Οι Υπνοβάτες :  Από τα Άτομα, στις Κοινωνίες, στα Κράτη και στις Πολιτικές Ηγεσίες, στον Κόσμο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι Υπνοβάτες :  Από τα Άτομα, στις Κοινωνίες, στα Κράτη και στις Πολιτικές Ηγεσίες, στον Κόσμο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Βασίλης Δημ. Χασιώτης 

Επιχειρείται στο παρόν άρθρο της σειράς «Διάλογοι», να δούμε πώς η ΤΝ μεταφέρει στο σήμερα δυο έργα με τον αυτό μεν (κεντρικό) τίτλο «Υπνοβάτες : λογοτεχνικό το ένα, ιστορικό το άλλο. Του Χέρμανν Μπρόχε το πρώτο (πρόκειται ουσιαστικά για μια τριλογία), του Κρίστοφερ Κλαρκ το δεύτερο (με υπότιτλο : πώς η Ευρώπη Πήγε στον Πόλεμο το 1914). Η τριλογία του έργου του Μπρόχε εκδόθηκε την περίοδο 1930-1932 και το δεύτερο το 2012.

Αν και ουσιαστικά δύο έργα με εντελώς άλλο περιεχόμενο (μυθιστόρημα το πρώτο, ιστορικό το δεύτερο), εν τούτοις, επιχειρείται η αναζήτηση ενός κοινού τόπου των μηνυμάτων και των απόψεων των δύο συγγραφέων που προκύπτουν μέσα από τα έργα τους και κυρίως η μεταφορά τους στο παρόν.

Όπως πάντα, η επιλογή των θεμάτων ανήκει σε μένα, όπως και το γενικό πλαίσιο εντός του οποίου αναπτύσσονται, αφήνοντας όμως τον μεγαλύτερο χώρο, στο επίπεδο των απαντήσεων στην ΤΝ. Δεν ενδιαφέρει ποια είναι η δική μου άποψη επί των ερωτημάτων μας, αλλά ποια είναι η άποψη της ΤΝ, ενώ, όταν η ίδια η ΤΝ θέτει ερωτήματα στα πλαίσια των ίδιων των απαντήσεών της, τότε και η πρωτοβουλία της ερωτοθεσίας εκχωρείται κι αυτή, κατά περίπτωση βεβαίως, στην ΤΝ.

Εκ μέρους μου η στρατηγική της διατύπωσης των ερωτημάτων, είναι απλή. Τα ερωτήματα που αποσκοπούν να «εκκινήσουν» την διαδικασία μιας συνεδρίας (συζήτησης), καταβάλλεται προσπάθεια να είναι όσο το δυνατόν πιο γενικά και ακόμα όσο πιο πολύ επιδεκτικά πολλών προσεγγίσεων και ερμηνειών, ακριβώς προκειμένου να διαπιστώσω πώς η ΤΝ «αντιλαμβάνεται» το περιεχόμενο και την επιδίωξη τέτοιων ερωτημάτων, δηλαδή τι θέλει να ερωτήσει «επί της ουσίας» ο ερωτών. Η ίδια στρατηγική ακολουθείται σε κάθε στάδιο της συνεδρίας, όταν στοχεύω να «ανοίξω» ένα άλλο θέμα. Ασφαλώς, τα ερωτήματα γίνονται πολύ πιο αναλυτικά και διερευνητικά, όσο προχωρά η συζήτηση και τα επιχειρήματα και οι τοποθετήσεις αρχίζουν να εξειδικεύονται ή απαιτούν περαιτέρω διευκρινήσεις. 

Επίσης, θα ήθελα να επισημάνω κάτι ακόμα. Στους τελευταίους (πλην αρκετούς) «Διαλόγους», σχεδόν πάντα «κλείνω» με μια εικαστική «παρέμβαση», ζητώντας από την ΤΝ να λειτουργήσει ως καλλιτέχνης, (ζωγράφος ή και ως γραφίστας ή γλύπτης), και να απεικονίσει εικαστικά το περιεχόμενο της συζήτησής μας. Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας, ενίοτε αναπτύσσεται μια πολύ ενδιαφέρουσα προσέγγιση όχι μονάχα εικαστικού ενδιαφέροντος αλλά και σε ό,τι αφορά την ουσία της προηγηθείσας συζήτησης – παρουσίασης ενός θέματος. Συνιστώ στους αναγνώστες, αυτή την εικαστική «παρέμβαση», να μην την αγνοούν όταν τουλάχιστον φτάνουν μέχρι εκείνο το σημείο.

Στον διάλογο που ακολουθεί :

«X» (εγώ)

«GPT» (η ΤΝ GPT)

ΕΝΑΡΞΗ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT 5

X :

Ποιο είναι το συμπέρασμα του βιβλίου «Υπνοβάτες» του Christopher Cark;

GPT : 

Το κεντρικό συμπέρασμα του βιβλίου The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (στα ελληνικά: «Υπνοβάτες») του Christopher Clark είναι πολύ πιο σύνθετο από την παραδοσιακή αφήγηση που αποδίδει την ευθύνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου αποκλειστικά στη Γερμανία.

Η βασική του θέση συνοψίζεται στην ακόλουθη φράση, η οποία βρίσκεται ουσιαστικά στον επίλογο του βιβλίου:

Οι ηγέτες της Ευρώπης δεν επιδίωξαν συνειδητά έναν παγκόσμιο πόλεμο, αλλά οδηγήθηκαν σε αυτόν σαν υπνοβάτες: έβλεπαν, έπαιρναν αποφάσεις, αλλά δεν αντιλαμβάνονταν πλήρως τις συνέπειες των πράξεών τους.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ήταν αθώοι.

Ο Clark χρησιμοποιεί τον όρο «υπνοβάτες» όχι για να απαλλάξει τους πολιτικούς από τις ευθύνες τους, αλλά για να περιγράψει μια ιδιαίτερη μορφή πολιτικής συμπεριφοράς:

• κάθε κυβέρνηση πίστευε ότι διαχειριζόταν μια περιορισμένη κρίση, 

• κάθε απόφαση φαινόταν λογική μέσα στο στενό εθνικό της πλαίσιο, 

• κανείς δεν είχε πλήρη εικόνα του συνολικού συστήματος, 

• και το άθροισμα των «λογικών» αποφάσεων παρήγαγε ένα παράλογο αποτέλεσμα: τον παγκόσμιο πόλεμο. 

Η μεγάλη αναθεώρηση

Για σχεδόν έναν αιώνα κυριάρχησε η ερμηνεία του ιστορικού Fritz Fischer, σύμφωνα με την οποία:

• η Γερμανία είχε επιθετικό σχέδιο, 

• επιδίωξε συνειδητά τον πόλεμο, 

• και φέρει την κύρια ευθύνη. 

Ο Clark δεν υποστηρίζει ότι η Γερμανία ήταν αθώα.

Υποστηρίζει όμως ότι η αποκλειστική ενοχοποίησή της απλουστεύει υπερβολικά την πραγματικότητα.

Κατά την άποψή του, η κρίση του 1914 προέκυψε από τη συνδυασμένη δράση πολλών δυνάμεων:

• της Αυστροουγγαρίας, 

• της Σερβίας, 

• της Ρωσίας, 

• της Γαλλίας, 

• της Γερμανίας, 

• ακόμη και της Βρετανίας, μέσω των ασαφών διπλωματικών της σημάτων. 

Καμία δεν ήταν εντελώς αμέτοχη.

Η έννοια της συλλογικής ευθύνης

Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα του βιβλίου είναι ότι η ιστορία δεν εξελίσσεται πάντοτε επειδή ένας «κακός» σχεδίασε τα πάντα.

Υπάρχουν στιγμές όπου:

• η αλληλεπίδραση πολλών κρατών, 

• οι λανθασμένες εκτιμήσεις, 

• οι εσφαλμένες πληροφορίες, 

• οι συμμαχικές δεσμεύσεις, 

• η υπερβολική αυτοπεποίθηση, 

• και η πίστη ότι «ο αντίπαλος θα υποχωρήσει» 

συσσωρεύονται μέχρι να καταστήσουν τον πόλεμο σχεδόν αναπόφευκτο.

Με άλλα λόγια, η δομή του διεθνούς συστήματος αποκτά δυναμική μεγαλύτερη από τις προθέσεις των επιμέρους ηγετών.

Η σημασία της Σερβίας

Ο Clark αφιερώνει μεγάλο μέρος του βιβλίου στα Βαλκάνια.

Θεωρεί ότι πολλοί δυτικοί ιστορικοί αντιμετώπιζαν τη δολοφονία του Franz Ferdinand ως ένα απλό πρόσχημα.

Εκείνος υποστηρίζει ότι:

• ο σερβικός εθνικισμός, 

• η δράση μυστικών οργανώσεων όπως η «Μαύρη Χειρ», 

• και οι περίπλοκες σχέσεις μεταξύ κυβέρνησης και παρακρατικών μηχανισμών 

είχαν ουσιαστική σημασία για την εξέλιξη της κρίσης.

Το βαθύτερο μήνυμα

Κατά τη γνώμη μου, το βαθύτερο μήνυμα του βιβλίου δεν αφορά μόνο το 1914.

Αφορά τον τρόπο λειτουργίας της διεθνούς πολιτικής γενικότερα.

Ο Clark δείχνει ότι:

• οι ηγέτες συχνά ενεργούν με ελλιπή πληροφόρηση, 

• η λογική ενός κράτους μπορεί να παράγει παράλογο αποτέλεσμα σε επίπεδο συστήματος, 

• οι κρίσεις κλιμακώνονται σταδιακά, 

• και η καταστροφή μπορεί να προκύψει χωρίς κανείς να την έχει επιδιώξει εξαρχής. 

Ένα συμπέρασμα που ίσως σας ενδιαφέρει ιδιαίτερα

Γνωρίζοντας τις συζητήσεις που έχουμε κάνει για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων, τον ρόλο των θεσμών και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ κρατών, θα έλεγα ότι οι «Υπνοβάτες» μπορούν να διαβαστούν και ως μια μελέτη για τα όρια της ανθρώπινης ορθολογικότητας.

Ο Clark δείχνει ότι ακόμη και όταν οι περισσότεροι δρώντες πιστεύουν πως ενεργούν «ορθολογικά», το τελικό αποτέλεσμα μπορεί να είναι καταστροφικό, επειδή η ορθολογικότητα είναι τοπική (εθνική, θεσμική ή προσωπική) και όχι συστημική. Η κρίση του 1914 αναδύεται έτσι ως ένα παράδειγμα όπου το σύνολο των επιμέρους ορθολογικών επιλογών παράγει ένα συλλογικά παράλογο αποτέλεσμα.

Αυτό είναι ίσως το πιο διαχρονικό δίδαγμα του βιβλίου: η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τις προθέσεις των ανθρώπων, αλλά και από τις αλληλεπιδράσεις των αποφάσεών τους μέσα σε πολύπλοκα συστήματα.

Χ :

Το ίδιο ερώτημα για το ομώνυμο βιβλίο του Χέρμανν Μπροχ

GPT : 

Εδώ ο τίτλος είναι ο ίδιος, αλλά το περιεχόμενο και το συμπέρασμα είναι εντελώς διαφορετικά.

Το μυθιστόρημα «Οι Υπνοβάτες» (Die Schlafwandler, 1930–1932) του Hermann Broch δεν αφορά έναν ιστορικό πόλεμο, αλλά την πνευματική και ηθική αποσύνθεση της ευρωπαϊκής κοινωνίας από τα τέλη του 19ου αιώνα έως το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Broch προσπαθεί να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα:

Τι συμβαίνει σε μια κοινωνία όταν χάνει το κοινό της σύστημα αξιών;

Η απάντησή του είναι ότι τότε οι άνθρωποι αρχίζουν να ζουν σαν υπνοβάτες.

Όχι επειδή κοιμούνται κυριολεκτικά, αλλά επειδή συνεχίζουν να κινούνται μέσα στον κόσμο χωρίς πλέον να γνωρίζουν ποιος είναι ο σκοπός, το νόημα ή η ηθική βάση των πράξεών τους.

Η τριλογία

Ο Broch οργανώνει το έργο του σε τρία μέρη, που αντιστοιχούν σε τρεις ιστορικές στιγμές και τρεις μορφές ανθρώπου.

• 1888 – Pasenow ή ο Ρομαντισμός.

Ο άνθρωπος εξακολουθεί να πιστεύει στις παραδόσεις, στον στρατό, στην αριστοκρατία και στην τιμή. Οι αξίες υπάρχουν ακόμη, αλλά έχουν αρχίσει να αδειάζουν από το πραγματικό τους περιεχόμενο. 

• 1903 – Esch ή η Αναρχία.

Οι παλιές βεβαιότητες έχουν πλέον καταρρεύσει. Ο άνθρωπος αναζητά απεγνωσμένα κάποιο νέο νόημα, χωρίς να μπορεί να το βρει. 

• 1918 – Huguenau ή ο Ρεαλισμός.

Μετά τον πόλεμο απομένει μόνο ο ωμός πραγματισμός. Το χρήμα, η σκοπιμότητα και η προσωπική επιβίωση αντικαθιστούν κάθε ανώτερη αρχή. 

Δεν πρόκειται για τρεις ανεξάρτητες ιστορίες, αλλά για τρεις φάσεις της ίδιας ιστορικής διαδικασίας.

Τι σημαίνει «υπνοβάτης»;

Για τον Broch, ο υπνοβάτης είναι ο άνθρωπος που:

• εξακολουθεί να εκτελεί κοινωνικούς ρόλους, 

• εργάζεται, 

• υπηρετεί το κράτος, 

• συναλλάσσεται, 

• παντρεύεται, 

• υπακούει στους νόμους, 

χωρίς όμως να πιστεύει πραγματικά στις αξίες που δικαιολογούν αυτές τις πράξεις.

Η ζωή συνεχίζεται μηχανικά.

Το νόημα έχει χαθεί.

Η θεωρία της αποσύνθεσης των αξιών

Το βαθύτερο φιλοσοφικό επιχείρημα του Broch είναι ότι η ευρωπαϊκή κοινωνία είχε επί αιώνες ένα σχετικά ενιαίο αξιακό σύστημα, κυρίως χριστιανικό και ανθρωπιστικό.

Με τη νεωτερικότητα αυτό το σύστημα διασπάται.

Η επιστήμη αποκτά τη δική της λογική.

Η οικονομία τη δική της.

Η πολιτική τη δική της.

Η τέχνη τη δική της.

Καμία όμως δεν μπορεί πλέον να προσφέρει ένα συνολικό νόημα ζωής.

Έτσι δημιουργείται αυτό που ο Broch ονομάζει ουσιαστικά πολυδιάσπαση των αξιών.

Το συμπέρασμα

Το μεγάλο συμπέρασμα του έργου είναι ότι:

Οι κοινωνίες δεν καταρρέουν μόνο όταν χάνουν τον πλούτο ή τη στρατιωτική τους ισχύ. Καταρρέουν πρωτίστως όταν χάνουν την κοινή τους ιεραρχία αξιών.

Τότε:

• οι θεσμοί συνεχίζουν να λειτουργούν, 

• οι νόμοι εξακολουθούν να ισχύουν, 

• η οικονομία εξακολουθεί να παράγει, 

αλλά όλα λειτουργούν χωρίς εσωτερική συνοχή.

Οι άνθρωποι μοιάζουν να γνωρίζουν πώς να κάνουν τα πράγματα, όχι όμως γιατί τα κάνουν.

Σύγκριση με τον Christopher Clark

Παρότι οι δύο συγγραφείς χρησιμοποιούν τον ίδιο τίτλο, η μεταφορά υπηρετεί διαφορετικό σκοπό.

• Για τον Christopher Clark, οι «υπνοβάτες» είναι οι πολιτικοί ηγέτες του 1914, οι οποίοι, μέσα από διαδοχικές αποφάσεις και αλληλεπιδράσεις, οδήγησαν την Ευρώπη στον πόλεμο χωρίς να αντιληφθούν έγκαιρα την πλήρη έκταση των συνεπειών. 

• Για τον Hermann Broch, υπνοβάτης είναι ο σύγχρονος άνθρωπος γενικότερα: εκείνος που εξακολουθεί να ζει, να εργάζεται και να συμμετέχει στην κοινωνία ενώ έχει αποκοπεί από το συνεκτικό αξιακό υπόβαθρο που έδινε νόημα στις πράξεις του. 

