρησιμοποίησε ως ρόπαλο. Με ένα συντριπτικό χτύπημα στο κεφάλι, συνέθλιψε τον δράκοντα και τον άφησε νεκρό στο έδαφος.
Το Αρχαίο Κείμενο (Η Εξόντωση του Τέρατος)
Από τα «Διονυσιακά» (Βιβλίο 25, στ. 515-520):
«…ανδροφόνον δράκοντα δαίξαι· καί δένδρον όλον γαίηθεν ερύσσας, ρίζησιν άμα πάσησι, κόψε κάρη θηρός πελώριον· ο δέ ταθείς, έμπνους εις χθόνα πίπτε…»
(Σημείωση: Ο Νόννος περιγράφει με γλαφυρότητα πώς ο Γίγαντας έβγαλε το δέντρο σύρριζα και συνέθλιψε το κεφάλι του θηρίου, αφήνοντάς το άψυχο στο χώμα).
5. Το “Άνθος του Διός” και η Ανάσταση
Το πιο εντυπωσιακό μέρος του μύθου ακολουθεί αμέσως μετά τη νίκη του Δαμασήνα. Μόλις ο άρρενας δράκοντας πέθανε, εμφανίστηκε από το δάσος η σύντροφός του, η δράκαινα (το θηλυκό φίδι).
Βλέποντας το ταίρι της νεκρό, η δράκαινα πήγε στο δάσος και επέστρεψε κρατώντας στο στόμα της ένα μαγικό βότανο, το οποίο ο Νόννος ονομάζει «Διός άνθος» (το λουλούδι του Δία). Η δράκαινα ακούμπησε το βότανο στα χείλη του νεκρού δράκοντα και εκείνος αμέσως αναστήθηκε.
Η Μορία, που παρακολουθούσε τη σκηνή, αντιλήφθηκε τη μαγική ιδιότητα του φυτού. Πήρε το ίδιο βότανο που είχε πέσει στο έδαφος, το ακούμπησε στα χείλη του νεκρού αδελφού της, του Τύλου, και τον επανέφερε στη ζωή.
6. Μυθολογική Ανάλυση και Συμβολισμός
Μέσα από τη βιβλιογραφία και την ανάλυση αυτού του κειμένου, εξάγουμε πολλά σημαντικά συμπεράσματα για τη μορφή του Δαμασήνα:
- Διαφοροποίηση από τους άλλους Γίγαντες: Σε αντίθεση με τους Γίγαντες (όπως ο Εγκέλαδος ή ο Πορφυρίων) που είναι σύμβολα του χάους, της καταστροφής και της Ύβρεως απέναντι στους Ολύμπιους, ο Δαμασήν λειτουργεί ως ήρωας και προστάτης της ανθρωπότητας (παρόμοια με τον Ηρακλή).
- Ο Συμβολισμός του Φιδιού: Το φίδι στην αρχαιότητα ήταν ταυτόχρονα σύμβολο του θανάτου (δηλητήριο) αλλά και της αναγέννησης/θεραπείας(αλλάζει δέρμα, σύμβολο του Ασκληπιού). Ο μύθος του Δαμασήνα υπογραμμίζει ακριβώς αυτή τη διττή φύση.
- Λυδική Προέλευση: Το όνομα «Δαμασήν» πιθανόν προέρχεται από το ρήμα δαμάζω (αυτός που υποτάσσει, που δαμάζει). Η ενσωμάτωσή του στο έπος του Νόννου δείχνει πώς η ελληνική μυθολογία είχε “απορροφήσει” και προσαρμόσει αρχαίες δοξασίες της Μικράς Ασίας για θεούς της βλάστησης που πεθαίνουν και ανασταίνονται (μοτίβα παρόμοια με του Άδωνι ή του Όσιρι).
7. Το Πλαίσιο: Η Ασπίδα του Διονύσου (Έκφρασις)
Το πιο κρίσιμο στοιχείο που παραλείπεται συχνά είναι το πού ακριβώςεκτυλίσσεται αυτή η ιστορία μέσα στο έπος. Ο Δαμασήν δεν εμφανίζεται ως “ζωντανός” χαρακτήρας στη βασική πλοκή των Διονυσιακών, αλλά ως ανάγλυφη παράσταση πάνω σε μια ασπίδα.
