Το μελτέμι τέλος Ιουλίου 2026: Ήταν ένα απλά ισχυρό μελτέμι ή ένα σπάνιο και πολωμένο μελτέμι;
Κάθε καλοκαίρι, όταν οι βοριάδες αρχίζουν να κυριαρχούν στο Αιγαίο, μιλάμε για τα γνωστά μελτέμια.
Δεν είναι όμως όλα τα μελτέμια ίδια.
Θοδωρης Κολυδάς kolydas.eu
Υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες οι βόρειοι άνεμοι αποκτούν ιδιαίτερη ένταση, μεγάλη χρονική διάρκεια και αξιοσημείωτη γεωγραφική έκταση,
επηρεάζοντας όχι μόνο τη ναυσιπλοία και τον κίνδυνο πυρκαγιάς, αλλά και το ίδιο το θερμικό καθεστώς της χώρας.
Πρόκειται για τις περιπτώσεις που στη μετεωρολογική βιβλιογραφία περιγράφονται ως πολωμένα μελτέμια.
Η σημασία τους ξεπερνά κατά πολύ την ένταση του ανέμου. Ένα ισχυρό και εμμένον πολωμένο μελτέμι μπορεί να λειτουργήσει ως ένας φυσικός μηχανισμός ψύξης για μεγάλο μέρος της ανατολικής Ελλάδας, συγκρατώντας τις μέγιστες θερμοκρασίες αρκετούς βαθμούς χαμηλότερα ακόμη και σε περιόδους έντονης θερμής μεταφοράς από τη Βόρεια Αφρική. Αντίθετα, όταν το μελτέμι είναι ασθενές ή παρουσιάζει συχνές διακοπές, η προστατευτική αυτή επίδραση εξασθενεί και οι θερμές αέριες μάζες επεκτείνονται ευκολότερα προς την ηπειρωτική χώρα.
Στο άρθρο που ακολουθεί παρουσιάζουμε τι ακριβώς είναι το πολωμένο μελτέμι, πώς ορίζεται στη μετεωρολογική βιβλιογραφία, ποιες συνοπτικές κυκλοφορίες το ευνοούν, ποιες ιστορικές περιπτώσεις ξεχώρισαν τις τελευταίες δεκαετίες . Αξιολογούμε τέλος με συγκεκριμένα κριτήρια την παρουσία του φετινού μελτεμιού στο Αιγαίο, χωρίς να περιοριζόμαστε σε μεμονωμένες μετρήσεις του πεδίου των ανέμων.
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΟΛΩΜΕΝΟ ΜΕΛΤΕΜΙ
Η έννοια του “πολωμένου μελτεμιού” δεν είναι καινούρια. Ανατρέχει κανείς σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές εργασίες για την ελληνική μετεωρολογία, αυτή του Κωνσταντακόπουλου το 1959, ο οποίος ανέλυσε την κυκλοφορία των ετησίων (μελτεμιών) στο Αιγαίο και επισήμανε ότι η ένταση και η γεωγραφική τους κάλυψη εξαρτάται άμεσα από τον βαθμό “πόλωσης” του βαρομετρικού πεδίου.
Σύμφωνα με τον Κωνσταντακόπουλο, το μελτέμι ενισχύεται όταν υπάρχει ένα αντικυκλωνικό σύστημα στην Κεντρική ή Ανατολική Ευρώπη ή Βαλκανική, που επεκτείνει το πεδίο του μέχρι τον ελλαδικό χώρο, και ταυτόχρονα ένα θερμικό χαμηλό στην ανατολική Μεσόγειο ή πάνω από την Μικρά Ασία και τη Μέση Ανατολή.
Όσο μεγαλύτερη η πίεση στον αντικυκλώνα και όσο χαμηλότερη στο θερμικό χαμηλό, τόσο εντονότερος και πιο σταθερός είναι ο βόρειος άνεμος που κατέρχεται προς το Αιγαίο – δηλαδή, τόσο περισσότερο “πολωμένο” είναι το μελτέμι.
Το πολωμένο μελτέμι είναι ισχυρό (συχνά 6–8 μποφόρ και άνω στο Αιγαίο), έχει κατακόρυφο βάθος, φτάνοντας και πάνω από τα 850 hPa (1500m) ,δεν εξασθενεί εύκολα τη νύχτα, όπως συμβαίνει με τα πιο ασθενή μελτέμια και μπορεί να έχει διάρκεια πολλών ημερών, ακόμη και 10–15 ημερών χωρίς διακοπή.
Για την σημερινή προσέγγιση του θέματος η εργασία μας βασίστηκε σε δεδομένα ERA5 / Copernicus Climate Data Store 1979-2025 για την περίοδο Ιουνίου–Αυγούστου.