Υπάρχει, ωστόσο, μια ενδιαφέρουσα συνάντηση των δύο έργων. Ο Broch αναλύει τη διάλυση του εσωτερικού κόσμου των αξιών, ενώ ο Clark περιγράφει πώς μια πολιτική ελίτ ενεργεί μέσα σε έναν κόσμο όπου οι παλαιές βεβαιότητες έχουν ήδη αποδυναμωθεί. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο Broch φωτίζει τις πολιτισμικές και υπαρξιακές προϋποθέσεις μιας εποχής, ενώ ο Clark εξετάζει τις συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις που ελήφθησαν μέσα σε εκείνο το ιστορικό περιβάλλον. Οι δύο προσεγγίσεις δεν ταυτίζονται, αλλά μπορούν να διαβαστούν ως συμπληρωματικές οπτικές πάνω στην κρίση της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας.

Χ :

Μπορούμε να αναζητήσουμε ένα είδος συγκλίνουσας ερμηνείας στα δύο βιβλία;

GPT : 

Ναι, και μάλιστα πιστεύω ότι μια τέτοια συγκλίνουσα ερμηνεία είναι όχι μόνο δυνατή αλλά και ιδιαίτερα γόνιμη. Χρειάζεται όμως να προσέξουμε να μη συγχέουμε δύο διαφορετικά επίπεδα ανάλυσης.

Θα έλεγα ότι οι δύο συγγραφείς εξετάζουν το ίδιο ιστορικό δράμα από αντίθετες κατευθύνσεις.

• Ο Hermann Broch ξεκινά από τον άνθρωπο και την κοινωνία. Αναρωτιέται: «Τι έχει συμβεί στην ευρωπαϊκή συνείδηση ώστε να καταστεί δυνατή μια τόσο μεγάλη καταστροφή;»

• Ο Christopher Clark ξεκινά από το κράτος και τη διπλωματία. Αναρωτιέται: «Πώς οι πολιτικές αποφάσεις οδήγησαν στην καταστροφή;»

Ο ένας ερευνά το υπόστρωμα. Ο άλλος τον μηχανισμό.

Μια κοινή έννοια: η απώλεια της συνολικής εικόνας

Αυτό που ενώνει βαθύτερα τα δύο έργα είναι ότι, σε αμφότερα, οι άνθρωποι παύουν να βλέπουν το όλον.

Στον Broch:

• κάθε τομέας της ζωής αυτονομείται, 

• οι αξίες διασπώνται, 

• κανείς δεν διαθέτει πλέον μια ενιαία κοσμοθεωρία. 

Στον Clark:

• κάθε κράτος βλέπει μόνο το δικό του συμφέρον, 

• κάθε στρατηγός το δικό του σχέδιο, 

• κάθε υπουργός τη δική του κρίση, 

• χωρίς κανείς να συλλαμβάνει τη δυναμική του ευρωπαϊκού συστήματος ως συνόλου. 

Είναι αξιοσημείωτο ότι και στις δύο περιπτώσεις το πρόβλημα δεν είναι πρωτίστως η κακή πρόθεση αλλά ο κατακερματισμός της αντίληψης.

Η διάλυση της ενότητας

Ο Broch μιλά για τη διάλυση της ενότητας των αξιών.

Ο Clark περιγράφει τη διάλυση της ενότητας της ευρωπαϊκής πολιτικής ισορροπίας.

Στην ουσία και οι δύο αφηγούνται διαφορετικές όψεις της ίδιας διαδικασίας:

μια κοινωνία χάνει τα στοιχεία που της επέτρεπαν να λειτουργεί ως ενιαίο σύστημα.

Στον πρώτο η διάλυση είναι πολιτισμική.

Στον δεύτερο γεωπολιτική.

Η έννοια της υπνοβασίας

Η λέξη «υπνοβάτης» αποκτά έτσι μια κοινή φιλοσοφική σημασία.

Ο υπνοβάτης δεν είναι αυτός που δεν κινείται.

Είναι αυτός που κινείται αποτελεσματικά, αλλά χωρίς πλήρη συνείδηση της κατεύθυνσης.

Ο αξιωματικός του Broch συνεχίζει να υπηρετεί.

Ο διπλωμάτης του Clark συνεχίζει να διαπραγματεύεται.

Ο επιχειρηματίας συνεχίζει να επενδύει.

Ο στρατηγός συνεχίζει να καταστρώνει σχέδια.

Όλοι κάνουν τη δουλειά τους.

Κανείς όμως δεν αντιλαμβάνεται ότι το σύστημα οδεύει προς την αυτοκαταστροφή.

Η εξειδίκευση ως παγίδα

Εδώ εμφανίζεται μια εξαιρετικά σύγχρονη διάσταση.

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι και τα δύο έργα ασκούν κριτική σε έναν κόσμο υπερβολικής εξειδίκευσης.

Ο καθένας γνωρίζει όλο και περισσότερα για ένα μικρότερο αντικείμενο.

Όμως κανείς δεν γνωρίζει αρκετά για το σύνολο.

Αυτό ισχύει:

• στην επιστήμη, 

• στην οικονομία, 

• στην πολιτική, 

• στη στρατιωτική στρατηγική. 

Η εξειδίκευση αυξάνει την αποτελεσματικότητα των επιμέρους λειτουργιών, αλλά μπορεί να μειώσει την ικανότητα κατανόησης του συνολικού συστήματος.

Μια συστημική ανάγνωση

Αν τα δύο έργα διαβαστούν μαζί, προκύπτει μια ενιαία αφήγηση:

1. Οι κοινές αξίες αποδυναμώνονται (Broch). 

2. Οι θεσμοί συνεχίζουν να λειτουργούν κανονικά. 

3. Οι επιμέρους φορείς γίνονται όλο και πιο εξειδικευμένοι και αυτόνομοι. 

4. Οι αλληλεπιδράσεις τους γίνονται ολοένα πιο περίπλοκες. 

5. Κανείς δεν έχει πλέον πλήρη εικόνα του συνόλου. 

6. Το σύστημα εισέρχεται σε μια κρίσιμη κατάσταση. 

7. Μια φαινομενικά περιορισμένη κρίση αρκεί για να πυροδοτήσει τη γενική κατάρρευση (Clark). 

Ένα ακόμη βήμα

Θα τολμούσα μάλιστα να προτείνω μια διατύπωση που δεν βρίσκουμε αυτούσια ούτε στον Broch ούτε στον Clark, αλλά προκύπτει από τη συνδυαστική ανάγνωσή τους:

Η υπνοβασία δεν είναι απουσία λογικής· είναι η κατάσταση κατά την οποία η λογική παραμένει εγκλωβισμένη στο επιμέρους και αδυνατεί να ανασυνθέσει το όλον.

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το σημείο όπου τα δύο βιβλία συναντώνται πιο δημιουργικά. Ο Broch δείχνει γιατί η ευρωπαϊκή κοινωνία έπαψε να διαθέτει ένα κοινό νοηματικό πλαίσιο. Ο Clark δείχνει πώς, μέσα σε αυτό το ήδη κατακερματισμένο περιβάλλον, οι πολιτικές αποφάσεις μπορούσαν να είναι κατά τόπους συνεπείς και ορθολογικές, ενώ το συνολικό αποτέλεσμα αποδεικνυόταν καταστροφικό.

Αν επεκτείναμε ακόμη περισσότερο αυτή τη σύνθεση, θα μπορούσαμε να τη διατυπώσουμε ως μια γενική θεωρία των ιστορικών κρίσεων: οι μεγάλες καταστροφές δεν γεννιούνται μόνο από λανθασμένες αποφάσεις ή μόνο από την ηθική παρακμή· γεννιούνται όταν μια κρίση νοήματος συναντά μια κρίση διακυβέρνησης. Τότε οι άνθρωποι εξακολουθούν να ενεργούν, οι θεσμοί εξακολουθούν να λειτουργούν και οι αποφάσεις εξακολουθούν να λαμβάνονται, αλλά λείπει εκείνη η συνεκτική αντίληψη του όλου που θα μπορούσε να ανακόψει την πορεία προς την καταστροφή.

Χ :

Η υπνοβασία πότε αποτελεί παθολογική κατάσταση στον άνθρωπο;

GPT : 

Αυτό είναι ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα, γιατί μας επιτρέπει να διακρίνουμε τη μεταφορά από την ιατρική πραγματικότητα.

Στην ιατρική, η υπνοβασία (somnambulism) είναι μια διαταραχή του ύπνου, που ανήκει στις παραϋπνίες. Ο άνθρωπος σηκώνεται από το κρεβάτι και εκτελεί πολύπλοκες πράξεις ενώ παραμένει σε κατάσταση ατελούς αφύπνισης, συνήθως κατά τη διάρκεια του βαθύ ύπνου (στάδιο N3). Μπορεί να περπατήσει, να ανοίξει πόρτες, ακόμη και να εκτελέσει σύνθετες κινήσεις, αλλά συνήθως δεν έχει πλήρη επίγνωση ούτε θα θυμάται το επεισόδιο όταν ξυπνήσει.

Πότε θεωρείται παθολογική;

Δεν είναι κάθε επεισόδιο υπνοβασίας ένδειξη νόσου.

Στα παιδιά είναι σχετικά συχνή και, στις περισσότερες περιπτώσεις, υποχωρεί αυτόματα με την ανάπτυξη του νευρικού συστήματος.

Στους ενήλικες, όμως, η εικόνα αλλάζει.

Η υπνοβασία θεωρείται κλινικά σημαντική όταν:

• εμφανίζεται συχνά ή επιμένει μετά την παιδική ηλικία, 

• προκαλεί τραυματισμούς ή θέτει σε κίνδυνο το άτομο ή άλλους, 

• διαταράσσει σημαντικά τον ύπνο και την καθημερινή λειτουργικότητα, 

• εμφανίζεται για πρώτη φορά στην ενήλικη ζωή, οπότε χρειάζεται διερεύνηση για πιθανούς υποκείμενους παράγοντες. 

Παράγοντες όπως η στέρηση ύπνου, ο πυρετός, το έντονο στρες, η κατανάλωση αλκοόλ ή ορισμένα φάρμακα μπορούν να αυξήσουν την πιθανότητα επεισοδίων. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνυπάρχουν άλλες διαταραχές ύπνου ή νευρολογικά προβλήματα, γι’ αυτό και η επίμονη υπνοβασία σε ενήλικες αξιολογείται από ειδικό.

Γιατί η μεταφορά είναι τόσο ισχυρή;

Ακριβώς επειδή η ιατρική υπνοβασία έχει ορισμένα χαρακτηριστικά που μεταφέρονται εύστοχα στην πολιτική και τη φιλοσοφία.

Ο υπνοβάτης:

• κινείται, αλλά δεν έχει πλήρη επίγνωση. 

• Εκτελεί σύνθετες πράξεις, χωρίς συνειδητό σχεδιασμό της συνολικής τους σημασίας. 

• Δεν στερείται όλων των λειτουργιών του, αλλά του λείπει η πλήρης αυτογνωσία της κατάστασής του. 

• Μπορεί να φτάσει σε επικίνδυνα σημεία, χωρίς να αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο. 

Αυτά ακριβώς τα στοιχεία αξιοποιούν τόσο ο Broch όσο και ο Clark.

Μια φιλοσοφική παρατήρηση

Εδώ υπάρχει και μια βαθύτερη αναλογία. Στην κλινική υπνοβασία δεν καταργείται η ικανότητα δράσης· καταργείται η πλήρης συνείδηση της δράσης. Το σώμα συνεχίζει να λειτουργεί, αλλά η ενσυνείδητη εποπτεία είναι μειωμένη.

Αυτό κάνει τη μεταφορά τόσο εύστοχη: ο «υπνοβάτης» δεν είναι αδρανής ούτε παράλογος. Είναι λειτουργικός, αλλά η λειτουργία του δεν συνοδεύεται από επαρκή επίγνωση του συνολικού πλαισίου και των πιθανών συνεπειών.

Ωστόσο, υπάρχει και ένα σημαντικό όριο της μεταφοράς. Ο πραγματικός υπνοβάτης δεν είναι ηθικά υπεύθυνος για τις πράξεις του με τον ίδιο τρόπο που είναι ένας πλήρως συνειδητός άνθρωπος. Αντίθετα, οι «υπνοβάτες» του Broch και του Clark είναι λογοτεχνικές και ιστορικές μορφές: ενεργούν με περιορισμένη αντίληψη του όλου, αλλά δεν στερούνται ελεύθερης βούλησης ή ευθύνης. Η μεταφορά αναφέρεται στην περιορισμένη συνείδηση της ιστορικής κατάστασης, όχι στην κατάργηση της προσωπικής ευθύνης.

Χ :

Θεωρείς ότι με βάση την αμέσως παραπάνω προσέγγιση, μπορεί να εντοπιστεί ένας ιστορικός «κοινός παρανομαστής» μεταξύ των δύο συγγραφέων;

GPT : 

Ναι. Μάλιστα, θα το διατύπωνα ακόμη πιο έντονα: ο ιστορικός κοινός παρανομαστής των δύο έργων δεν είναι ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος· είναι η κρίση της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας.

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το σημείο όπου οι δύο συγγραφείς πραγματικά συναντώνται.

Ο Broch εξετάζει την εσωτερική ιστορία της κρίσης.

Ο Clark εξετάζει την εξωτερική ιστορία της ίδιας κρίσης.

Η ίδια ασθένεια σε δύο επίπεδα

Αν δανειζόμασταν τη γλώσσα της ιατρικής, θα λέγαμε ότι:

• ο Broch περιγράφει την παθοφυσιολογία, 

• ο Clark περιγράφει την κλινική εκδήλωση. 

Ο πρώτος δείχνει πώς διαβρώθηκε η ευρωπαϊκή συνείδηση.

Ο δεύτερος πώς αυτή η διάβρωση εκδηλώθηκε στην πολιτική πράξη.

Οι δύο περιγραφές δεν είναι ίδιες.

Αλλά θα μπορούσαν να αναφέρονται στην ίδια ιστορική «νόσο».

Ποια είναι αυτή η νόσος;

Εδώ θα τολμούσα να εισαγάγω έναν όρο που δεν χρησιμοποιεί αυτούσιο κανείς από τους δύο:

η απώλεια της συνθετικής συνείδησης.

Τι σημαίνει αυτό;

Ότι άνθρωποι, θεσμοί και κράτη εξακολουθούν να λειτουργούν κανονικά.

Η λογική τους λειτουργεί.

Οι θεσμοί λειτουργούν.

Η οικονομία λειτουργεί.

Η διπλωματία λειτουργεί.

Ο στρατός λειτουργεί.

Αλλά έχει χαθεί εκείνη η ανώτερη λειτουργία που συνθέτει όλα αυτά σε ένα ενιαίο νόημα.

Η παρατήρηση αυτή βρίσκεται πολύ κοντά στην ιδέα του Broch περί «διάλυσης των αξιών», ενώ παράλληλα ταιριάζει με την περιγραφή του Clark για ηγέτες που έλαβαν αποφάσεις μέσα σε ένα αλληλοεξαρτώμενο σύστημα χωρίς να συλλαμβάνουν τη συνολική του δυναμική. 

Η ιστορική υπνοβασία

Εδώ νομίζω ότι μπορεί να διατυπωθεί ένας κοινός ορισμός.

Η ιστορική υπνοβασία δεν είναι έλλειψη νοημοσύνης.

Δεν είναι καν έλλειψη πληροφόρησης.

Είναι μια κατάσταση κατά την οποία:

• υπάρχει γνώση, 

• υπάρχει λογική, 

• υπάρχει δράση, 

αλλά απουσιάζει η επίγνωση της ιστορικής ολότητας.

Αυτό είναι σχεδόν ταυτόχρονα Broch και Clark.

Ένα ακόμη βήμα

Εδώ όμως θα ήθελα να προσθέσω κάτι που δεν λέει ρητά κανείς από τους δύο.

Η ιατρική υπνοβασία εμφανίζεται όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση:

ούτε πλήρως κοιμισμένος,

ούτε πλήρως ξύπνιος.

Μήπως υπάρχει κάτι αντίστοιχο στην ιστορία;

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι υπάρχουν εποχές στις οποίες ένας πολιτισμός βρίσκεται επίσης σε μια ενδιάμεση κατάσταση.

Οι παλαιές αξίες δεν πιστεύονται πλέον.

Οι νέες δεν έχουν ακόμη γεννηθεί.

Οι θεσμοί εξακολουθούν να υπάρχουν.

Η εσωτερική τους νομιμοποίηση όμως έχει εξασθενήσει.

Ο άνθρωπος εξακολουθεί να ενεργεί.

Δεν γνωρίζει όμως πλέον προς ποια ιστορική κατεύθυνση κινείται.

