Η Ελλάδα γερνάει: Οι νέοι μεταναστεύουν και όσοι μένουν δυσκολεύονται να κάνουν οικογένεια

Ένα εξαιρετικά επικίνδυνο τοπίο για το μέλλον της Ελλάδας συνθέτουν τρία αλληλένδετα προβλήματα:

η αδυναμία των νέων ανθρώπων να βρουν προσιτή και αυτόνομη κατοικία, η κατακόρυφη πτώση του διαθέσιμου εισοδήματος και η δραματική υποχώρηση των γεννήσεων.

Οι νέοι στην Ελλάδα εγκαταλείπουν την οικογενειακή εστία αφού έχουν πατήσει τα 30 τους χρόνια, ενώ η μέση ηλικία στην οποία μια γυναίκα αποκτά παιδί διαμορφώνεται πλέον στα 32,2 έτη.

Την ίδια στιγμή, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι γεννήσεις στη χώρα κατέγραψαν κατακόρυφη πτώση κατά 42% μέσα σε μία δεκαπενταετία, υποχωρώντας από τις 117,44 χιλιάδες το 2009 στις 68,31 χιλιάδες το 2024. Αν και η στεγαστική κρίση δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας για το δημογραφικό πρόβλημα, υψώνει ένα τεράστιο εμπόδιο σε μια γενιά που προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της και να σχεδιάσει τη δημιουργία οικογένειας.

Στα 30,9 έτη η αποχώρηση από την οικογενειακή εστία

Τα νεότερα δεδομένα της Eurostat και του Ινστιτούτου Δημογραφικών ερευνών και Μελετών αποτυπώνουν την ελληνική ιδιαιτερότητα. Ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο μέσος όρος ηλικίας για την αποχώρηση από το πατρικό σπίτι είναι τα 26,3 έτη, στην Ελλάδα η ανεξαρτητοποίηση καθυστερεί σημαντικά και πραγματοποιείται κατά μέσο όρο στα 30,9 χρόνια.

Η Ελλάδα καταλαμβάνει τη δεύτερη υψηλότερη θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση μαζί με τη Σλοβακία, βρισκόμενη πίσω μόνο από την Κροατία όπου ο μέσος όρος φτάνει τα 31,5 έτη. Στον αντίποδα, σε χώρες όπως η Φινλανδία, η Δανία, η Εσθονία και η Λιθουανία, οι νέοι φεύγουν από το σπίτι των γονιών τους μεταξύ 21,4 και 22,7 ετών. Η καθυστέρηση αυτή δεν οφείλεται μόνο σε νοοτροπίες ή οικογενειακούς δεσμούς, αλλά κυρίως στις οικονομικές δυσκολίες, τις συνθήκες στην αγορά εργασίας και το αυξημένο κόστος κατοικίας.

Δραματική πτώση του διαθέσιμου εισοδήματος

Η παραμονή στο οικογενειακό νοικοκυριό δεν αφορά μόνο φοιτητές ή ανέργους. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, από τους νέους ηλικίας 18 έως 34 ετών που ζουν με τους γονείς τους, το 36,7% εργάζεται με πλήρες ωράριο και ένα επιπλέον 7,2% με μερική απασχόληση, γεγονός που αποδεικνύει ότι η απασχόληση από μόνη της δεν αρκεί για την εξασφάλιση αυτόνομης διαβίωσης. Στην Ελλάδα το χάσμα είναι ακόμα μεγαλύτερο εξαιτίας της απόστασης των μισθών από το κόστος διαβίωσης. Το 2025, το διάμεσο διαθέσιμο εισόδημα στην Ελλάδα διαμορφώθηκε στις 13.612 μονάδες αγοραστικής δύναμης, έναντι 22.630 στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Επιπλέον, σε πραγματικούς όρους, σε σύγκριση με το 2010, το διαθέσιμο εισόδημα αυξήθηκε κατά 25,4% στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ στην Ελλάδα σημείωσε πτώση κατά 22,3%.

Πρωταθλήτρια η Ελλάδα στη στεγαστική επιβάρυνση

Το 2025, το 26,4% του πληθυσμού στην Ελλάδα ζούσε σε νοικοκυριά που δαπανούσαν τουλάχιστον το 40% του εισοδήματός τους για τις συνολικές ανάγκες στέγασης, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν μόλις 7,7%. Παράλληλα, το 87,1% των πολιτών στην Ελλάδα δήλωσε δυσκολία να καλύψει τις μηνιαίες υποχρεώσεις του (έναντι 42,5% στην Ευρωπαϊκή Ένωση), το 67,2% θεωρεί τον εαυτό του φτωχό, ενώ το 18,1% αδυνατεί να θερμάνει επαρκώς την κατοικία του (έναντι 8,8% στην Ευρώπη). Μέσα σε αυτό το οικονομικό περιβάλλον, η απόφαση για ανεξαρτητοποίηση φαντάζει εξαιρετικά ρίσκο για τους νέους.

