Κόμματα, αποκόμματα, παρακόμματα

Κόμματα, αποκόμματα, παρακόμματα

Απόστολος Αποστόλου

«Όταν τα κόμματα παύουν να ακούν την κοινωνία, αρχίζουν να ακούν μόνο την ηχώ των γραφείων τους.» Mimmo Borrelli

Κάποτε τα πολιτικά κόμματα ήταν οι μεγάλες λεωφόροι της κοινωνίας.

Εκεί συναντιούνταν ιδέες, συγκρούονταν οράματα, γεννιούνταν ελπίδες. Σήμερα, ολοένα και περισσότερο, θυμίζουν κλειστά γραφεία με ηλεκτρονικές μπάρες εισόδου, επαγγελματικά βιογραφικά, επικοινωνιακά εγχειρίδια και μια αστείρευτη παραγωγή συνθημάτων που ανακυκλώνονται με μεγαλύτερη επιμονή από τα πλαστικά μπουκάλια.

Κόμματα, αποκόμματα, παρακόμματα.

Ολόκληρη μια βιομηχανία πολιτικής συσκευασίας που συχνά μοιάζει να έχει ξεχάσει το προϊόν. Γιατί εύλογα γεννιέται το ερώτημα: μήπως τα πολιτικά κόμματα έχουν φθάσει στο μηδέν της αντιπροσωπευτικότητας; Μήπως εξακολουθούν να πουλούν περιτύλιγμα, ενώ το περιεχόμενο έχει προ πολλού εξατμιστεί;

Στη μακρά διαδρομή τους στη στέπα της εξουσίας, τα περισσότερα κόμματα κατάφεραν ένα παράδοξο επίτευγμα. Να διαψεύσουν διαδοχικά τις προσδοκίες εκείνων που τα εμπιστεύθηκαν και, ταυτόχρονα, να πείσουν τον εαυτό τους ότι εξακολουθούν να εκφράζουν την κοινωνία. Μόνο που η κοινωνία έχει ήδη μετακομίσει. Εκείνα συνεχίζουν να κατοικούν σε έναν κόσμο συνεδρίων, δημοσκοπήσεων, επικοινωνιακών ευρημάτων και εσωκομματικών ισορροπιών, σαν να πρόκειται για το κέντρο του σύμπαντος.

Τα κόμματα μοιάζουν πλέον περισσότερο με καθεστωτικές δομές παρά με ζωντανούς οργανισμούς δημοκρατίας.

Διαθέτουν τις δικές τους «δεξαμενές εγκεφάλων», οι οποίες συχνά παράγουν θεωρίες τόσο αποστειρωμένες ώστε δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ακόμη και τον παλμό της καθημερινότητας. Έτη φωτός χωρίζουν τον ειδικό της πολιτικής στρατηγικής από τον πολίτη που μετράει τον μήνα με το πορτοφόλι του και όχι με τις παρουσιάσεις σε PowerPoint.

Η πολιτική, αντί να λύνει προβλήματα, κατασκευάζει πλάνες. Και οι πλάνες αυτές αναλαμβάνουν να διαχειριστούν τη μιζέρια μιας κοινωνίας που έχει κουραστεί να ακούει διαρκώς για «νέες αρχές», «ιστορικές μεταρρυθμίσεις» και «τολμηρές επανεκκινήσεις». Οι λέξεις αλλάζουν, τα λογότυπα ανανεώνονται, τα χρώματα εκσυγχρονίζονται, αλλά η συνταγή παραμένει ίδια: περισσότερη εικόνα, λιγότερη ουσία.
Γύρω από αυτό το σύστημα αναπτύχθηκε ένα ολόκληρο παρασύμπαν. Η παραπολιτική, η παραοικονομία, η παραδημοσιογραφία, ο παραγοντισμός και κάθε μορφή διαμεσολάβησης που ευδοκιμεί στη σκιά της εξουσίας και οικοδομεί μια νέα νομενκλατούρα. Μια τάξη ανθρώπων που δεν εκλέγεται απαραίτητα, αλλά πάντοτε βρίσκεται κοντά στο κέντρο των αποφάσεων. Εκεί όπου οι διαπλοκές δεν παρουσιάζονται ως πρόβλημα, αλλά σχεδόν ως φυσικός νόμος της πολιτικής βαρύτητας.