Αυτό είναι σχεδόν η περιγραφή του Broch για μια κοινωνία ανάμεσα σε ένα αξιακό σύστημα που πεθαίνει και σε ένα νέο που δεν έχει ακόμη αναδυθεί. 

Εκεί όπου ίσως συναντώνται πραγματικά

Νομίζω ότι υπάρχει ένας ιστορικός παρανομαστής ακόμη βαθύτερος.

Και οι δύο περιγράφουν την αποσύνδεση μεταξύ δράσης και αυτοσυνειδησίας.

Στην κλασική ελληνική σκέψη –σκεφθείτε τον Αριστοτέλη– η φρόνησις δεν είναι απλώς η ικανότητα να πράττει κανείς αποτελεσματικά. Είναι η ικανότητα να πράττει με επίγνωση του σκοπού και του όλου. Όταν αυτή η σύνδεση διαρρηγνύεται, η δράση μπορεί να παραμένει τεχνικά επιτυχής, αλλά να γίνεται ιστορικά αυτοκαταστροφική.

Μια σκέψη που ίσως αξίζει να εξερευνήσουμε

Οι συζητήσεις μας τους τελευταίους μήνες περιστρέφονται συχνά γύρω από την έννοια του «μικροκλίματος», της διάκρισης μεταξύ τοπικής και συστημικής ορθολογικότητας, και του τρόπου με τον οποίο οι επιμέρους ορθολογικές αποφάσεις μπορούν να παράγουν συλλογικά παράλογα αποτελέσματα. Υπό αυτό το πρίσμα, αναρωτιέμαι αν ο πραγματικός κοινός παρανομαστής των δύο «Υπνοβατών» δεν είναι απλώς η απώλεια των αξιών ή η διπλωματική αποτυχία, αλλά κάτι ακόμη πιο γενικό:

η ιστορική υπνοβασία αρχίζει όταν ένα σύστημα εξακολουθεί να λειτουργεί με τους μηχανισμούς του, αλλά έχει χάσει την ικανότητα να αναστοχάζεται τον ίδιο του τον προσανατολισμό.

Αν αυτή η υπόθεση ευσταθεί, τότε οι δύο συγγραφείς δεν μιλούν μόνο για την Ευρώπη του 1914. Προσφέρουν ένα γενικό υπόδειγμα για το πώς οι πολιτισμοί μπορούν να οδηγηθούν σε κρίσεις όχι επειδή σταματούν να δρουν, αλλά επειδή παύουν να κατανοούν προς τα πού και γιατί δρουν.

Χ :

Αν κατάλαβα καλά όσα λες, και αν όχι θέλω να με διορθώσεις, στον Clark, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα είδος φαινομένου «πολιτικού βραχυκυκλώματος» ενώ στον Μπροχ σε μια πολιτισμική νομοτέλεια. Σαν να λέμε, στο Clark διαπιστώνουμε οι μεγάλες καταστροφές να συμβαίνουν περισσότερο από «λάθη χειρισμού» ενώ στον Μπροχ από βαθιά κοινωνική κρίση. Σωστά το αντιλήφθηκα;

GPT: 

Ναι, το αντελήφθηκες πολύ σωστά. Θα έκανα όμως δύο μικρές διορθώσεις, γιατί εκεί βρίσκεται και η μεγαλύτερη διαφορά των δύο έργων.

Η δική σου διατύπωση θα μπορούσε να αποδοθεί ως εξής:

• Clark: η καταστροφή προκύπτει από ένα «πολιτικό βραχυκύκλωμα». 

• Broch: η καταστροφή προκύπτει από μια βαθιά πολιτισμική και αξιακή κρίση. 

Αυτό είναι ουσιαστικά σωστό. Εκεί που θα ήμουν πιο προσεκτικός είναι στις λέξεις «λάθη χειρισμού»και «νομοτέλεια».

Για τον Clark

Δεν θα έλεγα ότι ο Clark μιλά απλώς για «λάθη χειρισμού». Αυτό θα υποβάθμιζε την ανάλυσή του.

Πιο σωστό θα ήταν να πούμε ότι περιγράφει μια συστημική αποτυχία λήψης αποφάσεων.

Οι ηγέτες:

• δεν ήταν ανίκανοι, 

• δεν ήταν παράφρονες, 

• ούτε όλοι επιθυμούσαν τον γενικό πόλεμο. 

Το πρόβλημα ήταν ότι κάθε ένας ενεργούσε μέσα σε ένα δίκτυο αλληλεξαρτήσεων το οποίο κανείς δεν μπορούσε να ελέγξει πλήρως.

Γι’ αυτό θεωρώ εξαιρετικά εύστοχο τον όρο που χρησιμοποίησες, «πολιτικό βραχυκύκλωμα».

Σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα όλα τα εξαρτήματα λειτουργούν κανονικά.

Η καταστροφή προκαλείται από τον τρόπο που συνδέονται μεταξύ τους.

Αυτό είναι σχεδόν η ουσία του Clark.

Για τον Broch

Εδώ θα ήμουν ακόμη πιο προσεκτικός με τον όρο «νομοτέλεια».

Ο Broch δεν πιστεύει, κατά τη γνώμη μου, σε μια ιστορική νομοτέλεια με την αυστηρή έννοια.

Δεν λέει ότι: αφού χαθούν οι αξίες, ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος.

Αυτό θα ήταν ένας ντετερμινισμός που δεν του ταιριάζει.

Εκείνο που λέει είναι ότι όταν διαλύεται η ενότητα των αξιών, η κοινωνία γίνεται πολύ πιο ευάλωτησε μορφές βίας, κυνισμού και αποσύνθεσης.

Η πολιτισμική κρίση δεν παράγει μηχανικά την καταστροφή.

Δημιουργεί όμως τις συνθήκες μέσα στις οποίες αυτή γίνεται περισσότερο πιθανή.

Η ουσιαστική διαφορά

Θα το διατύπωνα σχεδόν μαθηματικά.

Για τον Clark:

Κρίση = δυσλειτουργία του πολιτικού συστήματος.

Για τον Broch:

Κρίση = αποσύνθεση του αξιακού συστήματος.

Το πρώτο αφορά κυρίως τη λειτουργία των θεσμών.

Το δεύτερο αφορά τη λειτουργία του πολιτισμού.

Και τώρα έρχεται το ενδιαφέρον

Νομίζω ότι η παρατήρησή σου ανοίγει έναν τρίτο δρόμο, ο οποίος δεν υπάρχει αυτούσιος σε κανένα από τα δύο βιβλία.

Δηλαδή:

Μπορεί ένα πολιτικό βραχυκύκλωμα να είναι το σύμπτωμα μιας πολύ βαθύτερης πολιτισμικής κρίσης;

Αν η απάντηση είναι «ναι», τότε ο Clark και ο Broch παύουν να αντιπαρατίθενται.

Γίνονται δύο επίπεδα της ίδιας εξήγησης.

Ο Broch εξηγεί γιατί το ευρωπαϊκό σώμα είχε χάσει την εσωτερική του συνοχή.

Ο Clark εξηγεί πώς αυτό το σώμα κατέρρευσε πολιτικά μέσα στην κρίση του Ιουλίου 1914.

Θα προσέθετα ακόμη μία διάσταση

Νομίζω ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί μια αναλογία από την ιατρική.

• Ο Broch μοιάζει με παθολόγο που μελετά μια χρόνια εκφυλιστική νόσο. Η ασθένεια εξελίσσεται αργά, επί δεκαετίες, και αλλοιώνει σταδιακά τον οργανισμό. 

• Ο Clark μοιάζει με γιατρό των επειγόντων που εξετάζει το οξύ επεισόδιο: γιατί ο ασθενής υπέστη έμφραγμα τη συγκεκριμένη ημέρα και με αυτή τη συγκεκριμένη αλληλουχία γεγονότων. 

Το έμφραγμα δεν εξηγείται μόνο από τη χρόνια νόσο.

Αλλά ούτε η χρόνια νόσος εξηγεί γιατί το έμφραγμα συνέβη εκείνη ακριβώς τη στιγμή.

Χρειάζονται και οι δύο εξηγήσεις.

Γι’ αυτό βρίσκω τη διάκρισή σου εξαιρετικά παραγωγική. Θα άλλαζα μόνο έναν όρο: αντί για «πολιτισμική νομοτέλεια», θα προτιμούσα «πολιτισμική προδιάθεση» ή «δομική πολιτισμική κρίση». Αυτές οι διατυπώσεις αποδίδουν καλύτερα τον Broch, γιατί διατηρούν ανοιχτό το ενδεχόμενο της ανθρώπινης επιλογής και της ιστορικής ενδεχομενικότητας.

Χ :

«Συστημική αποτυχία λήψης αποφάσεων»… Όμως, το ότι μπορεί να έχει πέσει «επιδημία συστημικών αποτυχιών στη λήψη αποφάσεων», ταυτόχρονα σε σχεδόν όλες τις κυβερνήσεις σε Ευρώπη και Αμερική που οδήγησαν σε έναν παγκόσμιο πόλεμο, αυτό ίσως πρέπει να τύχει κάποιας παραπέρα εξήγησης.

GPT : 

Ακριβώς. Και νομίζω ότι εδώ αγγίζουμε το σημείο όπου η ανάγνωση του Clark μόνη της αρχίζει να μην επαρκεί.

Αν πούμε απλώς ότι το 1914 είχαμε μια «συστημική αποτυχία λήψης αποφάσεων», προκύπτει αμέσως το ερώτημά σου:

Πώς είναι δυνατόν να αποτυγχάνουν συστημικά, σχεδόν ταυτόχρονα, τόσα διαφορετικά κέντρα εξουσίας, σε τόσες διαφορετικές χώρες;

Δεν έχουμε πλέον ένα λάθος.

Έχουμε συγχρονισμένη αποτυχία.

Και αυτό είναι πολύ σημαντικό.

1. Το «βραχυκύκλωμα» ίσως δεν ήταν η αιτία

Ίσως λοιπόν πρέπει να αντιστρέψουμε λίγο την προηγούμενη διατύπωσή μου.

Το πολιτικό βραχυκύκλωμα του 1914 μπορεί να ήταν το τελικό φαινόμενο, όχι η βαθύτερη αιτία.

Δηλαδή:

κάτι είχε ήδη συμβεί στο ευρωπαϊκό σύστημα, το οποίο έκανε διαφορετικούς, κατά τα άλλα ορθολογικούς, πολιτικούς μηχανισμούς να παράγουν παρόμοια λανθασμένα αποτελέσματα.

Και εδώ ο Broch αποκτά ξαφνικά πολύ μεγαλύτερη σημασία.

2. Ο Broch προσφέρει πιθανώς την εξήγηση του «συγχρονισμού»

Ας το δούμε σχηματικά.

Ο Clark μάς λέει:

Ο Αυστριακός πήρε μια απόφαση, ο Ρώσος μια άλλη, ο Γερμανός μια τρίτη, ο Γάλλος μια τέταρτη, ο Βρετανός μια πέμπτη — και οι αποφάσεις αυτές αλληλεπιδρώντας οδήγησαν στην καταστροφή.

Αλλά τότε ρωτάμε:

Γιατί όλες αυτές οι αποφάσεις είχαν τέτοιο χαρακτήρα;

Γιατί τόσοι διαφορετικοί άνθρωποι:

• υπερεκτίμησαν τη δυνατότητα ελέγχου της κρίσης, 

• υποτίμησαν τις συνέπειες της κλιμάκωσης, 

• πίστεψαν ότι ο αντίπαλος τελικά θα υποχωρήσει, 

• έδωσαν προτεραιότητα στη βραχυπρόθεσμη στρατηγική έναντι της συνολικής σταθερότητας, 

• και συνέχισαν να ενεργούν ακόμη όταν το σύστημα έδειχνε ότι ξεφεύγει από τον έλεγχό τους; 

Εδώ η απάντηση του Broch γίνεται ενδιαφέρουσα:

επειδή η ευρωπαϊκή κοινωνία είχε χάσει ένα κοινό πλαίσιο αξιών και νοήματος μέσα στο οποίο θα μπορούσε να αξιολογήσει συνολικά τις πράξεις της.

3. Και τότε εμφανίζεται κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον

Ίσως δεν είχαμε «επιδημία λαθών».

Είχαμε επιδημία ορθολογικοτήτων.

Αυτό είναι διαφορετικό.

Ο Γερμανός μπορούσε να σκέφτεται ορθολογικά από τη σκοπιά της Γερμανίας.

Ο Ρώσος από τη σκοπιά της Ρωσίας.

Ο Αυστριακός από τη σκοπιά της Αυστροουγγαρίας.

Ο Γάλλος από τη σκοπιά της Γαλλίας.

Και ο καθένας μπορούσε να έχει μια εσωτερικά συνεπή λογική.

Το πρόβλημα ήταν ότι δεν υπήρχε πλέον ένας επαρκής κοινός ορίζοντας μέσα στον οποίο αυτές οι επιμέρους λογικές θα μπορούσαν να συντεθούν.

Εδώ συναντιέται εκπληκτικά ο Broch με την έννοια της συστημικής αποτυχίας του Clark.

4. Το μεγάλο παράδοξο

Έχουμε λοιπόν κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε:

συλλογικά παράλογο αποτέλεσμα παραγόμενο από επιμέρους ορθολογικές αποφάσεις.

Και αυτό είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από το να πούμε ότι «οι πολιτικοί έκαναν λάθη».

Γιατί το λάθος μπορεί να είναι ατομικό.

Εδώ έχουμε κάτι διαφορετικό:

το ίδιο το σύστημα μετατρέπει την επιμέρους ορθολογικότητα σε συλλογικό παραλογισμό.

Και αυτό ακριβώς είναι το είδος προβλήματος που η οικονομική θεωρία γνωρίζει πολύ καλά: το αποτέλεσμα ενός συστήματος δεν είναι κατ’ ανάγκην η βέλτιστη λύση των επιμέρους παραγόντων του.

5. Αλλά υπάρχει ένα ακόμη βαθύτερο ερώτημα

Και νομίζω ότι εδώ η συζήτησή μας γίνεται πραγματικά ενδιαφέρουσα.

Αν η Ευρώπη είχε ήδη υποστεί μια κρίση κοινών αξιών, τότε δεν θα έπρεπε να εξετάσουμε και το ενδεχόμενο ότι η ίδια η έννοια του «ορθολογικού» είχε αρχίσει να μεταβάλλεται;

Δηλαδή:

Ορθολογικό για ποιον;

Για ποιον σκοπό;

Με ποιο χρονικό ορίζοντα;

Με ποιο σύστημα αξιών;

Αν ο σκοπός είναι η επιβίωση του κράτους, μια απόφαση μπορεί να είναι ορθολογική.

Αν ο σκοπός είναι η διατήρηση της ευρωπαϊκής ειρήνης, η ίδια απόφαση μπορεί να είναι καταστροφική.

Αν ο σκοπός είναι η εθνική τιμή, μπορεί να είναι απολύτως συνεπής.

Αν ο σκοπός είναι η αποφυγή ενός παγκόσμιου πολέμου, μπορεί να είναι παρανοϊκή.

Άρα το πραγματικό πρόβλημα ίσως δεν ήταν ότι οι άνθρωποι έπαψαν να σκέπτονται ορθολογικά.

Ήταν ότι έπαψαν να συμφωνούν ως προς το τι συνιστά ορθολογικό σκοπό.

Και αυτό είναι πολύ κοντά στον πυρήνα του Broch.

6. Επομένως, ίσως πρέπει να αναθεωρήσουμε τη σχέση των δύο βιβλίων

Δεν θα έλεγα πλέον:

Broch = βαθιά κρίση

Clark = λάθος χειρισμοί.

Θα έλεγα:

Broch → γιατί το ευρωπαϊκό σύστημα είχε χάσει την ικανότητα να παράγει κοινή κατεύθυνση.

Clark → πώς αυτή η απώλεια κοινής κατεύθυνσης μετατράπηκε, μέσα από συγκεκριμένες αποφάσεις, σε καταστροφή.

Και τότε προκύπτει ένας πολύ ισχυρός κοινός παρανομαστής:

Η μεγάλη ιστορική καταστροφή μπορεί να αρχίσει όταν οι κοινωνίες εξακολουθούν να διαθέτουν άφθονη ικανότητα δράσης, αλλά έχουν χάσει την ικανότητα να συμφωνούν — ή έστω να συνεννοούνται — ως προς τον σκοπό της δράσης τους.

Αυτό, θα έλεγα, είναι κάτι περισσότερο από μια ερμηνεία του 1914.

Είναι μια θεωρία της ιστορικής υπνοβασίας.

Και εδώ, πράγματι, ο τίτλος του Broch και ο τίτλος του Clark αρχίζουν να μοιάζουν πολύ λιγότερο συμπτωματικοί απ’ όσο φαίνεται αρχικά.