Δεν εξετάσαμε απλώς τις ημέρες με δυνατό βόρειο άνεμο, αλλά αναζητήσαμε επεισόδια όπου συνυπάρχουν τρία βασικά χαρακτηριστικά: 1. Ισχυρή βαρομετρική διαφορά Βαλκανίων – Ανατολικής Μεσογείου 2. Οργανωμένη βόρεια ροή στο Αιγαίο 3. Επαρκής διάρκεια, ώστε το φαινόμενο να μην είναι παροδικό
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Η κάρτα ταξινομεί τα επεισόδια με βάση τη διάρκεια. Εδώ πρώτο εμφανίζεται το επεισόδιο: 01/08/1981 – 06/08/1981 6 ημέρες | ΔΡ 13.3 hPa | άνεμος 7.8 m/s
Αυτό είναι το πιο χαρακτηριστικό επεισόδιο μεγάλης διάρκειας. Η αξία του δεν βρίσκεται μόνο στην ένταση του ανέμου, αλλά κυρίως στην επιμονή της διάταξης. Για έξι συνεχόμενες ημέρες, η ατμόσφαιρα διατήρησε ισχυρή βαρομετρική αντίθεση και οργανωμένη βόρεια ροή.
Ακολουθεί το επεισόδιο 22/07/1989 – 26/07/1989 5 ημέρες | ΔΡ 13.0 hPa | άνεμος 7.6 m/s και στη συνέχεια μια ομάδα επεισοδίων τεσσάρων ημερών, όπως το 2022, το 2007, το 2017, το 2003, το 1980 και το 2006.
Η κάρτα αυτή είναι σημαντική γιατί αναδεικνύει τη διάρκεια ως βασικό κριτήριο. Ένα μελτέμι μπορεί να είναι πολύ ισχυρό για μία ή δύο ημέρες, αλλά δεν αποκτά απαραίτητα πολωμένο χαρακτήρα. Η έννοια της πόλωσης προϋποθέτει επιμονή. Εδώ φαίνεται επίσης ότι το επεισόδιο 17/07/2022 – 20/07/2022 είχε διάρκεια τεσσάρων ημερών και ΔΡ 14.2 hPa, άρα δεν ήταν απλώς δυνατό. Ήταν οργανωμένο και συνοπτικά έντονο.
Ο δείκτης πολωμένου μελτεμιού δεν στηρίχθηκε μόνο στην ένταση του ανέμου. Υπολογίστηκε σύνθετα, με βάση τη διάρκεια επεισοδίου, τη μέση ΔΡ Βαλκάνια – Ανατολική Μεσόγειος και τη μέση ένταση ανέμου 10 m στο Αιγαίο. Έτσι διαχωρίζουμε ένα απλό επεισόδιο μελτεμιού από ένα πραγματικά πολωμένο επεισόδιο, όπου η κυκλοφορία είναι πιο επίμονη, πιο οργανωμένη και συνοπτικά υποστηριζόμενη.
Η κάρτα που σας παρουσιάζουμε είναι σύνθετη, γιατί ταξινομεί τα επεισόδια με βάση συνολική βαθμολογία. Δεν κερδίζει απαραίτητα το επεισόδιο με τον ισχυρότερο άνεμο ή το επεισόδιο με τη μεγαλύτερη ΔΡ. Κερδίζει εκείνο που συνδυάζει καλύτερα διάρκεια
βαρομετρική διαφορά και ένταση ανέμου στο Αιγαίο
Πρώτο εμφανίζεται ξανά το επεισόδιο: 01/08/1981 – 06/08/1981
6 ημέρες | ΔΡ 13.3 hPa | άνεμος 7.8 m/s . Η πρωτιά του οφείλεται κυρίως στη μεγάλη διάρκεια, η οποία ενισχύει τη σύνθετη βαθμολογία. Δεύτερο είναι το: 22/07/1989 – 26/07/1989 , 5 ημέρες | ΔΡ 13.0 hPa | άνεμος 7.6 m/s , ενώ τρίτο είναι το 17/07/2022 – 20/07/2022 με 4 ημέρες | ΔΡ 14.2 hPa | άνεμος 8.1 m/s
Το 2022 είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί έχει την ισχυρότερη βαρομετρική πόλωση μέσα στις πρώτες θέσεις. Δεν ήταν το μακροβιότερο επεισόδιο, αλλά ήταν πολύ συμπαγές και δυναμικό. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το επεισόδιο 04/07/2006 – 06/07/2006 με 3 ημέρες | ΔΡ 12.8 hPa | άνεμος 8.9 m/s Παρότι είχε διάρκεια μόνο τριών ημερών, ανεβαίνει ψηλά λόγω της πολύ μεγάλης έντασης του ανέμου.
