Η Προδοσία της Αχάριστης Θεράπαινας στην Οδύσσεια
Στην Ομήρου Οδύσσεια, η Μελανθώ αποτελεί το αντιπροσωπευτικότερο παράδειγμα προδοσίας, αχαριστίας και ύβρεως
μέσα από την τάξη των υπηρετών του οίκου του Οδυσσέα.
Η στάση της, η ερωτική της σχέση με τους σφετεριστές της εξουσίας και η βάναυση συμπεριφορά της προς τον μεταμφιεσμένο κύριό της οδηγούν νομοτελειακά στην αυστηρή ομηρική Νέμεση.
Απο τα arxaiaellinika.gr
1. Καταγωγή και Ανατροφή
Η Μελανθώ ήταν θυγατέρα του Δολίου (του γηραιού δούλου που παρέμεινε πιστός στον Λαέρτη) και αδελφή του γιδοβοσκού Μελανθίου, ο οποίος επίσης προδόθηκε παρέχοντας όπλα στους μνηστήρες. Το όνομά της συνδέεται ετυμολογικά με το «μέλας» (σκοτεινός), υποδηλώνοντας συμβολικά τη σκοτεινή της φύση.
Παρά τη δουλική της ιδιότητα, η βασίλισσα Πηνελόπη την ανέθρεψε σαν δικό της παιδί, παρέχοντάς της ιδιαίτερη φροντίδα και δώρα:
«τάς δ᾽ αισχρως ενένιπε Μελανθώ καλλιπάρηος,
τήν Δολίος μέν έτικτε, κόμισσε δέ Πηνελόπεια,
παις ώς δέ ρέζεσκε, δίδου δ᾽ άρ᾽ αθύρματα θυμω·
αλλ᾽ ουδ᾽ ώς έχε πένθος ενί φρεσί Πηνελοπείης,
αλλ᾽ ή γ᾽ Ευρυμάχω μισγέσκετο καί φιλέεσκεν.»
(Οδύσσεια, Ραψωδία σ 321–325)
Μετάφραση / Ερμηνεία:
Τις περιφρονούσε άσχημα η όμορφη Μελανθώ, την οποία γέννησε ο Δολίος αλλά την ανέθρεψε η Πηνελόπη σαν κόρη της, δίνοντάς της παιχνίδια (αθύρματα) που ευχαριστούσαν την καρδιά της. Όμως, ούτε έτσι δεν είχε λύπη στην καρδιά της για την Πηνελόπη, αλλά σμιγόταν με τον Ευρύμαχο και τον αγαπούσε.
2. Η Προδοσία και ο Έρωτας με τον Ευρύμαχο
Η Μελανθώ έγινε ερωμένη του Ευρυμάχου, ενός από τους πλέον αλαζόνες και ηγετικούς μνηστήρες. Η σχέση αυτή δεν ήταν απλώς προσωπική, αλλά συνιστούσε πολιτική και ηθική προδοσία προς τον οίκο των Ατρειδών/Οδυσσέα, καθώς η Μελανθώ μετέφερε πληροφορίες στους μνηστήρες και περιφρονούσε ανοιχτά τη δέσποινά της.
3. Οι Συγκρούσεις με τον Μεταμφιεσμένο Οδυσσέα
Στο παλάτι της Ιθάκης, η Μελανθώ συγκρούεται δύο φορές φραστικά με τον Οδυσσέα, ο οποίος εμφανίζεται μεταμφιεσμένος σε ηλικιωμένο ζητιάνο.
Α’ Σύγκρουση (Ραψωδία σ 326–345)
Όταν ο Οδυσσέας νικά τον ζητιάνο Ίρο, η Μελανθώ τον προσβάλλει σκληρά, αποκαλώντας τον μεθυσμένο και τρελό, προτρέποντάς τον να φύγει από το παλάτι:
«ξεινε τάλαν, σύ γέ τις φρένας εκπεπαταγμένος εσσί,
ουδ᾽ εθέλεις εύδειν χαλκήϊον ες δόμον ελθών,
ηέ που ες λέσχην, αλλ᾽ ενθάδε πόλλ᾽ αγορεύεις,
θαρσαλέως πολλοισιν εν ανδράσιν, ουδέ τι θυμω
ταρβεις· η ρά σε οινος έχει φρένας, ή νύ τοι αιεί
τοιουτος νόος εστίν· ό καί μεταμώλια βάζεις.
η αλύεις ότι ένικας Ιρον τόν αλήτην;
μή τίς τοι τάχα Ίρου αμείνων άλλος αναστη,
ός τίς σ᾽ αμφί κάρη κεκοπώς χερσί στιβαρησιν
εκ πυκέλη δόμου σε δίηται αίματι πεφυρμένον;»
(Οδύσσεια, Ραψωδία σ 327–336)
Ερμηνεία:
Τον κατηγορεί ότι έχασε τα λογικά του, ότι κομπάζει επειδή νίκησε τον Ίρο και τον απειλεί ότι θα βρεθεί άλλος ισχυρότερος άνδρας να τον χτυπήσει στο κεφάλι και να τον διώξει ματωμένο από το παλάτι. Ο Οδυσσέας απαντά απειλώντας την ότι θα αναφέρει τη συμπεριφορά της στον Τηλέμαχο, κάνοντας τις θεράπαινες να διασκορπιστούν έντρομες.