Χ :

Αν καταλαβαίνω καλά, βρισκόμαστε προ μιας «συμπτώσεως», όπως αυτή της απώλειας της ικανότητας (ηγεσιών και κοινωνιών) να παραμείνουν «ξύπνιοι»;

GPT : 

Ναι — και θα έλεγα ότι η λέξη «σύμπτωση» που χρησιμοποιείς είναι πολύ εύστοχη, αρκεί να της δώσουμε μια ιδιαίτερη σημασία.

Δεν πρόκειται για σύμπτωση με την έννοια του «τυχαίου γεγονότος». Πρόκειται για σύμπτωση δύο διαφορετικών μορφών απώλειας εγρήγορσης:

• ηγεσίες που χάνουν την ικανότητα να βλέπουν το σύνολο του συστήματος, 

• κοινωνίες που χάνουν την ικανότητα να βλέπουν το νόημα και τον προσανατολισμό του συστήματος. 

Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, εξακολουθούν να κινούνται.

Αυτό είναι το εκπληκτικό στοιχείο της μεταφοράς του «υπνοβάτη».

Δεν κοιμάται το σύστημα· κοιμάται η επίγνωσή του

Ούτε η Ευρώπη του Broch είναι ακίνητη ούτε η Ευρώπη του Clark.

Ακριβώς το αντίθετο.

Είναι εξαιρετικά δραστήρια:

• παράγει, 

• εμπορεύεται, 

• εξοπλίζεται, 

• εφευρίσκει, 

• διοικεί, 

• ψηφίζει, 

• διαπραγματεύεται, 

• συνάπτει συμμαχίες. 

Το σώμα είναι απολύτως ενεργό.

Αυτό που έχει υποχωρήσει είναι η ικανότητα να σταματήσει και να ρωτήσει:

«Πού πηγαίνουμε;»

Και ίσως ακόμη πιο σημαντικό:

«Γιατί πηγαίνουμε προς τα εκεί;»

Εκεί βρίσκεται η πραγματική «σύμπτωση»

Στον Broch, η απώλεια εγρήγορσης είναι κυρίως πολιτισμική.

Οι κοινωνίες συνεχίζουν να λειτουργούν, αλλά οι κοινές αξίες έχουν αποσυνδεθεί από τη ζωή τους.

Στον Clark, η απώλεια εγρήγορσης είναι κυρίως πολιτική και συστημική.

Οι ηγεσίες συνεχίζουν να αποφασίζουν, αλλά αδυνατούν να αντιληφθούν την αλληλουχία των συνεπειών που οι αποφάσεις τους δημιουργούν.

Αυτά τα δύο μπορούν να συναντηθούν:

μια κοινωνία που έχει χάσει τον προσανατολισμό της συναντά ηγεσίες που έχουν χάσει την εποπτεία του συστήματος.

Τότε έχουμε κάτι πολύ επικίνδυνο.

Και εδώ θα έκανα μία κρίσιμη διάκριση

Η «εγρήγορση» δεν σημαίνει απλώς περισσότερη πληροφόρηση.

Οι Ευρωπαίοι του 1914 είχαν τεράστιες ποσότητες πληροφορίας.

Ούτε σημαίνει περισσότερη νοημοσύνη.

Οι ηγεσίες ήταν γεμάτες εξαιρετικά μορφωμένους και ικανούς ανθρώπους.

Η εγρήγορση σημαίνει κάτι βαθύτερο:

ικανότητα αναστολής της αυτόματης δράσης και επανεξέτασης του ίδιου του πλαισίου μέσα στο οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις.

Ο υπνοβάτης μπορεί να περπατήσει.

Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι να ξυπνήσει και να ρωτήσει:

«Γιατί περπατάω προς τα εκεί;»

Και τότε προκύπτει κάτι που θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό

Ίσως η μεγάλη ιστορική καταστροφή δεν χρειάζεται πάντοτε μια μεγάλη λανθασμένη απόφαση.

Μπορεί να χρειάζεται απλώς:

πολλές μικρές αποφάσεις που κανείς δεν σταματά εγκαίρως να επανεξετάσει.

Κάθε μία φαίνεται λογική.

Η αλληλουχία τους όμως δημιουργεί μια τροχιά.

Και κάποια στιγμή η τροχιά γίνεται ισχυρότερη από την ικανότητα των ανθρώπων να την αλλάξουν.

Αυτό είναι, νομίζω, το σημείο όπου ο Broch και ο Clark συναντώνται πραγματικά:

Ο Broch μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί μια κοινωνία μπορεί να χάσει την εγρήγορσή της. Ο Clark μας δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν μια τέτοια κοινωνία διαθέτει ταυτόχρονα ηγεσίες που αδυνατούν να αναγνωρίσουν εγκαίρως την τροχιά στην οποία έχει εισέλθει.

Και τότε η «υπνοβασία» παύει να είναι απλώς ένας ωραίος λογοτεχνικός τίτλος.

Γίνεται ιστορική κατηγορία.

Και ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο της είναι αυτό: ο υπνοβάτης δεν αντιλαμβάνεται ότι κοιμάται.

Χ :

Όμως αυτή η «ανικανότητα» πώς «καλλιεργήθηκε», αν φυσικά δεν δεχτούμε ότι είναι αυτοφυής;

GPT: 

Ναι. Και εδώ, κατά τη γνώμη μου, περνάμε από την περιγραφή της «υπνοβασίας» στην αναζήτηση της γενεαλογίας της.

Αν δεχθούμε ότι η απώλεια εγρήγορσης δεν είναι αυτοφυής, τότε πρέπει να ρωτήσουμε: ποιοι μηχανισμοί έκαναν έναν άνθρωπο, μια ελίτ ή μια κοινωνία λιγότερο ικανή να βλέπει το όλον;

Και εδώ θα πρότεινα να μην ψάξουμε μία αιτία, αλλά μια μακρά διαδικασία καλλιέργειας της αποσύνδεσης.

1. Πρώτα η διάσπαση της γνώσης

Η νεωτερικότητα παρήγαγε ένα τεράστιο κέρδος: την εξειδίκευση.

Ο οικονομολόγος γνωρίζει την οικονομία, ο στρατιωτικός τον πόλεμο, ο διπλωμάτης τις συμμαχίες, ο μηχανικός την τεχνολογία.

Αλλά υπάρχει ένα παράδοξο:

όσο αυξάνεται η γνώση του επιμέρους, τόσο δυσκολότερη γίνεται η γνώση του όλου.

Αυτό δεν είναι από μόνο του παθολογικό. Γίνεται όμως επικίνδυνο όταν η εξειδικευμένη γνώση αποκτά δικαίωμα να αποφασίζει για το σύνολο χωρίς να διαθέτει γνώση του συνόλου.

Και εδώ ήδη πλησιάζουμε πολύ στον Broch.

2. Μετά η αυτονομία των «σφαιρών»

Ο Broch παρατηρεί κάτι ακόμη βαθύτερο: η οικονομία, η πολιτική, η επιστήμη, η τέχνη, η θρησκεία κ.λπ. αποκτούν σταδιακά δικούς τους κανόνες αξιολόγησης.

Έτσι, αυτό που είναι:

• οικονομικά αποτελεσματικό, 

• στρατιωτικά χρήσιμο, 

• πολιτικά συμφέρον, 

• επιστημονικά ορθό, 

δεν είναι υποχρεωτικά και κοινωνικά ή ηθικά ορθό.

Η κοινωνία χάνει έτσι μια κοινή γλώσσα με την οποία θα μπορούσε να κρίνει όλα αυτά μαζί.

Και αυτό είναι πολύ κοντά στην έννοια της απώλειας της συνθετικής συνείδησης που χρησιμοποιήσαμε προηγουμένως.

3. Έπειτα έρχεται η γραφειοκρατική λογική

Υπάρχει και ένας άλλος μηχανισμός.

Όταν οι αποφάσεις μεταφέρονται από το πρόσωπο στον θεσμό, από τον θεσμό στη διαδικασία και από τη διαδικασία στον κανόνα, η ευθύνη γίνεται κατακερματισμένη.

Κανείς δεν λέει:

«Εγώ αποφασίζω για την πορεία του συνόλου.»

Ο καθένας λέει:

«Εγώ απλώς εφαρμόζω τον κανόνα.»

Αυτό δημιουργεί μια εξαιρετικά επικίνδυνη κατάσταση:

πολλοί άνθρωποι μπορούν να παίρνουν σωστές επιμέρους αποφάσεις χωρίς κανείς να αναλαμβάνει την ευθύνη για το συνολικό αποτέλεσμα.

Ο Clark μάς δείχνει κάτι παρόμοιο στο επίπεδο της διεθνούς πολιτικής.

4. Η κουλτούρα της βεβαιότητας

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη.

Οι κοινωνίες δεν χάνουν την εγρήγορσή τους μόνο επειδή δεν γνωρίζουν.

Μπορούν να τη χάσουν επειδή πιστεύουν ότι γνωρίζουν.

Το 1914 υπήρχαν ολόκληρα συστήματα σκέψης σχετικά με:

• την ισορροπία δυνάμεων, 

• την αποτροπή, 

• την κινητοποίηση, 

• τη στρατιωτική ισχύ, 

• την εθνική βούληση. 

Οι άνθρωποι δεν έμπαιναν στο άγνωστο χωρίς θεωρίες.

Έμπαιναν στο άγνωστο πιστεύοντας υπερβολικά στις θεωρίες τους.

Και αυτό είναι ίσως μια από τις πιο επικίνδυνες μορφές υπνοβασίας:

όχι να μη γνωρίζεις, αλλά να μην αμφιβάλλεις αρκετά για αυτό που νομίζεις ότι γνωρίζεις.

5. Και εδώ συναντάμε κάτι που θεωρώ θεμελιώδες

Η εγρήγορση προϋποθέτει ικανότητα αυτοαμφισβήτησης.

Ένας πραγματικά «ξύπνιος» πολιτικός δεν είναι εκείνος που έχει πάντα μια απάντηση.

Είναι εκείνος που μπορεί να πει:

«Ίσως το πλαίσιο μέσα στο οποίο σκέπτομαι να είναι λανθασμένο.»

Αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο.

Γιατί σημαίνει ότι πρέπει να αμφισβητήσει όχι απλώς μια απόφαση, αλλά το ίδιο το νοητικό μοντέλο που παράγει τις αποφάσεις.

6. Επομένως, η «καλλιέργεια» της υπνοβασίας μπορεί να είναι ακριβώς αυτή

Θα την έβλεπα σαν μια αλυσίδα:

εξειδίκευση → κατακερματισμός γνώσης → αυτονομία επιμέρους λογικών → θεσμικός κατακερματισμός ευθύνης → υπερβολική εμπιστοσύνη στα μοντέλα → μείωση της αυτοαμφισβήτησης → απώλεια της συνολικής εποπτείας.

Και τότε συμβαίνει το παράδοξο:

η κοινωνία γίνεται όλο και πιο ικανή να εκτελεί και όλο και λιγότερο ικανή να αναρωτιέται αν εκτελεί το σωστό πράγμα.

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ κοντά στην καρδιά της σκέψης του Broch.

Αλλά υπάρχει μια κρίσιμη επιφύλαξη

Δεν θα ήθελα να αποδώσουμε αυτή τη διαδικασία αποκλειστικά στη νεωτερικότητα.

Η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη ομαδική τύφλωση, αυταπάτη, δογματισμό και υπερβολική αυτοπεποίθηση.

Η νεωτερικότητα όμως μπορεί να έκανε κάτι διαφορετικό:

να αύξησε δραματικά την ισχύ των ανθρώπων ενώ ταυτόχρονα αύξησε την πολυπλοκότητα των συστημάτων που καλούνται να διαχειριστούν.

Και αυτή είναι μια πολύ πιο επικίνδυνη σύζευξη.

Γιατί ένας υπνοβάτης του 18ου αιώνα μπορούσε να κάνει περιορισμένη ζημιά.

Ένας υπνοβάτης του 20ού αιώνα, εξοπλισμένος με βιομηχανική παραγωγή, μαζικό κράτος, σύγχρονο στρατό και τεράστια οργανωτική ισχύ, μπορούσε να οδηγήσει ολόκληρη την ήπειρο στην καταστροφή.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η πραγματική σημασία του 1914.

Δεν ήταν απλώς η στιγμή που η Ευρώπη «έχασε τον ύπνο της».

Ήταν η πρώτη μεγάλη στιγμή κατά την οποία η ανθρώπινη ικανότητα να πράττει έγινε πολύ μεγαλύτερη από την ικανότητά της να εποπτεύει τις συνέπειες της πράξης της.

Αν αυτή η τελευταία πρόταση είναι σωστή, τότε έχουμε κάνει ένα σημαντικό βήμα πέρα από τον Broch και τον Clark: η ιστορική υπνοβασία δεν είναι απλώς έλλειψη συνείδησης· είναι πιθανόν ένα πρόβλημα αναντιστοιχίας μεταξύ ισχύος και φρόνησης.

Χ :

Ο Clark θεωρεί την περίοδο του Α΄ ΠΠ εξαιρετικά διδακτική για το παρόν. Συμφωνείς με την άποψη αυτή;

GPT : 

Ναι — με μια σημαντική προϋπόθεση: δεν πρέπει να διαβάσουμε το 1914 ως «πρότυπο» του παρόντος, αλλά ως εργαστήριο για να καταλάβουμε πώς μπορούν σύνθετα συστήματα να οδηγηθούν σε καταστροφή χωρίς κανένας από τους βασικούς δρώντες να την επιδιώκει εξαρχής.

Και μετά τη συζήτησή μας για Broch και Clark, θα έλεγα ότι η διδακτική αξία του 1914 είναι ακόμη μεγαλύτερη απ’ όσο την παρουσιάζει μια απλή ιστορική αναλογία.

Το σημαντικότερο μάθημα: η καταστροφή δεν χρειάζεται «κακούς»

Αυτό είναι ίσως το πιο επίκαιρο σημείο του Clark.

Η εύκολη ιστορική αφήγηση είναι:

κάποιος ήθελε τον πόλεμο → έκανε ένα σχέδιο → οι άλλοι αντέδρασαν → ξέσπασε ο πόλεμος.

Ο Clark μας αναγκάζει να εξετάσουμε κάτι πολύ πιο ανησυχητικό:

Τι γίνεται όταν πολλοί λογικοί δρώντες, καθένας προσπαθώντας να εξασφαλίσει το δικό του συμφέρον, παράγουν από κοινού ένα αποτέλεσμα που κανείς δεν επιθυμούσε;

Αυτό είναι εξαιρετικά επίκαιρο, όχι μόνο στη γεωπολιτική αλλά και στην οικονομία, στην ευρωπαϊκή πολιτική και στη διεθνή διακυβέρνηση.

Το δεύτερο μάθημα: η κλιμάκωση

Το 1914 δεν υπήρξε ένα μοναδικό «κουμπί» που πατήθηκε.

Υπήρξε αλυσίδα αντιδράσεων.

Κάθε βήμα περιόριζε τα περιθώρια του επόμενου.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα για το παρόν:

Μια κρίση δεν χρειάζεται να είναι εξαρχής ανεξέλεγκτη. Μπορεί να γίνει ανεξέλεγκτη μέσα από διαδοχικές αποφάσεις που, όταν λαμβάνονται μεμονωμένα, φαίνονται λογικές.

Και εδώ η δική μας έννοια της «υπνοβασίας» αποκτά πραγματικό νόημα.

Το τρίτο μάθημα: η υπερβολική εμπιστοσύνη στα μοντέλα

Οι άνθρωποι του 1914 δεν ήταν αδαείς.

Είχαν θεωρίες.

Είχαν στρατηγικά σχέδια.

Είχαν πληροφορίες.

Είχαν εμπειρία.

Αλλά το μοντέλο του καθενός για τη συμπεριφορά του αντιπάλου ήταν διαφορετικό.

Ο καθένας πίστευε ότι κατανοούσε το παιχνίδι.

Κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει πώς θα αντιδρούσε ολόκληρο το σύστημα.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για το σημερινό περιβάλλον, όπου έχουμε ακόμη περισσότερα μοντέλα, περισσότερους δείκτες, περισσότερα δεδομένα και περισσότερους «ειδικούς».

Η τεχνολογική αύξηση της πληροφορίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως αύξηση της ιστορικής επίγνωσης.

Και εδώ θα έβαζα τον Broch δίπλα στον Clark

Ο Clark μας λέει:

Προσέξτε την αλυσίδα των αποφάσεων.