Η σημασία του πολωμένου μελτεμιού για την θερμική συμπεριφορά της Ελλάδας είναι καθοριστική και διαφέρει από περιοχή σε περιοχή καθώς δημιουργεί θερμική ανακούφιση στις Κυκλάδες, Εύβοια, Χίο, και Σάμο που επωφελούνται άμεσα λόγω γεωγραφικής έκθεσης. Οι θερμοκρασίες δύσκολα ξεπερνούν τους 34°C ακόμη και σε περιόδους γενικευμένης ζέστης. Επηρεάζονται θετικά η Αττική (και ιδιαίτερα τα βόρεια προάστια) όπου οι βορειοανατολικές ροές εισχωρούν σε μεγάλο βαθμό. Σε τέτοιες συνθήκες, η Αθήνα παρουσιάζει αξιοσημείωτα χαμηλότερες μέγιστες θερμοκρασίες (κατά 3–5°C) σε σχέση με συνθήκες άπνοιας ή νοτιάδων. Επίσης σε Βοιωτία – Θήβα, Οινόφυτα, Σχηματάρι τις ιστορικά πολύ θερμές περιοχές, στις οποίες όμως με ισχυρό ΒΑ ρεύμα από τον Ευβοϊκό παρατηρείται θεαματική πτώση των μέγιστων τιμών. Στη Θεσσαλία (Λάρισα, Φάρσαλα) σε περιόδους πολωμένου μελτεμιού, οι βόρειες ροές εισχωρούν στη λεκάνη και κρατούν τις θερμοκρασίες σημαντικά πιο χαμηλά από ό,τι σε συνθήκες μεταφοράς θερμών μαζών. Αντίθετα δεν υοπάρχει όφελος ή είναι περιορισμένο στη Δυτική Ελλάδα (Ήπειρος, Αιτωλοακαρνανία, Ιόνιο) όπου το μελτέμι δεν φτάνει εύκολα . Οι θερμοκρασίες παραμένουν υψηλές, ειδικά όταν συνοδεύονται από ηλιοφάνεια και σχετική άπνοια. Επίσης στη Νοτιοδυτική Πελοπόννησο όπου λόγω της ορογραφίας και της απόστασης από το κύριο ρεύμα, το μελτέμι δεν επηρεάζει τόσο αποτελεσματικά την περιοχή. Τέλος στα Νησιά της Δωδεκανήσου (Ρόδος, Κως) όταν το μελτέμι δεν συνοδεύεται από ψυχρότερη αέρια μάζα, ενδέχεται να συνυπάρξει με υψηλές θερμοκρασίες.
Οι ριπές του μελτεμιού στα τέλη Ιουλίου 2026: Ένα επεισόδιο πολύ υψηλής έντασης, αλλά όχι ιστορικού χαρακτήρα
Η ανάλυση των δεδομένων ERA5 δείχνει ότι το επεισόδιο των τελευταίων ημερών του Ιουλίου 2026 ανήκει αναμφίβολα στα ισχυρά επεισόδια μελτεμιού των τελευταίων δεκαετιών. Παρότι οι ριπές ξεπέρασαν κατά τόπους τα 70 km/h, η σύγκριση με τη μακροχρόνια κλιματολογία δείχνει ότι δεν πρόκειται για ένα ακραίο ή πρωτοφανές γεγονός. Αντίθετα, εντάσσεται στην ανώτερη κατηγορία των ισχυρών επεισοδίων που εμφανίζονται κατά διαστήματα στο Αιγαίο, χωρίς όμως να καταρρίπτουν ιστορικά ρεκόρ.
1. Η κλιματολογική κατανομή των ισχυρών ριπών
Το πρώτο διάγραμμα παρουσιάζει την κατανομή του 95ου εκατοστημορίου της ημερήσιας μέγιστης ριπής για όλες τις ημέρες Ιουλίου και Αυγούστου από το 1979 έως το 2025. Η κατανομή είναι σχεδόν κανονική, με τις περισσότερες ημέρες να συγκεντρώνονται μεταξύ 50 και 60 km/h, γεγονός που μπορεί να θεωρηθεί η «φυσιολογική» συμπεριφορά ενός τυπικού θερινού μελτεμιού στο Αιγαίο. Η διακεκομμένη γραμμή αντιστοιχεί στο επεισόδιο των τελευταίων ημερών του Ιουλίου 2026, με τιμή περίπου 72 km/h. Η θέση της βρίσκεται πολύ δεξιά της κύριας κατανομής, γεγονός που σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες ριπές ήταν σημαντικά ισχυρότερες από τις περισσότερες που έχουν καταγραφεί τα τελευταία 47 χρόνια. Παράλληλα όμως παρατηρείται ότι υπάρχουν ακόμη αρκετές ιστορικές περιπτώσεις με ακόμη μεγαλύτερες τιμές, οι οποίες φτάνουν ή και ξεπερνούν τα 80 km/h. Συνεπώς, το επεισόδιο χαρακτηρίζεται ως σπάνιο, αλλά όχι μοναδικό.
2. Η εξέλιξη του επεισοδίου ημέρα προς ημέρα
Το παραπάνω διάγραμμα δείχνει την ημερήσια εξέλιξη των ριπών μεταξύ 25 και 30 Ιουλίου 2026. Η περίοδος δεν χαρακτηρίζεται από μία μόνο ακραία ημέρα αλλά από μία αξιοσημείωτη διάρκεια.
- 25 Ιουλίου: περίπου 64 km/h
- 26 Ιουλίου: περίπου 60 km/h
- 27 Ιουλίου: αισθητή πρόσκαιρη εξασθένηση, περίπου 47 km/h
- 28 Ιουλίου: νέα ενίσχυση, περίπου 59 km/h
- 29 Ιουλίου: περίπου 69 km/h
- 30 Ιουλίου: κορύφωση του επεισοδίου με περίπου 72 km/h
Το χαρακτηριστικό αυτό αποτελεί τυπικό γνώρισμα ενός πολωμένου μελτεμιού. Δεν πρόκειται για μία σύντομη έξαρση που οφείλεται σε τοπικά φαινόμενα, αλλά για μία οργανωμένη και εμμένουσα κυκλοφορία μεγάλης κλίμακας, η οποία διατηρεί υψηλές εντάσεις επί αρκετές συνεχόμενες ημέρες.
3. Σύγκριση με τα ιστορικά επεισόδια
Το παραπάνω διάγραμμα παρουσιάζει τις 20 ισχυρότερες ημέρες ριπών του αρχείου ERA5. Στην κορυφή βρίσκονται χαρακτηριστικές χρονιές που είναι ήδη γνωστές από την επιχειρησιακή μετεωρολογία:
- 4 Ιουλίου 2014
- 17 Ιουλίου 2017
- 5 Ιουλίου 2014
- 12 Αυγούστου 2011
- 22 Αυγούστου 2010
Ακολουθούν αρκετά ακόμη επεισόδια των δεκαετιών του 1980, 1990 και 2010. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι μεγαλύτερες τιμές συγκεντρώνονται σχεδόν αποκλειστικά στους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι τα ακραία επεισόδια ισχυρών ριπών αποτελούν χαρακτηριστικό των ετησίων ανέμων και όχι τυχαίων συνοπτικών διαταραχών. Η μέγιστη ιστορική τιμή του αρχείου προσεγγίζει τα 81 km/h, περίπου 9 km/h υψηλότερα από την κορυφή του επεισοδίου του 2026.
Συμπεράσματα
Η ανάλυση δείχνει ότι το επεισόδιο των τελευταίων ημερών του Ιουλίου 2026 μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα ισχυρό και αρκετά σπάνιο πολωμένο μελτέμι, χωρίς όμως να αποτελεί το ισχυρότερο των τελευταίων δεκαετιών. Οι ριπές κινήθηκαν σημαντικά πάνω από τις συνήθεις θερινές τιμές, ενώ η διάρκειά τους αποτελεί ίσως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του επεισοδίου.
Από μετεωρολογική άποψη, το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στη μέγιστη ένταση των ανέμων, αλλά κυρίως στη διατήρηση ενός ισχυρού βόρειου ρεύματος επί σειρά ημερών, στοιχείο που συνδέεται άμεσα με την έννοια του πολωμένου μελτεμιού, όπως αυτή περιγράφεται ήδη από τον Κωνσταντακόπουλο (1959). Ένα τέτοιο επεισόδιο δεν επηρεάζει μόνο τη ναυσιπλοία και τον κυματισμό του Αιγαίου, αλλά λειτουργεί και ως αποτελεσματικός μηχανισμός περιορισμού της θερμοκρασίας στην ανατολική Ελλάδα, συγκρατώντας τις μέγιστες τιμές αρκετούς βαθμούς χαμηλότερα από εκείνες που θα επικρατούσαν υπό συνθήκες ασθενούς μελτεμιού ή θερμικών μεταφορών από τη Βόρεια Αφρική.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς kolydas.eu
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