Β’ Σύγκρουση και Παρέμβαση Πηνελόπης (Ραψωδία τ 65–95)
Στη Ραψωδία τ, όταν ο Οδυσσέας ετοιμάζεται να μιλήσει ιδιαιτέρως με την Πηνελόπη, η Μελανθώ επιτίθεται εκ νέου φραστικά, κατηγορώντας τον ότι περιφέρεται τη νύχτα για να κατασκοπεύει τις γυναίκες.
Τότε παρεμβαίνει η ίδια η Πηνελόπη, επιπλήττοντάς την αυστηρά:
«πάντως, κύον αδεές, ού τί με λήθεις
έρδουσα μέγα έργον, ό ση κεφαλη απομάξεις·
πάντα γάρ ευ ήδησθα, επεί σέθεν έκλυον αυτης,
ως εμέλλεσκον ξεινον ενί μεγάροισιν εμοισιν
αμφί πόσει ειρέσθαι, επεί πυκινως αχεύω.»
(Οδύσσεια, Ραψωδία τ 91–95)
Μετάφραση / Ερμηνεία:
«Οπωσδήποτε, αναιδής σκύλα (κύον αδεές), δεν μου διαφεύγει η μεγάλη πράξη που κάνεις και θα την πληρώσεις με το ίδιο σου το κεφάλι. Αφού γνώριζες καλά πως ήθελα να ρωτήσω τον ξένο για τον σύζυγό μου, μιας και βρίσκομαι σε βαθιά θλίψη.»
4. Η Μνηστηροφονία και ο Ατιμωτικός Θάνατος
Μετά την εξόντωση των μνηστήρων (Ραψωδία χ), ο Οδυσσέας ζητά από την πιστή τροφό Ευρύκλεια να υποδείξει ποιες από τις 50 θεράπαινες παρέμειναν πιστές και ποιες ατίμασαν τον οίκο. Αποκαλύπτεται ότι 12 θεράπαινες (ανάμεσά τους πρωτοστατούσε η Μελανθώ) είχαν αποστατήσει.
Αφού υποχρεώνονται πρώτα να καθαρίσουν τα αίματα και τα πτώματα των μνηστήρων από τη σάλα, ο Τηλέμαχος αποφασίζει την εκτέλεσή τους. Αρνούμενος να τους προσφέρει έναν «καθαρό» θάνατο με ξίφος, επιλέγει την αγχόνη, που θεωρούνταν ο πλέον ατιμωτικός θάνατος στην αρχαιότητα:
«μή μέν δή καθαρω θανάτω από θυμόν ελοίμην
ταάων, αί δή εμη κεφαλη κατ᾽ ονείδεια χευαν
μητέρι τ᾽ ημετέρη παρά τε μνηστηρσιν ίαυον.»
(Οδύσσεια, Ραψωδία χ 462–464)
«ως αί γ᾽ εξείης κεφαλάς έχον, αμφί δέ πάσαις
δειρησιν βρόχοι ησαν, όπως οίκτιστον όλοιτο.
ήσπαιρον δέ πόδεσσιν μίνυνθά περ, ού τι μάλα δήν.»
(Οδύσσεια, Ραψωδία χ 468–473)
Μετάφραση / Ερμηνεία:
«Να μην αφαιρέσω με καθαρό θάνατο τη ζωή αυτών των γυναικών, που έριξαν ντροπές στο δικό μου κεφάλι και στη μητέρα μου και κοιμούνταν με τους μνηστήρες.» […] Έτσι εκείνες στη σειρά είχαν τα κεφάλια τους, και γύρω από όλους τους λαιμούς υπήρχαν βρόχοι, για να πεθάνουν με τον πιο οίκτιστο τρόπο. Και σπαρτάρησαν με τα πόδια για λίγο, όχι για πολύ.
5. Λογοτεχνική και Ηθική Σημασία
Στην δομή του ομηρικού έπους, η Μελανθώ εξυπηρετεί συγκεκριμένους αφηγηματικούς και ιδεολογικούς σκοπούς:
- Διπολική Αντίθεση: Λειτουργεί ως το απόλυτο αντίθετο της Ευρύκλειας(της αφοσιωμένης τροφού) και της Πηνελόπης (της πιστής συζύγου).
- Παράβαση της «Ξενίας»: Ως υπηρέτρια, όφειλε να σέβεται τους φιλοξενούμενους του οίκου. Η λεκτική επίθεση στον ξένο συνιστούσε σοβαρή ηθική παράβαση.
- Οικογενειακή Συμμετρία: Η προδοσία της Μελανθώς συνδέεται άμεσα με την προδοσία του αδελφού της, Μελανθίου, αναδεικνύοντας τη συνολική διαφθορά της οικογένειας του Δολίου απέναντι στον νόμιμο βασιλιά της Ιθάκης.