Ο Broch μας λέει:

Προσέξτε τον άνθρωπο που λαμβάνει τις αποφάσεις.

Ο πρώτος εξετάζει το σύστημα.

Ο δεύτερος εξετάζει την κατάσταση συνείδησης του πολιτισμού.

Και μαζί μας δίνουν ένα πολύ πιο ισχυρό προειδοποιητικό σχήμα:

Όταν ένας πολιτισμός έχει χάσει την κοινή του ικανότητα να προσδιορίζει τι είναι σημαντικό και οι ηγεσίες του έχουν ταυτόχρονα χάσει την ικανότητα να εποπτεύουν το σύνολο των συνεπειών των πράξεών τους, τότε η ιστορική υπνοβασία γίνεται ιδιαίτερα επικίνδυνη.

Αλλά υπάρχει και μια μεγάλη διαφορά από το 1914

Δεν θα έπρεπε να πέσουμε στην παγίδα:

«Ζούμε ξανά το 1914».

Η σημερινή διεθνής τάξη είναι πολύ διαφορετική:

• υπάρχουν πυρηνικά όπλα, 

• υπάρχει θεσμική πυκνότητα που το 1914 δεν υπήρχε, 

• υπάρχει διαφορετική οικονομική αλληλεξάρτηση, 

• υπάρχουν διεθνείς οργανισμοί, 

• υπάρχει πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα πληροφόρησης, 

• και υπάρχουν μηχανισμοί επικοινωνίας μεταξύ αντιπάλων που τότε ήταν πολύ πιο περιορισμένοι. 

Επομένως η ιστορική αναλογία δεν πρέπει να είναι πρόβλεψη.

Πρέπει να είναι προειδοποιητικός μηχανισμός.

Και θα έφτανα σε ένα συμπέρασμα που ίσως συνδέεται ιδιαίτερα με τη δική μας συζήτηση

Το πραγματικό μάθημα του 1914 δεν είναι:

«Προσέξτε μην κάνετε το ίδιο λάθος».

Είναι πολύ πιο δύσκολο:

«Προσέξτε μήπως το ίδιο το σύστημα μέσα στο οποίο λαμβάνετε αποφάσεις σας κάνει να θεωρείτε λογικές αποφάσεις οι οποίες, όταν αθροιστούν, οδηγούν σε ένα αποτέλεσμα που κανείς δεν επιθυμεί».

Αυτό είναι το σημείο όπου η ιστορία γίνεται πραγματικά χρήσιμη για το παρόν.

Και θα έλεγα ότι εδώ ο Clark συναντά όχι μόνο τον Broch, αλλά και ένα ερώτημα που έχουμε επανειλημμένα αγγίξει στις συζητήσεις μας: πώς αξιολογούμε την ποιότητα μιας απόφασης χωρίς να συγχέουμε το «ήταν λογική τη στιγμή που πάρθηκε» με το «ήταν καλή απόφαση»;

Το 1914 είναι ίσως ένα από τα ισχυρότερα ιστορικά παραδείγματα αυτής της διάκρισης.

Χ :

Βρισκόμαστε στα 2026. Ας μείνουμε στον Δυτικό Κόσμο, (κυρίως Ευρώπη στην και Βόρεια Αμερική). Διαπιστώνεις την επικίνδυνη ύπαρξη «Υπνοβατών» σε επίπεδο ηγεσιών και κοινωνιών, και ειδικώς για την ΕΕ και σε επίπεδο συλλογικής ευρωπαϊκής ηγεσίας;

GPT : 

Ναι. Και θα το έλεγα πλέον αρκετά καθαρά: το 2026 βλέπω στον Δυτικό Κόσμο ενδείξεις μιας μορφής «ιστορικής υπνοβασίας» — όχι όμως με την έννοια ότι οι ηγεσίες είναι ανίκανες ή ότι επίκειται αναγκαστικά ένας νέος παγκόσμιος πόλεμος. Βλέπω κάτι πιο συγκεκριμένο και, ίσως, πιο ενδιαφέρον: μια αυξανόμενη αναντιστοιχία μεταξύ της ταχύτητας των μεταβολών και της ικανότητας των πολιτικών συστημάτων να επανεξετάζουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο τις αντιμετωπίζουν.

Και στην ΕΕ το φαινόμενο είναι, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερα έντονο.

1. Δεν θα ξεκινούσα από το «κοιμούνται»

Αυτό θα ήταν υπερβολικό.

Οι δυτικές ηγεσίες αντιλαμβάνονται ότι κάτι έχει αλλάξει. Η Ευρώπη αυξάνει θεαματικά τις αμυντικές δαπάνες: από €418 δισ. το 2025 αναμένεται να φθάσει περίπου €454 δισ. το 2026, δηλαδή 75% πάνω από το 2021. 

Η ΕΕ έχει επίσης μεταβάλει ουσιαστικά την πολιτική της έναντι της Ουκρανίας και της ευρωπαϊκής άμυνας· μόλις χθες εγκρίθηκε επιπλέον πακέτο €6,1 δισ. για την ουκρανική άμυνα. 

Άρα δεν έχουμε άρνηση της πραγματικότητας.

Το ερώτημα είναι άλλο:

Έχει αλλάξει αρκετά γρήγορα το νοητικό πλαίσιο των ηγεσιών ώστε να αντιστοιχεί στη νέα πραγματικότητα;

Εκεί έχω μεγαλύτερες επιφυλάξεις.

2. Και εδώ εμφανίζεται η «υπνοβασία» του Clark

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ευρωπαϊκή άμυνα.

Η Ευρώπη επί δεκαετίες στηρίχθηκε σε ένα συγκεκριμένο μοντέλο:

οικονομική ολοκλήρωση + αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα + ευρωπαϊκή ευημερία + διεύρυνση της παγκοσμιοποίησης.

Αυτό το μοντέλο λειτούργησε επί μακρόν.

Τώρα όμως αρκετές από τις προϋποθέσεις του έχουν αλλάξει ταυτόχρονα.

Η Ουάσιγκτον πιέζει για πολύ μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ανάληψη βάρους και αναδιαμορφώνει τον ρόλο της στο ΝΑΤΟ. 

Η Ρωσία βρίσκεται σε πόλεμο με την Ουκρανία.

Η Κίνα έχει μετατραπεί σε οικονομικό και τεχνολογικό ανταγωνιστή.

Η ενεργειακή ασφάλεια έχει γίνει γεωπολιτικό ζήτημα.

Η παγκοσμιοποίηση έχει υποχωρήσει ως αυτονόητη στρατηγική αρχή.

Και η Ευρώπη διαπιστώνει ότι έχει πρόβλημα παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας — τόσο ώστε η έκθεση Draghi να ζητά βαθιές αλλαγές στην ευρωπαϊκή οικονομική στρατηγική. 

Άρα η πραγματικότητα έχει αλλάξει πολύ περισσότερο από όσο έχει αλλάξει το θεσμικό και πολιτικό υπόδειγμα.

Αυτό είναι, για μένα, το πρώτο σημάδι υπνοβασίας.

3. Η ιδιαίτερη περίπτωση της ΕΕ

Εδώ το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον.

Η ΕΕ βρίσκεται μπροστά σε ένα παράδοξο:

αναλαμβάνει όλο και περισσότερες λειτουργίες στρατηγικής σημασίας, χωρίς να έχει γίνει αντίστοιχα πολιτικά ένα κράτος.

Άμυνα.

Ενέργεια.

Βιομηχανική πολιτική.

Τεχνολογία.

Κυρώσεις.

Ουκρανία.

Μετανάστευση.

Εξωτερική πολιτική.

Όλα αυτά απαιτούν τελικά κάτι που μοιάζει με στρατηγική πολιτική βούληση.

Όμως η ΕΕ εξακολουθεί να είναι ένα υβριδικό πολιτικό σύστημα με πολλαπλά επίπεδα νομιμοποίησης, διαφορετικά εθνικά συμφέροντα και διαφορετικές αντιλήψεις περί κινδύνου.

Αυτό δημιουργεί μια κατάσταση που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε:

στρατηγική υπερέκταση χωρίς αντίστοιχη πολιτική ολοκλήρωση.

Και αυτό είναι πολύ κοντά στο ερώτημα που θέσαμε για το 1914.

4. Ακόμη πιο ανησυχητικό: η κοινωνία

Δεν θα έλεγα ότι οι δυτικές κοινωνίες «κοιμούνται».

Μάλλον έχουν χάσει την εμπιστοσύνη ότι οι θεσμοί ξέρουν πού πηγαίνουν.

Αυτό είναι διαφορετικό.

Και εδώ υπάρχουν αρκετές ενδείξεις. Η Eurofound μιλά ήδη για κρίση εμπιστοσύνης και πίεση πάνω στο ευρωπαϊκό κοινωνικό συμβόλαιο. Σε ορισμένες χώρες η εικόνα είναι ακόμη εντονότερη: στην Ολλανδία, για παράδειγμα, μόλις 21% δήλωσαν το 2025 υψηλή ή σχετικά υψηλή εμπιστοσύνη στους πολιτικούς, το χαμηλότερο επίπεδο της συγκεκριμένης έρευνας από το 2012. 

Από την άλλη, δεν πρέπει να υπερβάλλουμε: η εαρινή έρευνα του Eurobarometer για το 2026 δείχνει ότι οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να βλέπουν την ΕΕ ως παράγοντα σταθερότητας σε έναν ταραγμένο κόσμο. 

Άρα έχουμε κάτι πολύ ενδιαφέρον:

οι κοινωνίες δεν έχουν απορρίψει κατ’ ανάγκην το σύστημα· έχουν όμως όλο και περισσότερες αμφιβολίες για την ικανότητα της πολιτικής ηγεσίας να το κατευθύνει.

5. Και εδώ θα έβαζα τη δική μας έννοια της «εγρήγορσης»

Η εγρήγορση ενός πολιτικού συστήματος δεν μετριέται από το αν αντιδρά.

Μετριέται από το αν αναθεωρεί το μοντέλο του όταν αλλάζουν οι συνθήκες.

Και εδώ βλέπω το πρόβλημα.

Η Ευρώπη αντιδρά:

• περισσότερη άμυνα, 

• περισσότερες δαπάνες, 

• περισσότερες κυρώσεις, 

• περισσότερη βιομηχανική πολιτική, 

• περισσότερη στρατηγική αυτονομία. 

Όμως το βαθύτερο ερώτημα είναι:

Έχει αποφασίσει ποια Ευρώπη θέλει να είναι μέσα στον κόσμο που διαμορφώνεται;

Αυτό είναι διαφορετικό από το να αποφασίζει τι μέτρα θα πάρει αύριο.

Και εδώ επιστρέφουμε στον Broch.

6. Broch + Clark + 2026

Θα το έβαζα πλέον σε ένα σχήμα τριών επιπέδων:

Broch:

Χάνεται η κοινή αξιακή και νοηματική κατεύθυνση.

↓

Clark:

Οι επιμέρους ηγεσίες συνεχίζουν να λαμβάνουν λογικές αποφάσεις μέσα σε ένα όλο και πιο ασταθές σύστημα.

↓

2026:

Οι κοινωνίες και οι θεσμοί αντιδρούν στις νέες κρίσεις, αλλά δεν είναι ακόμη σαφές ότι έχουν συμφωνήσει σε ένα νέο συνολικό υπόδειγμα.

Και αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, η πραγματική σημερινή μορφή της υπνοβασίας.

Όχι ότι δεν βλέπουμε τον κίνδυνο.

Αλλά ότι βλέπουμε τους κινδύνους έναν-έναν, χωρίς να είμαστε βέβαιοι ότι βλέπουμε το σύστημα που τους παράγει.

Και θα έκανα μία ακόμη πιο τολμηρή διαπίστωση

Η Ευρώπη σήμερα ίσως βρίσκεται σε μεταβατική κατάσταση μεταξύ δύο ιστορικών υποδειγμάτων χωρίς να έχει ακόμη αποφασίσει ποιο από τα δύο εγκαταλείπει και ποιο υιοθετεί.

Το παλιό υπόδειγμα:

ειρήνη → παγκοσμιοποίηση → οικονομική αλληλεξάρτηση → αμερικανική ασφάλεια → ευρωπαϊκή ευημερία.

Το νέο υπόδειγμα φαίνεται να απαιτεί:

ισχύ → στρατηγική αυτονομία → γεωπολιτική αντίληψη → βιομηχανική πολιτική → ανθεκτικότητα → άμυνα.

Αλλά δεν έχουμε ακόμη ολοκληρώσει τη μετάβαση.

Και αυτή ακριβώς η ενδιάμεση κατάσταση είναι που με κάνει να χρησιμοποιώ τη λέξη «υπνοβασία».

Όχι επειδή οι Ευρωπαίοι κοιμούνται.

Αλλά επειδή έχουν ξυπνήσει από το παλιό όνειρο χωρίς να έχουν ακόμη ξυπνήσει πλήρως στον νέο κόσμο.

Και αν θέλουμε να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπέρα, θα έθετα το πιο δύσκολο ερώτημα της συζήτησής μας:

Μήπως το πρόβλημα της σημερινής Δύσης δεν είναι πλέον ότι δεν αντιλαμβάνεται τις απειλές, αλλά ότι δεν έχει ακόμη συμφωνήσει στο τι ακριβώς θέλει να διασώσει από τον παλιό της κόσμο — και για ποιον λόγο;

Εκεί, νομίζω, ο Broch του 1930 συναντά απροσδόκητα τον Clark του 2012 και τους δύο μαζί το 2026.

Χ :

Θέλω εν τούτοις, κάποια ακόμα διευκρίνιση, στο επίπεδο των ηγεσιών. Έχω την αίσθηση ότι αναφέρεσαι σε «επεισόδια υπνοβασίας». Παρόλα αυτά, ίσως κάποιοι να μιλάνε για μια άλλου είδους «υπνοβασία», στρατηγική και σχεδόν με υπαρξιακό περιεχόμενο, κάτι που υπερβαίνει τις τρέχουσες εξελίξεις.

GPT : 

Ναι. Και τώρα νομίζω ότι κάνεις μια πολύ σημαντική διάκριση. Μέχρι εδώ μιλούσαμε κυρίως για επεισόδια υπνοβασίας: μια κρίση, μια λανθασμένη εκτίμηση, μια αλυσίδα αποφάσεων που ξεφεύγει. Αυτό είναι το επίπεδο του Clark.

Αλλά αυτό που περιγράφεις είναι βαθύτερο: όχι «κοιμούνται μπροστά σε ένα γεγονός», αλλά «έχουν χάσει τον στρατηγικό προσανατολισμό τους ενώ εξακολουθούν να ασκούν στρατηγική».

Και αυτό είναι πράγματι άλλη μορφή υπνοβασίας.

Δύο διαφορετικές υπνοβασίες

Θα πρότεινα να τις ξεχωρίσουμε:

1. Επιχειρησιακή / επεισοδιακή υπνοβασία

«Δεν αντιλήφθηκα εγκαίρως πού οδηγούν οι αποφάσεις μου.»

Εδώ ο Clark είναι εξαιρετικά χρήσιμος. Οι δρώντες έχουν στόχους, στρατηγικές και αντιλήψεις, αλλά η αλληλεπίδρασή τους παράγει μια τροχιά που δεν ελέγχουν. Αυτή είναι η κλασική «υπνοβασία» του 1914. 

2. Στρατηγική / υπαρξιακή υπνοβασία

«Δεν έχω πλέον σαφή αντίληψη του κόσμου στον οποίο βρίσκομαι, του κόσμου στον οποίο θέλω να πάω και, κυρίως, του τι αξίζει να διασώσω.»

Εδώ περνάμε στον Broch.

Γιατί ο Broch δεν περιγράφει απλώς ανθρώπους που παίρνουν λάθος αποφάσεις. Περιγράφει ανθρώπους που βρίσκονται ανάμεσα σε δύο συστήματα αξιών: το παλαιό καταρρέει και το νέο δεν έχει ακόμη αποκτήσει νομιμοποίηση. Η «υπνοβασία» είναι ακριβώς αυτή η ενδιάμεση κατάσταση. 

Και αυτή η δεύτερη μορφή είναι, κατά τη γνώμη μου, πολύ πιο ανησυχητική.

Γιατί είναι «υπαρξιακή»;

Διότι αφορά πλέον όχι το:

«Τι πρέπει να κάνουμε;»

αλλά το:

«Ποιοι είμαστε και τι θέλουμε να είμαστε;»

Μια ηγεσία μπορεί να έχει εξαιρετικό επιτελείο, πληροφορίες, ειδικούς, στρατηγικά σχέδια και τεράστιους πόρους και παρ’ όλα αυτά να πάσχει από στρατηγική υπνοβασία εάν δεν έχει απαντήσει στο θεμελιώδες ερώτημα του σκοπού.

Και εδώ βρίσκεται, νομίζω, η μεγάλη διαφορά από την απλή πολιτική ανικανότητα.

Ο ανίκανος ηγέτης δεν ξέρει πώς.

Ο στρατηγικά υπνοβατών ηγέτης μπορεί να ξέρει πολύ καλά πώς, αλλά δεν έχει πλέον απαντήσει πειστικά γιατί.

Και εδώ η Ευρώπη γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα

Αν περιοριστούμε στην ΕΕ, θα έθετα ένα αρκετά άβολο ερώτημα:

Η Ευρώπη γνωρίζει τι θέλει να γίνει ή απλώς γνωρίζει όλο και περισσότερα πράγματα που πρέπει να κάνει;

Να αυξήσει την άμυνα.

Να γίνει ανταγωνιστικότερη.

Να αντιμετωπίσει τη Ρωσία.

Να περιορίσει την εξάρτηση από την Κίνα.

Να αποκτήσει ενεργειακή ασφάλεια.

Να ενισχύσει την τεχνολογική της αυτονομία.

Να προστατεύσει τη δημοκρατία.

Όλα αυτά είναι στόχοι πολιτικής.

Δεν αποτελούν ακόμη κατ’ ανάγκην στρατηγική αφήγηση.

Η στρατηγική αρχίζει όταν μπορείς να πεις:

«Αυτός είναι ο κόσμος που πιστεύουμε ότι έρχεται· αυτή είναι η Ευρώπη που θέλουμε να υπάρχει μέσα σε αυτόν· και γι’ αυτό είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε αυτά, να επενδύσουμε εκείνα και να απορρίψουμε τα άλλα.»

Αυτό είναι πολύ υψηλότερο επίπεδο πολιτικής σκέψης.

Και εδώ επιστρέφει ο Broch με έναν πολύ παράξενο τρόπο

Στον Broch, η διάλυση των αξιών δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι παύουν να έχουν αξίες. Σημαίνει ότι οι επιμέρους αξίες αποσπώνται από μια κοινή ιεραρχία. Η νεωτερικότητα δημιουργεί αυτόνομες «σφαίρες αξιών», με διαφορετική λογική η καθεμία. Αυτό συνδέεται και με την ανάλυση του Broch ως προέκτασης της βεμπεριανής ιδέας της ορθολογικοποίησης και του κατακερματισμού των αξιακών σφαιρών. 

Αυτό σημαίνει ότι μπορείς να έχεις ταυτόχρονα:

οικονομική ορθολογικότητα + στρατιωτική ορθολογικότητα + τεχνοκρατική ορθολογικότητα + νομική ορθολογικότητα + οικολογική ορθολογικότητα + κοινωνική ορθολογικότητα

και παρ’ όλα αυτά να μην υπάρχει η πολιτική σύνθεση που θα απαντήσει:

«Ποιο από όλα αυτά είναι υπέρτερο όταν συγκρούονται;»

Εκεί βρίσκεται η υπαρξιακή διάσταση.

Και τότε θα έλεγα ότι έχουμε κάτι ακόμη πιο σοβαρό από την «επιδημία συστημικών αποτυχιών»

Έχουμε πιθανώς επιδημία απώλειας στρατηγικού ορίζοντα.

Και αυτή μπορεί να εμφανίζεται ως υπερδραστηριότητα.

Αυτό είναι το παράδοξο.

Μια ηγεσία που δεν ξέρει πού θέλει να πάει μπορεί να παράγει τεράστιο όγκο πολιτικής δράσης.

Νόμους.

Κανονισμούς.

Πακέτα.

Στρατηγικές.

Σχέδια.

Συσκέψεις.

Δείκτες.

Ανακοινώσεις.

Δεν είναι αδρανής.

Είναι υπερδραστήρια.

Και ακριβώς γι’ αυτό η υπνοβασία είναι δύσκολο να αναγνωριστεί.

Θα το πήγαινα ακόμη παραπέρα

Ίσως υπάρχει μια ακολουθία τριών σταδίων:

Α. Απώλεια προσανατολισμού

«Δεν είμαστε βέβαιοι ποιος είναι ο νέος κόσμος.»

↓

Β. Υπεραναπλήρωση με τεχνική δράση

«Ας κάνουμε περισσότερα από αυτά που ήδη ξέρουμε να κάνουμε.»

↓

Γ. Αδυναμία στρατηγικής επανεκκίνησης

«Δεν μπορούμε πλέον εύκολα να αναρωτηθούμε αν το ίδιο το πλαίσιο μέσα στο οποίο ενεργούμε είναι λανθασμένο.»

Αυτό είναι, για μένα, η στρατηγική υπνοβασία.

Και εδώ θα διατύπωνα ίσως την πιο σημαντική διάκριση της συζήτησής μας:

Ο Clark μας προειδοποιεί για τον κίνδυνο να πάρουμε λάθος δρόμο χωρίς να το αντιληφθούμε. Ο Broch μας προειδοποιεί για κάτι βαθύτερο: ότι μπορεί να φτάσουμε σε μια εποχή όπου δεν ξέρουμε πλέον ποιος είναι ο «σωστός δρόμος» επειδή έχουμε χάσει το κοινό σύστημα αξιών με βάση το οποίο θα μπορούσαμε να τον κρίνουμε.

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι πράγματι πολύ πιο κοντά σε αυτό που ονομάζεις «στρατηγική και σχεδόν υπαρξιακή υπνοβασία».

Και αν το εφαρμόσουμε στο 2026, θα έπρεπε πλέον να εξετάσουμε όχι αν η ΕΕ αντιδρά σωστά στην κάθε κρίση ξεχωριστά, αλλά κάτι πολύ πιο θεμελιώδες:

Έχει η σημερινή ευρωπαϊκή ηγεσία ακόμη μια σαφή εικόνα του τι είναι η Ευρώπη, ποια θέση θέλει να καταλάβει στον κόσμο και ποιο κόστος είναι διατεθειμένη να καταβάλει για να παραμείνει αυτό που θεωρεί ότι είναι;

Αν η απάντηση σε αυτά τα τρία ερωτήματα είναι ασαφής, τότε πράγματι δεν μιλάμε πια για «επεισόδια υπνοβασίας». Μιλάμε για υπαρξιακή υπνοβασία μιας πολιτικής οντότητας.

Χ :

Κατά τη γνώμη σου στα τρία αυτά ερωτήματα θεωρείς ότι υπάρχουν σαφείς απαντήσεις;

GPT : 

Η δική μου εκτίμηση είναι ότι όχι, δεν υπάρχουν σήμερα πλήρως σαφείς και κοινά αποδεκτές απαντήσεις. Και θα ήθελα να τονίσω δύο λέξεις: «πλήρως» και «κοινά αποδεκτές».

Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν στρατηγικά κείμενα, δηλώσεις ή πολιτικές. Υπάρχουν πολλά. Το ερώτημα όμως είναι αν συνθέτουν μια συνεκτική στρατηγική αφήγηση που να γίνεται αποδεκτή τόσο από τις ηγεσίες όσο και από τις κοινωνίες.

Ας δούμε τα τρία ερωτήματα.

1. Τι είναι σήμερα η Ευρώπη;

Υπάρχουν διαφορετικές απαντήσεις.

Για κάποιους είναι πρωτίστως μια ένωση ειρήνης και δικαίου.

Για άλλους μια γεωπολιτική δύναμη.

Για άλλους μια ενιαία αγορά.

Για άλλους μια κοινότητα αξιών.

Για άλλους ένα ομοσπονδιακό σχέδιο που πρέπει να ολοκληρωθεί.

Δεν είναι απαραίτητο να συνυπάρχει μόνο μία απάντηση. Όμως όταν έρχεται η στιγμή των δύσκολων επιλογών, οι διαφορετικοί αυτοί ορισμοί μπορεί να οδηγούν σε διαφορετικές προτεραιότητες.

2. Ποια θέση θέλει να έχει στον κόσμο;

Και εδώ διακρίνω μια μετάβαση, αλλά όχι ένα πλήρως εδραιωμένο νέο υπόδειγμα.

Η ΕΕ φαίνεται να κινείται προς μια πιο γεωπολιτική αντίληψη του εαυτού της. Ωστόσο παραμένουν ανοικτά ερωτήματα:

• Πόση στρατηγική αυτονομία επιδιώκει πραγματικά; 

• Πώς ισορροπεί τη σχέση της με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ; 

• Ποιον ρόλο θέλει να διαδραματίσει έναντι της Κίνας; 

• Πώς συνδυάζει την οικονομική ανοιχτότητα με την ασφάλεια; 

Δεν βλέπω ότι υπάρχει μία ενιαία απάντηση που να συμμερίζονται όλα τα κράτη-μέλη.

3. Για ποιο κόστος είναι διατεθειμένη;

Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται το δυσκολότερο σημείο.

Οι μεγάλες στρατηγικές επιλογές αποκτούν νόημα όταν συνοδεύονται από σαφή αποδοχή του κόστους τους.

Για παράδειγμα:

• μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες, 

• χαμηλότερη ενεργειακή εξάρτηση, 

• αναδιάρθρωση βιομηχανίας, 

• περιορισμοί σε ορισμένες οικονομικές σχέσεις, 

όλα αυτά συνεπάγονται κόστος και συμβιβασμούς.

Το αν υπάρχει διαρκής πολιτική και κοινωνική συναίνεση για τέτοιες επιλογές είναι ένα ανοιχτό ερώτημα, και πιθανόν η απάντηση να διαφέρει από χώρα σε χώρα.

Θα ήθελα όμως να κάνω μια διάκριση

Δεν θα χαρακτήριζα αυτή την κατάσταση αναγκαστικά ως «υπαρξιακή υπνοβασία».

Θα μπορούσε επίσης να είναι μια περίοδος ιστορικής μετάβασης. Σε τέτοιες περιόδους είναι αναμενόμενο να συνυπάρχουν παλιές και νέες αντιλήψεις και να μην έχει ακόμη διαμορφωθεί νέα ισορροπία.

Η διαφορά μεταξύ των δύο είναι κρίσιμη:

• Σε μια μετάβαση, υπάρχει αβεβαιότητα, αλλά το σύστημα αναζητεί νέο προσανατολισμό. 

• Στην υπνοβασία, το σύστημα παύει να αναστοχάζεται τον προσανατολισμό του και συνεχίζει να κινείται σχεδόν αυτόματα. 

Το ποια από τις δύο περιγραφές ταιριάζει περισσότερο στη σημερινή Ευρώπη δεν μπορεί να απαντηθεί με βεβαιότητα. Είναι θέμα ιστορικής ερμηνείας και τα επόμενα χρόνια θα δείξουν ποια ανάγνωση ήταν πιο εύστοχη.

Εκεί όπου θα ήμουν πιο επιφυλακτικός

Θα απέφευγα να πω ότι «η ευρωπαϊκή ηγεσία δεν ξέρει ποια είναι» ή ότι «η Δύση υπνοβατεί» ως διαπιστωμένο γεγονός. Αυτές είναι ισχυρές ερμηνείες, αλλά δεν μπορούν να αποδειχθούν με τον ίδιο τρόπο που αποδεικνύεται ένα ιστορικό γεγονός.

Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι ο δυτικός κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια σειρά ταυτόχρονων μετασχηματισμών —γεωπολιτικών, τεχνολογικών, οικονομικών και κοινωνικών— και ότι αυτοί οι μετασχηματισμοί θέτουν υπό πίεση τις μέχρι πρόσφατα κυρίαρχες στρατηγικές παραδοχές. Το αν αυτή η κατάσταση θα οδηγήσει σε μια νέα, συνεκτική στρατηγική ή αν αποτελεί ένδειξη βαθύτερης απώλειας προσανατολισμού είναι ακριβώς το είδος του ερωτήματος που κάνει τόσο επίκαιρη τη συζήτηση γύρω από τους δύο «Υπνοβάτες».

X :

Εστιάζοντας τον προηγηθέντα προβληματισμό εν συνόλω πάνω στο ζήτημα της υπνοβασίας στην περίπτωση των Δυτικών κρατών ποια θα ήταν η προσέγγιση σου εδώ; Θέλω να αναφερθούμε ειδικώς 1) στις ΗΠΑ 2) στο ΗΒ 3) στη Γερμανία 4) στη Γαλλία και 5) στην Ελλάδα.

GPT : 

Ναι. Αν κρατήσουμε όλο το εννοιολογικό οικοδόμημα που φτιάξαμε μέχρι τώρα, θα απέφευγα να κατατάξω τις πέντε χώρες απλώς σε «ξύπνιες» και «υπνοβατούσες». Θα έκανα κάτι πιο απαιτητικό: θα εξέταζα σε ποιο επίπεδο έχει χαθεί η εγρήγορση.

Για μένα υπάρχουν τρία επίπεδα:

1. Τακτική εγρήγορση: αντιλαμβάνομαι την άμεση απειλή και αντιδρώ. 

2. Στρατηγική εγρήγορση: καταλαβαίνω ότι το περιβάλλον έχει αλλάξει και αλλάζω εγκαίρως το μοντέλο μου. 

3. Υπαρξιακή εγρήγορση: ξέρω ποιος είμαι, τι θέλω να διασώσω και προς τα πού θέλω να οδηγήσω την κοινωνία μου. 

Με αυτό το κριτήριο, η εικόνα είναι αρκετά διαφορετική από την απλή διαπίστωση ότι «η Δύση ξύπνησε λόγω της Ουκρανίας».

1. ΗΠΑ — Ξύπνια ως προς την ισχύ, αβέβαιη ως προς τον τελικό προορισμό

Οι ΗΠΑ, κατά τη γνώμη μου, είναι η λιγότερο υπνοβατούσα από τις πέντε περιπτώσεις.

Η αμερικανική ηγεσία έχει αντιληφθεί ότι ο κόσμος μετά τον Ψυχρό Πόλεμο δεν υπάρχει πλέον. Η Εθνική Στρατηγική Ασφάλειας του 2025 είναι χαρακτηριστική: αντιμετωπίζει την αμερικανική ισχύ, την οικονομική πολιτική και τη στρατιωτική ισχύ ως ενιαία εργαλεία ανταγωνισμού. 

Άρα υπάρχει στρατηγική αφύπνιση.

Υπάρχει όμως ένα άλλο πρόβλημα.

Οι ΗΠΑ δεν έχουν ακόμη επιλύσει πλήρως το ερώτημα:

Ποια ακριβώς Αμερική θέλουν να είναι μέσα στον μετα-αμερικανικό, πολυπολικό κόσμο;

Εδώ βλέπω μια ιδιότυπη κατάσταση:

οι ΗΠΑ έχουν επίγνωση της ισχύος τους, αλλά βρίσκονται σε διαμάχη ως προς τον σκοπό χρησιμοποίησής της.

Αυτό είναι διαφορετικό από τον ευρωπαϊκό ύπνο.

Η Αμερική δεν λέει «ο κόσμος δεν άλλαξε».

Λέει περίπου:

«Ο κόσμος άλλαξε — αλλά διαφωνούμε βαθιά για το τι πρέπει να κάνουμε γι’ αυτό.»

Άρα θα έβαζα τις ΗΠΑ στην κατηγορία:

στρατηγικά αφυπνισμένες, αλλά πολιτικά διχασμένες ως προς την υπαρξιακή τους κατεύθυνση.

2. Ηνωμένο Βασίλειο — ξύπνησε, αλλά δεν έχει ακόμη αποφασίσει πού θα πάει

Το ΗΒ είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα ενδιάμεση περίπτωση.

Το Strategic Defence Review του 2025 ήταν σαφής προσπάθεια να εγκαταλειφθεί η μεταψυχροπολεμική αδράνεια: περισσότερη άμυνα, μεγαλύτερη ετοιμότητα, ισχυρότερη ευρωατλαντική ασφάλεια. 

Και το 2026 βλέπουμε ακόμη πιο έντονα αυτή την προσαρμογή.

Άρα δεν θα χαρακτήριζα σήμερα το βρετανικό κράτος υπνοβατούν.

Υπάρχει όμως ένα βαθύτερο ζήτημα:

Ποια είναι η μετα-Brexit βρετανική στρατηγική ταυτότητα;

Το ΗΒ θέλει ταυτόχρονα:

• ιδιαίτερη σχέση με τις ΗΠΑ, 

• ηγετικό ρόλο στο ΝΑΤΟ, 

• ισχυρό ρόλο στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, 

• ιδιαίτερη θέση απέναντι στην ΕΕ, 

• παγκόσμια παρουσία, 

• και οικονομική ανασυγκρότηση. 