Ο Νόννος χρησιμοποιεί ένα λογοτεχνικό τέχνασμα που ονομάζεται «έκφρασις»(όπως η περιγραφή της Ασπίδας του Αχιλλέα στην Ιλιάδα). Στο Βιβλίο 25 (στ. 380-562), περιγράφει λεπτομερώς την Ασπίδα του Διονύσου, η οποία είναι έργο του θεού Ηφαίστου.
Πάνω σε αυτή τη θεϊκή ασπίδα, ο Ήφαιστος είχε σκαλίσει με πολύτιμα μέταλλα διάφορους αστερισμούς, θεότητες και τον συγκεκριμένο μύθο της Λυδίας. Ο Δαμασήν, λοιπόν, θεωρούνταν τόσο σπουδαίος τοπικός ήρωας, ώστε ο Ήφαιστος τον απαθανάτισε στα όπλα του θεού Διονύσου.
8. Η Ανατροφή από την Έριδα και η Μοίρα
Ενώ αναφέραμε πως γεννήθηκε έτοιμος πολεμιστής από τη Γαία, το αρχαίο κείμενο μας δίνει δύο εκπληκτικές λεπτομέρειες για τις πρώτες του στιγμές, οι οποίες δικαιολογούν την αήττητη φύση του (Βιβλίο 25, στ. 488-492):
Ιστορία
«…αλλά μιν αιγλήεντι σιδήρω Μοιρα λοέσσεν· καί μιν Έρις κομέεσκε, καί αντί γλαγέος μαζου αίματι φαιδρύνεσκε πέριξ χείληα κούρου…»
Νεοελληνική Απόδοση: «…αλλά η Μοίρα τον έλουσε με αστραφτερό σίδερο.Και τον ανέθρεψε η Έρις [η προσωποποίηση της Φιλονικίας], και αντί για γάλα από τον μαστό, άλειφε τα χείλη του αγοριού με αίμα…»
Ο Δαμασήν δεν πλύθηκε με νερό αλλά με σίδερο, και δεν ήπιε γάλα αλλά τράφηκε με τον πόλεμο (αίμα) από την ίδια την Έριδα. Αυτό το στοιχείο επιβεβαιώνει την αδάμαστη Γιγάντια φύση του.
9. Η Συγκριτική Μυθολογία: Ο «Λυδικός Ηρακλής»
Οι φιλόλογοι και οι ιστορικοί της θρησκείας συμφωνούν πως ο Δαμασήν δημιουργήθηκε ως το Λυδικό (μικρασιατικό) αντίστοιχο του Ηρακλή.
- Ετυμολογία: Το όνομά του (Δαμασήν) προέρχεται από το αρχαίο ρήμα δαμάζω (υποτάσσω, νικώ), όπως ακριβώς ο Ηρακλής ήταν ο “δαμαστής” των τεράτων.
- Η μάχη με το φίδι: Το μοτίβο του ήρωα που σώζει κάποιον σκοτώνοντας ένα ερπετό/δράκοντα είναι πανάρχαιο (π.χ. ο Απόλλωνας σκοτώνει τον Πύθωνα, ο Ηρακλής τη Λερναία Ύδρα). Ο Δαμασήν εκπληρώνει ακριβώς αυτή τη λειτουργία για τον λαό της Λυδίας.
10. Το Μυστήριο του Βοτάνου: Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος
Για να έχουμε το απόλυτο 100% της βιβλιογραφίας, πρέπει να διασταυρώσουμε τον Νόννο με τον Ρωμαίο συγγραφέα Πλίνιο τον Πρεσβύτερο (Φυσική Ιστορία, Βιβλίο 25, κεφ. 14).
Ο Πλίνιος καταγράφει τον ίδιο λυδικό μύθο: αναφέρει τον θάνατο του Τύλου από τον δράκοντα και την ανάστασή του. Όμως, δεν αναφέρει τον Δαμασήνα. Ο Πλίνιος επικεντρώνεται στο μαγικό βότανο (το οποίο ο Νόννος ονομάζει «Διός άνθος»), ονομάζοντάς το «βαλίς» (balis).
Αυτό μας δείχνει ότι:
- Η ιστορία της ανάστασης του Τύλου ήταν ένας ευρύτερα γνωστός τοπικός μύθος της Μικράς Ασίας.
- Ο Νόννος (ή κάποια χαμένη ελληνιστική πηγή του) εισήγαγε τη μνημειώδη μορφή του Γίγαντα Δαμασήνα για να κάνει την ιστορία πιο επική και ταιριαστή στον ηρωικό κόσμο των Διονυσιακών.