Η μετάθεση της τεκνοποίησης στα 32,2 χρόνια

Η οικονομική αβεβαιότητα και η καθυστέρηση στην αποχώρηση από το πατρικό συμπαρασύρουν και τον προγραμματισμό για τη δημιουργία οικογένειας. Η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού έχει σκαρφαλώσει στα 32,2 χρόνια, όταν τη διετία 1979-1980 ήταν στα 26,2 χρόνια, σημειώνοντας μετάθεση κατά σχεδόν έξι δεκαετίες. Παράγοντες όπως οι παρατεταμένες σπουδές, η εργασιακή ανασφάλεια, τα χαμηλά εισοδήματα και η έλλειψη στέγης στενεύουν τα περιθώρια για τη δημιουργία οικογένειας.

Δραματική πτώση των γεννήσεων κατά 42%

Η καθυστέρηση στην τεκνοποίηση συμπίπτει με μια περίοδο οξείας δημογραφικής συρρίκνωσης. Οι γεννήσεις μειώθηκαν από τις 117,44 χιλιάδες το 2009 στις 68,31 χιλιάδες το 2024, σημειώνοντας μείωση 42%. Εξετάζοντας τους μέσους όρους ανά διετία, η υποχώρηση είναι από τις 117,7 χιλιάδες γεννήσεις το 2008-2009 στις περίπου 66,7 χιλιάδες το 2024-2025. Παράλληλα, ενώ οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο δύο παιδιά, όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 αποκτούν λιγότερα από 1,5, με τους δείκτες γονιμότητας να υποχωρούν από τα 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 1979-1980 στα 1.240 το 2024-2025.

Μείωση του πληθυσμού σε αναπαραγωγική ηλικία

Το δημογραφικό αδιέξοδο ανατροφοδοτείται, καθώς μειώνεται και ο αριθμός των γυναικών που βρίσκονται σε ηλικία τεκνοποίησης. Ο γυναικείος πληθυσμός ηλικίας 25 έως 44 ετών συρρικνώθηκε κατά σχεδόν 480.000 άτομα (πτώση 28%), εξαιτίας της εισόδου σε αυτή την ηλικιακή ομάδα των αριθμητικά μικρότερων γενεών μετά το 1980, αλλά και της εξωτερικής μετανάστευσης μετά το 2010. Χωρίς θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο, οι ετήσιες γεννήσεις την περίοδο 2026-2045 αναμένεται να κυμανθούν μόλις γύρω στις 65.000.

Η γήρανση και η ερήμωση της περιφέρειας

Η πτώση των γεννήσεων σε συνδυασμό με την αύξηση των θανάτων έχει οδηγήσει σε αρνητικό ισοζύγιο. Ενώ τη δεκαετία 1971-1980 καταγράφηκε πλεόνασμα 638.000 γεννήσεων έναντι θανάτων, την περίοδο 2011-2020 οι θάνατοι ξεπέρασαν τις γεννήσεις κατά 267.000, ενώ την πενταετία 2021-2025 οι θάνατοι ήταν κατά 290.000 περισσότεροι. Σε έξι νομούς της χώρας (Θεσπρωτία, Γρεβενά, Φθιώτιδα, Κοζάνη, Ευρυτανία και Φλώρινα) οι γεννήσεις μειώθηκαν πάνω από 50% μεταξύ 2009 και 2024. Το 2024 καταγράφηκαν πανελλαδικά 184 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις, ενώ σε περιοχές όπως οι Σέρρες, τα Γρεβενά και η Ευρυτανία αντιστοιχούσαν 3,5 ή και περισσότεροι θάνατοι για κάθε γέννηση. Μόνο σε πέντε Περιφερειακές Ενότητες (Θήρα, Μύκονο, Κω, Νάξο και Ρέθυμνο) οι γεννήσεις υπερίσχυσαν των θανάτων.

Ο φαύλος κύκλος που εγκλωβίζει τη χώρα

Η οικονομική, η στεγαστική και η δημογραφική κρίση λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία. Η αδυναμία των νέων να αποκτήσουν στεγαστική και οικονομική αυτονομία οδηγεί σε αναβολή της συγκατοίκησης ή της τεκνοποίησης. Η καθυστέρηση αυτή συμπιέζει τα χρονικά περιθώρια για τη δημιουργία οικογένειας, οδηγώντας σε αριθμητικά μικρότερες μελλοντικές γενιές γονέων και επιταχύνοντας τη γήρανση και την ερήμωση της ελληνικής περιφέρειας.