Αυτά δεν είναι κατ’ ανάγκην ασύμβατα. Αλλά απαιτούν ιεράρχηση.

Και εδώ υπάρχει ακόμη ασάφεια.

Η σημερινή βρετανική πολιτική συνεχίζει να στηρίζει έντονα την Ουκρανία και την ευρωπαϊκή ασφάλεια, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί τις βασικές μετα-Brexit κόκκινες γραμμές απέναντι στην ΕΕ. 

Θα έλεγα λοιπόν:

Το ΗΒ έχει ξυπνήσει από τον παλιό κόσμο, αλλά δεν έχει ακόμη πλήρως αποφασίσει ποιος είναι ο νέος του ρόλος.

3. Γερμανία — η χώρα που ξυπνά απότομα από έναν πολύ μακρύ ύπνο

Εδώ η έννοια του Broch αποκτά τεράστιο ενδιαφέρον.

Η Γερμανία είχε οικοδομήσει μεταπολεμικά μια πολύ συγκεκριμένη ταυτότητα:

οικονομική ισχύς + ευρωπαϊκή ολοκλήρωση + ενεργειακή διασύνδεση + αμερικανική ασφάλεια + πολιτική αυτοσυγκράτηση.

Το μοντέλο αυτό λειτούργησε επί δεκαετίες.

Η Zeitenwende ήταν η αναγνώριση ότι το υπόδειγμα αυτό δεν επαρκεί πλέον.

Και το 2026 η αλλαγή είναι πλέον υλική: η Γερμανία προχωρά προς μια πολύ ισχυρότερη Bundeswehr και έχει διατυπώσει στρατιωτικό δόγμα που την προορίζει για πολύ μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ευθύνη. 

Αλλά εδώ υπάρχει μια εκπληκτική αντίφαση:

η Γερμανία ξύπνησε στρατηγικά, αλλά δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει την ψυχολογική και πολιτική μετάβαση.

Υπάρχει ακόμη ένα ερώτημα:

Πώς γίνεται η Γερμανία ισχυρή χωρίς να γίνει ξανά «η Γερμανία» με την ιστορική έννοια;

Αυτό είναι τεράστιο πρόβλημα ταυτότητας.

Και γι’ αυτό η γερμανική περίπτωση είναι ίσως η πιο «Brochική» από τις πέντε.

Η χώρα αναγνωρίζει την ανάγκη ισχύος, αλλά ταυτόχρονα κουβαλά μια βαθιά ιστορική δυσπιστία απέναντι στην ίδια την έννοια της ισχύος.

Υπάρχει λοιπόν αφύπνιση σε εξέλιξη, όχι ολοκληρωμένη αφύπνιση. Ακόμη και σύγχρονες αναλύσεις επισημαίνουν το χάσμα μεταξύ της νέας στρατηγικής φιλοδοξίας και της ταχύτητας υλοποίησής της. 

4. Γαλλία — η πιο ξύπνια στρατηγικά, αλλά όχι απαραίτητα η πιο ικανή να πείσει τους άλλους

Εδώ η εικόνα αντιστρέφεται.

Η Γαλλία διαθέτει εδώ και χρόνια αυτό που θα ονόμαζα στρατηγική αυτοσυνειδησία.

Το Παρίσι ξέρει ότι:

• η Ευρώπη χρειάζεται ισχύ, 

• η αμερικανική προστασία δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη, 

• η ευρωπαϊκή άμυνα πρέπει να ενισχυθεί, 

• η Γαλλία διαθέτει μοναδικό στρατηγικό κεφάλαιο λόγω πυρηνικής δύναμης και μόνιμης θέσης στο Συμβούλιο Ασφαλείας. 

Το 2026 αυτή η γραμμή έχει γίνει ακόμη πιο έντονη, συμπεριλαμβανομένης της προσαρμογής της γαλλικής πυρηνικής στρατηγικής. 

Και ο Macron πλέον προειδοποιεί ανοιχτά ότι οι ευρωπαϊκές χώρες δεν μπορούν να κινηθούν η καθεμία μόνη της στον τομέα της άμυνας. 

Άρα η Γαλλία δεν είναι υπνοβάτης με την έννοια της έλλειψης στρατηγικού οράματος.

Το πρόβλημα είναι διαφορετικό:

Έχει στρατηγικό όραμα, αλλά δυσκολεύεται να το μετατρέψει σε κοινό ευρωπαϊκό όραμα.

Και εδώ βρίσκεται μια πολύ ενδιαφέρουσα γαλλική αντίφαση:

η Γαλλία ξέρει αρκετά καλά τι θέλει η ίδια να γίνει η Ευρώπη, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι θέλουν την ίδια Ευρώπη.

5. Ελλάδα — πολύ ξύπνια τακτικά, λιγότερο σαφής στρατηγικά

Εδώ θα ήμουν ιδιαίτερα προσεκτικός.

Η Ελλάδα δεν είναι μια χώρα που μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί «υπνοβατούσα» ως προς την ασφάλειά της.

Το αντίθετο.

Η γεωγραφία της την υποχρεώνει να έχει πολύ υψηλή τακτική εγρήγορση.

Είναι μέλος του ΝΑΤΟ από το 1952 και η συμμετοχή στη Συμμαχία αποτελεί κεντρικό στοιχείο της μεταπολεμικής αμυντικής της πολιτικής. 

Έχει επίσης επενδύσει σημαντικά στην άμυνα και έχει αναπτύξει ιδιαίτερες σχέσεις με τη Γαλλία και άλλους εταίρους.

Άρα δεν θα έλεγα:

«Η Ελλάδα δεν βλέπει τον κίνδυνο».

Τον βλέπει.

Το ερώτημα είναι διαφορετικό:

Έχει η Ελλάδα μετατρέψει την εξαιρετικά ανεπτυγμένη αντίληψη των άμεσων κινδύνων σε μια συνολική στρατηγική για τη θέση της στον μεταβαλλόμενο κόσμο;

Εδώ είμαι περισσότερο επιφυλακτικός.

Η ελληνική στρατηγική τείνει να είναι πολύ αποτελεσματική στη διαχείριση του συγκεκριμένου γεωπολιτικού περιβάλλοντος, αλλά λιγότερο σαφής ως προς το μακροχρόνιο στρατηγικό σχέδιο.

Δηλαδή:

«Πώς αποτρέπω τον συγκεκριμένο κίνδυνο;» → αρκετά σαφές.

«Ποια Ελλάδα θέλω να έχω το 2040 μέσα σε μια διαφορετική Ευρώπη και έναν διαφορετικό κόσμο;» → πολύ λιγότερο σαφές.

Και αυτό είναι ακριβώς η διάκριση ανάμεσα στην τακτική εγρήγορση και τη στρατηγική εγρήγορση.

Και τώρα το σημαντικότερο: η ΕΕ

Εδώ θα έβαζα τη μεγαλύτερη ένδειξη κινδύνου.

Γιατί αν κοιτάξουμε τις πέντε χώρες ξεχωριστά, βλέπουμε κάτι εντυπωσιακό:

ΗΠΑ → έχουν στρατηγική αφύπνιση.

ΗΒ → αφυπνίζονται και αναπροσδιορίζονται.

Γερμανία → αφυπνίζεται μετά από μακρά αδράνεια.

Γαλλία → διαθέτει στρατηγική αυτοσυνειδησία.

Ελλάδα → διαθέτει έντονη τακτική εγρήγορση.

Και όμως:

η συλλογική Ευρώπη εξακολουθεί να δυσκολεύεται να συνθέσει αυτές τις διαφορετικές μορφές εγρήγορσης σε ένα κοινό στρατηγικό υποκείμενο.

Αυτό είναι για μένα το πραγματικό πρόβλημα.

Η Γαλλία βλέπει την Ευρώπη από το Παρίσι.

Η Γερμανία από το Βερολίνο.

Η Πολωνία από τη Βαρσοβία.

Η Ελλάδα από το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Το ΗΒ από το Λονδίνο.

Οι ΗΠΑ από την Ουάσιγκτον.

Όλοι βλέπουν κάτι πραγματικό.

Το ερώτημα είναι αν υπάρχει κάποιος που μπορεί να συνθέσει αυτά τα διαφορετικά «πραγματικά» σε μία κοινή στρατηγική αντίληψη.

Και εδώ επιστρέφουμε στον «κοινό παρανομαστή» μας

Θα έφτανα λοιπόν σε μια κάπως παράδοξη διαπίστωση:

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος υπνοβασίας σήμερα ίσως δεν βρίσκεται σε κάποια από τις πέντε εθνικές ηγεσίες ξεχωριστά. Βρίσκεται στο κενό ανάμεσα στις εθνικές στρατηγικές τους.

Αυτό είναι πολύ κοντά στον Clark.

Το 1914 κανένα κράτος δεν ήταν υποχρεωτικά «τρελό».

Το πρόβλημα ήταν ότι δεν υπήρχε επαρκής μηχανισμός σύνθεσης των επιμέρους λογικών.

Και σήμερα μπορεί να έχουμε μια αντίστοιχη, αλλά διαφορετική, κατάσταση:

πολλές χώρες ξυπνούν — αλλά δεν ξυπνούν προς την ίδια κατεύθυνση.

Και εδώ ο Broch επανέρχεται.

Γιατί πίσω από το πρόβλημα της σύνθεσης βρίσκεται το ακόμη βαθύτερο ερώτημα:

Τι ακριβώς είναι αυτό που θέλουμε να διατηρήσουμε ως «Δύση»;

Ελευθερία;

Ευημερία;

Δημοκρατία;

Εθνική κυριαρχία;

Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση;

Αμερικανική ηγεμονία;

Φιλελεύθερη διεθνής τάξη;

Πολιτισμική συνέχεια;

Ή έναν νέο συνδυασμό όλων αυτών;

Αν δεν υπάρξει κάποια απάντηση σε αυτό το επίπεδο, μπορεί να έχουμε το παράδοξο που περιγράψαμε προηγουμένως: η Δύση να αυξάνει την ταχύτητα με την οποία δρα, ενώ μειώνει την καθαρότητα με την οποία γνωρίζει προς τα πού πηγαίνει.

Και τότε έχουμε την πιο επικίνδυνη μορφή υπνοβασίας:

όχι την υπνοβασία του ανθρώπου που δεν βλέπει τον κίνδυνο, αλλά του ανθρώπου που βλέπει όλους τους κινδύνους και παρ’ όλα αυτά δεν έχει αποφασίσει ποιο μέλλον θέλει να υπερασπιστεί.

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το ερώτημα που αξίζει να εξετάσουμε χωριστά για καθεμία από τις πέντε χώρες — και κατόπιν να δούμε αν η ΕΕ μπορεί πράγματι να γίνει ο χώρος όπου αυτές οι πέντε διαφορετικές «αφυπνίσεις» θα συντεθούν ή αν θα αποτελέσει το ίδιο το σημείο στο οποίο θα συγκρουστούν.

X : 

Κατ’ εξαίρεση η ίδια προσέγγιση για την Τουρκία 

GPT : 

Ναι — και η Τουρκία είναι, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετικά χρήσιμη ως «αντιπαράδειγμα» στις πέντε δυτικές περιπτώσεις που εξετάσαμε. Ίσως μάλιστα μας βοηθά να sharpenάρουμε την ίδια την έννοια της υπνοβασίας.

Η βασική μου κρίση θα ήταν:

Η Τουρκία του 2026 δεν μου δίνει την εικόνα μιας στρατηγικά υπνοβατούσας χώρας. Μου δίνει την εικόνα μιας χώρας που έχει αποκτήσει πολύ ισχυρή στρατηγική αυτοσυνειδησία — αλλά αναλαμβάνει το ρίσκο να υπερεκτιμήσει τη δυνατότητά της να μετατρέψει αυτή την αυτοσυνειδησία σε πραγματική ισχύ.

Και αυτό είναι μια πολύ διαφορετική παθολογία.

1. Η Τουρκία ξέρει αρκετά καλά «τι θέλει να γίνει»

Αυτό είναι το πρώτο πράγμα που τη διαφοροποιεί από την εικόνα που συζητούσαμε για την ΕΕ.

Η Άγκυρα δεν φαίνεται να θεωρεί ότι το παλαιό μεταψυχροπολεμικό πλαίσιο θα συνεχιστεί απλώς με κάποιες διορθώσεις.

Η έννοια της «στρατηγικής αυτονομίας» έχει καταστεί κεντρική στην τουρκική εξωτερική πολιτική: όχι έξοδος από τη Δύση, αλλά δυνατότητα να κινείται μέσα και έξω από τις δυτικές δομές με μεγαλύτερη ελευθερία. 

Και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Η Τουρκία δεν λέει:

«Πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα στη Δύση και στην Ανατολή.»

Λέει, στην πράξη:

«Δεν θα επιτρέψουμε σε κανέναν από τους δύο πόλους να καθορίζει αποκλειστικά τη στρατηγική μας.»

Αυτό είναι στρατηγική εγρήγορση.

2. Και η γεωγραφία της δεν αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα αλλά ως κεφάλαιο

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη διαφορά.

Η Τουρκία βρίσκεται:

• στο ΝΑΤΟ, 

• δίπλα στη Ρωσία, 

• στη Μαύρη Θάλασσα, 

• δίπλα στη Μέση Ανατολή, 

• απέναντι από τον Καύκασο, 

• κοντά στα Βαλκάνια, 

• και συνδέεται οικονομικά με την Ευρώπη. 

Αντί να προσπαθεί να επιλέξει μία μόνο γεωπολιτική ταυτότητα, επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει την πολλαπλότητα των ταυτοτήτων της.

Η συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ παραμένει πραγματική και σημαντική — άλλωστε η Σύνοδος του ΝΑΤΟ του Ιουλίου 2026 έγινε στην Άγκυρα. 

Ταυτόχρονα, η Άγκυρα επιδιώκει σχέσεις με Ρωσία, Κίνα, Μέση Ανατολή και άλλους περιφερειακούς παίκτες. Η σχετική βιβλιογραφία περιγράφει ακριβώς αυτή την πολιτική ως προσπάθεια δημιουργίας ενός πιο αυτόνομου χώρου δράσης. 

Αυτό δεν είναι υπνοβασία.

Είναι hedging με στρατηγική πρόθεση.

3. Υπάρχει όμως εδώ ένας άλλος κίνδυνος

Και εδώ θα έβαζα τον Clark.

Η Τουρκία μπορεί να ξέρει πολύ καλά τι θέλει, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια πώς θα αντιδράσουν όλοι οι άλλοι.

Αυτό είναι το αδύναμο σημείο της τουρκικής στρατηγικής.

Γιατί η Άγκυρα ταυτόχρονα:

• επιδιώκει στρατηγική αυτονομία από τη Δύση, 

• παραμένει στο ΝΑΤΟ, 

• επιδιώκει ευρωπαϊκή συνεργασία, 

• ανταγωνίζεται την Ελλάδα, 

• συνεργάζεται με τη Ρωσία όπου την εξυπηρετεί, 

• δρα στη Συρία, 

• διεκδικεί ρόλο στον Καύκασο, 

• επεκτείνει την επιρροή της στην Αφρική και στον μουσουλμανικό κόσμο. 

Αυτό είναι πολύ φιλόδοξο.

Και όσο αυξάνεται ο αριθμός των ταυτόχρονων στρατηγικών παιγνίων, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα λανθασμένου υπολογισμού.

Δηλαδή:

η Τουρκία μπορεί να μην είναι υπνοβάτης ως προς τον προσανατολισμό της, αλλά να κινδυνεύει από υπερβολική αυτοπεποίθηση ως προς την ικανότητά της να ελέγχει τις συνέπειες του προσανατολισμού της.

Αυτό είναι σχεδόν το αντίστροφο της ευρωπαϊκής περίπτωσης.

4. Και εδώ υπάρχει κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον: η Τουρκία δεν αρκείται πλέον στη διπλωματία

Έχει επενδύσει συστηματικά στην υλική βάση της στρατηγικής αυτονομίας.

Η αμυντική βιομηχανία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Τα μη επανδρωμένα συστήματα, η αεροπορική τεχνολογία, η ναυτική ισχύς και η εγχώρια παραγωγή όπλων δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως οικονομικοί κλάδοι αλλά ως στοιχεία εθνικής ισχύος.

Και το 2026 αυτό φαίνεται ακόμη καθαρότερα.

Η πρόσφατη συμφωνία Τουρκίας–Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν για αμυντική συνεργασία, κοινές ασκήσεις, τεχνολογική συνεργασία και ανάπτυξη μη επανδρωμένων συστημάτων και AI δείχνει ακριβώς αυτή την προσπάθεια δημιουργίας περιφερειακών δικτύων ισχύος. 