Στο μεταξύ, η μικρονοϊκή κουτοπονηριά αναγορεύεται σε πολιτική αρετή. Οι συμψηφισμοί μετατρέπονται σε εθνικό σπορ. Η συναδελφική αυτοπροστασία λειτουργεί ως αλεξίσφαιρο γιλέκο απέναντι σε κάθε ευθύνη. Αντί της αυτοκριτικής, επικρατεί η αριθμητική των εντυπώσεων. Αντί της λογοδοσίας, η αμοιβαία κατανόηση των επαγγελματιών της πολιτικής. «Μη μιλάς για μένα, δεν θα μιλήσω για σένα». Ένα άτυπο σύμφωνο ειρήνης που αφήνει τον πολίτη εκτός αίθουσας

Και έπειτα αναρωτιούνται γιατί η δυσπιστία μεγαλώνει.

Γιατί οι πολίτες αντιμετωπίζουν τις κομματικές εξαγγελίες με το ίδιο ενδιαφέρον που δείχνουν για τα ψιλά γράμματα ενός ασφαλιστηρίου συμβολαίου. Όταν η εμπιστοσύνη έχει εξαντληθεί, καμία καμπάνια δεν αρκεί για να τη γεμίσει ξανά.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα να μην είναι ποιο κόμμα προηγείται στις δημοσκοπήσεις. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν το σημερινό μοντέλο του κόμματος έχει εξαντλήσει τον ιστορικό του κύκλο. Αν οι πυραμιδοειδείς ιεραρχίες, οι δογματικές αυθεντίες, οι κλειστοί μηχανισμοί και η μόνιμη αναπαραγωγή επαγγελματικών στελεχών μπορούν ακόμη να υπηρετήσουν μια κοινωνία που αλλάζει ταχύτερα από τους κομματικούς κανονισμούς.

Μήπως έχει έρθει η ώρα τα κόμματα να αλλάξουν φυσιογνωμία; Να πάψουν να αντιμετωπίζουν τους πολίτες ως χειροκροτητές ή ως αριθμούς σε εκλογικούς πίνακες; Να ανοίξουν πραγματικά τις πόρτες τους και να επιτρέψουν στην κοινωνία να καθορίζει την πολιτική ατζέντα αντί να της παραδίδουν έτοιμα πακέτα αποφάσεων προς κατανάλωση;

Γιατί η δημοκρατία δεν είναι εταιρεία προσλήψεων που αναζητά συνεχώς νέα επαγγελματικά στελέχη πρόθυμα να βυσσοδομούν στους διαδρόμους της εξουσίας. Η δημοκρατία οφείλει να είναι εργαστήριο πολιτών, όχι θερμοκήπιο καριεριστών. Χρειάζεται λιγότερους διαχειριστές μηχανισμών και περισσότερους ανθρώπους που να ακούν πριν μιλήσουν.

Διαφορετικά, τα κόμματα θα συνεχίσουν να αυτοθαυμάζονται μέσα στους καθρέφτες των κομματικών τους γραφείων, ενώ η κοινωνία θα απομακρύνεται αθόρυβα. Και τότε δεν θα φταίει η αποχή, ούτε οι «λαϊκισμοί», ούτε η δήθεν ανωριμότητα των πολιτών. Θα φταίει ότι οι οργανισμοί που γεννήθηκαν για να εκπροσωπούν την κοινωνία κατέληξαν να εκπροσωπούν πρωτίστως τον εαυτό τους.

Αν τα κόμματα εξακολουθούν να πιστεύουν πως η δημοκρατία αρχίζει και τελειώνει στις κομματικές τους σφραγίδες, τότε ίσως δεν έχουν αντιληφθεί ότι η κοινωνία έχει ήδη αλλάξει σελίδα. Όπως ακριβώς όταν ο εκδότης αποσύρει ένα περιοδικό από την κυκλοφορία, δεν φταίει ποτέ το εξώφυλλο. Φταίει ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται πια να διαβάσει το περιεχόμενό του.

Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας