Συμμετοχική Δημοκρατία: Μια Πρόταση για την Εμπιστοσύνη που Χάσαμε

Συμμετοχική Δημοκρατία: Μια Πρόταση για την Εμπιστοσύνη που Χάσαμε

Γράφει ο Ιάκωβος Ποθητός

Η διαχείριση μιας χώρας, ενός Δήμου, είναι αποκλειστικό δικαίωμα μιας συγκεκριμένης ομάδας ανθρώπων;

Η ερώτηση ακούγεται σχεδόν ρητορική, όμως στην πράξη, η καθημερινή μας πολιτική ζωή απαντά «ναι» — και το κάνει τόσο συχνά, που πια δεν το προσέχουμε καν.

Σκεφτείτε το: ποιους ψηφίζουμε στις εκλογές; Αυτούς που μας προτείνουν τα ίδια τα κόμματα.

Και ποιοι είναι, τις περισσότερες φορές, αυτοί οι υποψήφιοι; Στελέχη γαλουχημένα μέσα στο ίδιο το κόμμα, μαθημένα από νωρίς όχι μόνο στις αρχές του, αλλά και στην υποταγή στον αρχηγό του. Δεν επιλέγουμε πραγματικά ανάμεσα σε πρόσωπα· επιλέγουμε ανάμεσα σε λίστες που έχει ήδη συντάξει κάποιος άλλος.

Κι όμως, όλα τα διαφορετικά πολιτικά καθεστώτα που δοκιμάστηκαν, όλες οι διαφορετικές ιδεολογίες, όλα τα κόμματα που εναλλάχθηκαν στην εξουσία — έφεραν, τελικά, την ειρήνη και την καλύτερη ποιότητα ζωής που υποσχέθηκαν; Η ιστορία δείχνει κάτι πιο σκληρό: πολλοί πόλεμοι ξεκίνησαν επειδή κάποιος ηγέτης αποφάσισε, μόνος του, να αρπάξει τον πλούτο μιας άλλης χώρας. Η εξουσία, όσο συγκεντρωμένη κι αν είναι σε «σωστά» χέρια, παραμένει επικίνδυνη ακριβώς επειδή είναι συγκεντρωμένη.

Η σοφία δεν χρειάζεται πτυχίο

Στη ζωή μου, τις πιο σοφές κουβέντες τις άκουσα από γέροντες που πάλεψαν σε χωράφια, σε εργοστάσια, στις δικές τους μικρές επιχειρήσεις — άνθρωποι που οι περισσότεροι δεν πάτησαν καν σε Γυμνάσιο. Και η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη ανακαλύψεις που δεν προήλθαν από πανεπιστημιακές αίθουσες, αλλά από ανθρώπους που απλώς παρατηρούσαν προσεκτικά τον κόσμο γύρω τους.

Γιατί, λοιπόν, επιμένουμε να πιστεύουμε πως μόνο μια συγκεκριμένη, στενή ομάδα ανθρώπων —εκείνων που πέρασαν από τα σωστά κομματικά γραφεία— έχει το δικαίωμα να αποφασίζει για όλους τους υπόλοιπους;

Μια διάχυτη δυσπιστία, με βάση

Σήμερα, παγκοσμίως αλλά και στη χώρα μας, μεγάλο ποσοστό πολιτών πιστεύει πως οι κυβερνήσεις δεν λειτουργούν με διαφάνεια, πως οι αποφάσεις τους κρύβουν περισσότερα απ’ όσα αποκαλύπτουν. Αλήθεια ή όχι; Η ερώτηση από μόνη της είναι ήδη απάντηση: όταν τόσοι άνθρωποι, σε τόσο διαφορετικά μέρη του κόσμου, καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα, δεν πρόκειται για μεμονωμένη καχυποψία. Πρόκειται για διάχυτη, τεκμηριωμένη δυσπιστία.

Η πρόταση: Συμμετοχική Δημοκρατία

Υπάρχει ένας τρόπος με τον οποίο μια κυβέρνηση, ένας δήμαρχος, θα μπορούσε να αποδείξει έμπρακτα —όχι με λόγια— πως λειτουργεί πραγματικά για το καλό των πολιτών: η θέσπιση νόμου που θα επιτρέπει σε, ας πούμε, εκατό πολίτες να εκλέγονται με κλήρωση — όχι να διορίζονται, όχι να προτείνονται από κόμματα — προκειμένου να αναλάβουν τρία συγκεκριμένα καθήκοντα:

Πρώτον, να ελέγχουν τις αποφάσεις και τη διαχείριση των οικονομικών πόρων, με πλήρη πρόσβαση, χωρίς να χρειάζεται να περιμένουν την καλή θέληση κανενός να τους ενημερώσει.

Δεύτερον, να δέχονται αιτήματα των πολιτών, να τα αξιολογούν οι ίδιοι, και να τα εντάσσουν με προτεραιότητα στην επόμενη συνεδρίαση — ώστε η φωνή του απλού πολίτη να μην χάνεται στη γραφειοκρατία.

Τρίτον, και ίσως το πιο κρίσιμο: όταν διαπιστώνουν κακοδιαχείριση, ειδικά με δόλο, να μπορούν να παραπέμπουν άμεσα στη δικαιοσύνη τον εμπλεκόμενο —πρωθυπουργό, υπουργό, δήμαρχο, αντιδήμαρχο— χωρίς να χρειάζεται πρώτα την έγκριση της Βουλής ή του Δημοτικού Συμβουλίου. Γιατί μια διαδικασία ελέγχου που περνάει πρώτα από την ίδια την εξουσία που ελέγχει, σπάνια καταλήγει πουθενά.

Η κλήρωση εδώ δεν είναι τυχαία επιλογή μεθόδου.

Είναι το ίδιο το νόημα της πρότασης: κανένα κόμμα, κανένας μηχανισμός εξουσίας, δεν μπορεί να «τοποθετήσει» τους δικούς του ανθρώπους σε αυτό το σώμα. Η τύχη —δηλαδή, στην ουσία, ο ίδιος ο λαός, χωρίς διαμεσολάβηση— αποφασίζει ποιος θα φυλάει τους φύλακες.

Και ποιος φυλάει, με τη σειρά του, τους εκατό; Ακριβώς το γεγονός πως δεν είναι επάγγελμα, αλλά προσωρινή, εκ περιτροπής υπηρεσία —ένας χρόνος θητείας, καμία δυνατότητα επανεκλογής, επιστροφή στην κανονική τους ζωή αμέσως μετά— αφαιρεί το κίνητρο που διαφθείρει τους μόνιμους πολιτικούς: την ανάγκη να ευχαριστήσουν κάποιον για να ξαναεκλεγούν. Οι αποφάσεις τους, ιδίως η παραπομπή κάποιου στη δικαιοσύνη, θα δημοσιεύονται πλήρως, θα συνοδεύονται από αναλυτική, τεκμηριωμένη αιτιολόγηση —ώστε να μπορεί κάθε πολίτης να ελέγξει εκ των υστέρων αν η απόφαση στηριζόταν σε πραγματικά στοιχεία ή σε προσωπική αντιπάθεια— και θα απαιτούν αυξημένη πλειοψηφία, όχι απλή, ώστε ούτε αυτό το ίδιο σώμα να μπορεί να γίνει εργαλείο αυθαιρεσίας.

Δεν είναι μόνο ιδέα

Αυτή η πρόταση δεν είναι απλώς μια σκέψη πάνω σε ένα φύλλο χαρτί. Έχει ήδη πάρει σάρκα και οστά, αφηγηματικά, στο υπό έκδοση σύγγραμμά μου, «Οι Πρώτοι Δέκα» — όπου μια κοινότητα, χτισμένη πάνω σε παρόμοιες αρχές, μαθαίνει, βήμα-βήμα, πως η δικαιοσύνη και η διαφάνεια δεν χρειάζονται μεγάλα ονόματα ή τίτλους. Χρειάζονται μόνο πολίτες πρόθυμους να κοιτάξουν, και ένα σύστημα αρκετά τίμιο ώστε να τους αφήσει να το κάνουν.

Ίσως ήρθε η ώρα να το δοκιμάσουμε και έξω από τις σελίδες ενός βιβλίου.