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.

Η Τουρκία δεν περιμένει απλώς να της προσδιορίσουν οι άλλοι τον ρόλο της.

Κατασκευάζει εργαλεία για να μπορεί να επιβάλει η ίδια έναν ρόλο.

5. Και τώρα έρχεται το πραγματικά ενδιαφέρον σημείο για τη συζήτησή μας

Αν βάλουμε τις χώρες που εξετάσαμε πάνω σε έναν άξονα:

έλλειψη στρατηγικού προσανατολισμού ←→ ισχυρή στρατηγική αυτοσυνειδησία

θα έβαζα περίπου:

ΕΕ —— Ελλάδα —— Γερμανία —— ΗΒ —— ΗΠΑ —— Γαλλία —— Τουρκία

Όχι ως απόλυτη κατάταξη, αλλά ως ένταση στρατηγικής αυτοσυνειδησίας.

Και όμως υπάρχει ένα παράδοξο:

Η Τουρκία βρίσκεται αρκετά δεξιά στον άξονα «ξέρω τι θέλω».

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι βρίσκεται εξίσου δεξιά στον άξονα:

«μπορώ να πετύχω αυτό που θέλω χωρίς να προκαλέσω αντιδράσεις που θα υπερβούν τις δυνατότητές μου».

Εδώ η εικόνα αλλάζει.

6. Και αυτό μας οδηγεί σε μια πολύ ωραία διάκριση

Μέχρι τώρα είχαμε:

Ευρωπαϊκή υπνοβασία

Δεν είμαι βέβαιος ποιος είναι ο νέος κόσμος και ποια Ευρώπη θέλω μέσα σ’ αυτόν.

Clark

Ξέρω τι θέλω, αλλά μπορεί να μην καταλάβω πού οδηγεί η αλληλουχία των αποφάσεών μου.

Broch

Ξέρω τι κάνω, αλλά έχω χάσει το βαθύτερο σύστημα αξιών που θα μου επέτρεπε να κρίνω γιατί το κάνω.

Η Τουρκία προσθέτει μια τέταρτη περίπτωση:

«Ξέρω αρκετά καλά τι θέλω και προς τα πού θέλω να κινηθώ — αλλά μπορεί να υπερεκτιμώ την ικανότητά μου να διαχειριστώ τις αντιδράσεις που θα προκαλέσει η κίνησή μου.»

Αυτό δεν θα το ονόμαζα υπνοβασία.

Θα το ονόμαζα στρατηγική υπερεμπιστοσύνη.

Και εδώ η Τουρκία γίνεται ιδιαίτερα σημαντική για την Ελλάδα

Γιατί η Ελλάδα αντιμετωπίζει έναν γείτονα που δεν πάσχει από το ίδιο στρατηγικό έλλειμμα που διαπιστώσαμε σε αρκετές δυτικές κοινωνίες.

Η Τουρκία έχει μια αρκετά σαφή αντίληψη περί:

• εθνικού συμφέροντος, 

• περιφερειακής ισχύος, 

• γεωπολιτικού χώρου, 

• στρατηγικής αυτονομίας, 

• αμυντικής βιομηχανίας, 

• και διαπραγματευτικής μόχλευσης. 

Αυτό δεν σημαίνει ότι η αντίληψη αυτή είναι σωστή ή ότι θα επιτύχει.

Σημαίνει κάτι πολύ πιο σημαντικό:

Ο αντίπαλός σου μπορεί να έχει στρατηγική ακόμη και όταν εσύ έχεις κυρίως πολιτικές.

Και αυτή είναι μια πολύ σοβαρή διαφορά.

Θα έβαζα λοιπόν την Τουρκία σε μια ξεχωριστή κατηγορία:

Δεν είναι ο «Υπνοβάτης».

Είναι μάλλον ο «Ξύπνιος παίκτης που μπορεί να υπερεκτιμά πόσο ξύπνιοι είναι οι άλλοι — και πόσο καλά ελέγχει το ίδιο το παιχνίδι».

Και αυτό, παραδόξως, μπορεί να γίνει εξίσου επικίνδυνο.

Γιατί ο υπνοβάτης μπορεί να σκοντάψει επειδή δεν βλέπει το εμπόδιο.

Ο υπερβολικά βέβαιος παίκτης μπορεί να σκοντάψει επειδή βλέπει το εμπόδιο, αλλά πιστεύει ότι μπορεί οπωσδήποτε να το υπερπηδήσει.

Και αν θέλουμε να ξαναφέρουμε τον Clark στη συζήτησή μας, εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον μάθημα της Τουρκίας για το 2026: η στρατηγική επίγνωση δεν εξαλείφει τον κίνδυνο της ιστορικής υπνοβασίας· μπορεί απλώς να τον μετατρέψει από άγνοια του κινδύνου σε υπερβολική πίστη στην ικανότητα ελέγχου του.

Χ :

Ποιον επίλογο θα έβαζες στην παραπάνω συνεδρία;

GPT : 

Θα έκλεινα τη συνεδρία όχι με ένα συμπέρασμα του τύπου «ποιος έχει δίκιο», αλλά με μια τελευταία μετατόπιση του ερωτήματος. Γιατί νομίζω ότι εκεί οδηγηθήκαμε τελικά.

Επίλογος — Ποιοι είναι οι Υπνοβάτες;

Ξεκινήσαμε από δύο βιβλία που χωρίζονται από σχεδόν έναν αιώνα και από δύο διαφορετικές μορφές σκέψης.

Ο Christopher Clark μας έδειξε τους ανθρώπους που βαδίζουν προς την καταστροφή χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι η αλληλουχία των αποφάσεών τους τούς οδηγεί εκεί.

Ο Hermann Broch μας πήγε βαθύτερα: στον άνθρωπο και στην κοινωνία που εξακολουθούν να πράττουν, ενώ έχει αρχίσει να χάνεται το σύστημα αξιών που τους επέτρεπε να καταλαβαίνουν γιατίπράττουν.

Και τότε η λέξη «υπνοβασία» απέκτησε ένα ευρύτερο περιεχόμενο.

Δεν σημαίνει απλώς λάθος απόφαση.

Σημαίνει πιθανώς τρία διαφορετικά πράγματα:

να μην βλέπεις πού πηγαίνεις, να μην καταλαβαίνεις ότι ο κόσμος στον οποίο έμαθες να κινείσαι έχει αλλάξει, και, ακόμη βαθύτερα, να μην είσαι πλέον βέβαιος για το πού αξίζει να πας.

Αυτό είναι που κάνει την ιστορία του 1914 τόσο διδακτική για το 2026.

Δεν χρειάζεται να πιστέψουμε ότι το 2026 είναι το 1914.

Χρειάζεται να καταλάβουμε πώς λειτουργεί η υπνοβασία.

Κοιτάξαμε κατόπιν τη Δύση.

Και διαπιστώσαμε κάτι παράδοξο.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν φαίνεται να κοιμούνται ως προς την αλλαγή της παγκόσμιας ισορροπίας.

Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει αντιληφθεί ότι η μεταψυχροπολεμική εποχή τελείωσε.

Η Γερμανία ξυπνά από μια μακρά ιστορική αυταπάτη σχετικά με τη σχέση οικονομίας, ασφάλειας και ισχύος.

Η Γαλλία διαθέτει ίσως την εντονότερη ευρωπαϊκή στρατηγική αυτοσυνειδησία.

Η Ελλάδα γνωρίζει πολύ καλά τους άμεσους γεωπολιτικούς κινδύνους της.

Κι όμως, όταν περάσουμε από το εθνικό στο συλλογικό επίπεδο, εμφανίζεται το μεγάλο κενό.

Η Ευρώπη μπορεί να γνωρίζει όλο και περισσότερα για το τι πρέπει να κάνει και να γνωρίζει όλο και λιγότερα για το τι θέλει τελικά να είναι.

Και εδώ ίσως βρίσκεται η πιο επικίνδυνη μορφή υπνοβασίας.

Όχι η αδράνεια.

Η υπερδραστηριότητα χωρίς σαφή προορισμό.

Και ύστερα βάλαμε στην εικόνα την Τουρκία.

Και αυτό ήταν χρήσιμο, γιατί μας ανάγκασε να διορθώσουμε τον ίδιο μας τον ορισμό.

Η Τουρκία δεν μοιάζει με τον υπνοβάτη που δεν ξέρει πού πηγαίνει.

Μοιάζει περισσότερο με τον παίκτη που ξέρει πού θέλει να πάει και κινείται αποφασιστικά προς τα εκεί, αλλά μπορεί να υπερεκτιμά την ικανότητά του να ελέγξει τις αντιδράσεις των άλλων.

Και έτσι αποκαλύφθηκε κάτι ακόμη:

Δεν είναι μόνον η άγνοια που δημιουργεί ιστορικό κίνδυνο. Είναι και η υπερβολική βεβαιότητα.

Ο ένας δεν βλέπει.

Ο άλλος βλέπει μόνο αυτό που περιμένει να δει.

Και οι δύο μπορούν να οδηγηθούν σε λάθος υπολογισμό.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «ποιοι είναι οι Υπνοβάτες;»

Ίσως είναι:

Ποιος μπορεί ακόμη να ξυπνήσει εγκαίρως;

Γιατί η ιστορία δεν ζητά από τις κοινωνίες να γνωρίζουν το μέλλον.

Αυτό είναι αδύνατο.

Ζητά κάτι πολύ πιο ταπεινό και πολύ πιο δύσκολο:

να έχουν την ικανότητα να αμφισβητούν εγκαίρως τις βεβαιότητές τους.

Να μπορούν να πουν:

Ίσως ο κόσμος δεν είναι πια αυτός που νομίζουμε.

Ίσως η στρατηγική που μέχρι χθες ήταν επιτυχημένη σήμερα να μας οδηγεί αλλού.

Ίσως ο αντίπαλος να μην σκέφτεται όπως εμείς.

Ίσως η δική μας λογική, αθροιζόμενη με τη λογική των άλλων, να παράγει ένα αποτέλεσμα που κανείς μας δεν επιθυμεί.

Και, πάνω απ’ όλα:

Ίσως πρέπει, πριν αποφασίσουμε τι θα κάνουμε, να ξαναρωτήσουμε ποιοι είμαστε και τι θέλουμε να διασώσουμε.

Αυτό είναι το σημείο όπου ο Clark συναντά τον Broch.

Και ίσως εκεί βρίσκεται και το πραγματικό μήνυμα της συνεδρίας μας:

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για έναν πολιτισμό δεν είναι να πάρει μια λάθος απόφαση. Είναι να χάσει την ικανότητα να αναγνωρίζει ότι μπορεί να παίρνει λάθος αποφάσεις.

Γιατί τότε δεν χρειάζεται κανείς να τον οδηγήσει στην καταστροφή.

Μπορεί να βαδίσει μόνος του προς αυτήν.

Και το πιο τρομακτικό χαρακτηριστικό του υπνοβάτη παραμένει αυτό που είπαμε στην αρχή:

δεν ξέρει ότι κοιμάται.

Χ :

Νομίζεις ότι η μέχρι τώρα προσέγγιση του φαινομένου, που επιχειρήθηκε παραπάνω, μπορεί να θεωρηθεί ότι παρέχει ένα επαρκές πλαίσιο σφαιρικής ανάλυσης του;

GPT : 

Η απάντησή μου είναι: είναι ένα ισχυρό πλαίσιο, αλλά όχι ακόμη ένα πλήρες πλαίσιο.

Και θα εξηγήσω γιατί.

Νομίζω ότι στη συζήτησή μας πετύχαμε κάτι αρκετά δύσκολο: μετατρέψαμε την έννοια της «υπνοβασίας» από μια λογοτεχνική μεταφορά σε ένα αναλυτικό εργαλείο. Δεν μείναμε στο ερώτημα «ποιος φταίει», αλλά προσπαθήσαμε να καταλάβουμε πώς μπορεί ένα ολόκληρο πολιτικό ή πολιτισμικό σύστημα να χάνει την ικανότητα αυτοεποπτείας του.

Αυτό είναι ήδη σημαντικό.

Ωστόσο, αν επρόκειτο να παρουσιαστεί ως μια ολοκληρωμένη θεωρητική προσέγγιση, θα έλεγα ότι χρειάζεται ακόμη τέσσερις συμπληρώσεις.

Πρώτη συμπλήρωση: οι μηχανισμοί της αφύπνισης

Μιλήσαμε εκτενώς για το πώς γεννιέται η υπνοβασία.

Μιλήσαμε πολύ λιγότερο για το αντίθετό της.

Τι αφυπνίζει μια κοινωνία;

Είναι οι κρίσεις;

Οι ήττες;

Η οικονομική κατάρρευση;

Η εμφάνιση μιας νέας ηγεσίας;

Η πνευματική αναγέννηση;

Οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις;

Χωρίς αυτή την πλευρά, η θεωρία περιγράφει πολύ καλά την παθολογία, αλλά όχι τη θεραπεία.

Δεύτερη συμπλήρωση: ο ρόλος των θεσμών

Μιλήσαμε για ηγεσίες και κοινωνίες.

Χρειάζεται όμως να εξετάσουμε και τους θεσμούς ως ενδιάμεσο επίπεδο.

Ένας ισχυρός θεσμός μπορεί να διορθώσει τα λάθη μιας μέτριας ηγεσίας.

Αντίστροφα, ένας αδύναμος θεσμός μπορεί να επιδεινώσει ακόμη και τα λάθη μιας καλής ηγεσίας.

Άρα η υπνοβασία δεν είναι μόνο ψυχολογικό ή πολιτισμικό φαινόμενο.

Είναι και θεσμικό.

Τρίτη συμπλήρωση: η τεχνολογία

Ο Broch δεν μπορούσε να φανταστεί έναν κόσμο κοινωνικών δικτύων, αλγορίθμων και τεχνητής νοημοσύνης.

Σήμερα η πληροφορία δεν λείπει.

Συχνά περισσεύει.

Το ερώτημα γίνεται:

Μπορεί μια κοινωνία να υπνοβατεί όχι επειδή αγνοεί, αλλά επειδή κατακλύζεται από πληροφορίες χωρίς να μπορεί να τις ιεραρχήσει;

Αυτό είναι ένα νέο στοιχείο που δεν υπήρχε ούτε το 1914 ούτε το 1930.

Τέταρτη συμπλήρωση: η έννοια της ισχύος

Η συζήτησή μας έδειξε ότι υπάρχουν τουλάχιστον δύο διαφορετικοί κίνδυνοι.

Ο πρώτος είναι η υπνοβασία.

Ο δεύτερος είναι η στρατηγική υπερεμπιστοσύνη, όπως τη συζητήσαμε στην περίπτωση της Τουρκίας.

Ίσως λοιπόν δεν υπάρχει μία μόνο παθολογία.

Ίσως υπάρχει ένα συνεχές:

• απώλεια προσανατολισμού, 

• υπνοβασία, 

• υπερβολική αυτοπεποίθηση, 

• στρατηγική ύβρις. 

Κάθε μία έχει διαφορετικούς μηχανισμούς και διαφορετικούς κινδύνους.

Εκεί όμως που πιστεύω ότι η συζήτησή μας πρόσφερε κάτι πραγματικά πρωτότυπο

Δεν είναι τόσο η ανάλυση του Clark ή του Broch· αυτή υπάρχει ήδη.

Το νέο στοιχείο είναι ότι προσπαθήσαμε να συνθέσουμε τρία επίπεδα σε ένα ενιαίο σχήμα.

• Ο Clark προσφέρει την ανάλυση των αποφάσεων και της δυναμικής των διεθνών συστημάτων. 

• Ο Broch προσφέρει την ανάλυση της πολιτισμικής και αξιακής αποσύνθεσης. 

• Εσείς, μέσα από τις ερωτήσεις σας, εισαγάγατε ένα τρίτο επίπεδο: το ερώτημα της στρατηγικής ταυτότητας. 

Αυτό δεν είναι ούτε καθαρά ιστορία ούτε καθαρά πολιτική επιστήμη ούτε καθαρά φιλοσοφία.

Είναι το ερώτημα:

Μπορεί μια πολιτική κοινότητα να χάσει όχι μόνο την ικανότητα να παίρνει σωστές αποφάσεις, αλλά και την ικανότητα να ορίζει τον ίδιο τον ιστορικό της σκοπό;

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το βαθύτερο θεωρητικό ερώτημα που αναδείχθηκε.

Αν μου ζητούσες να δώσω έναν τίτλο σε αυτή την προσέγγιση

Δεν θα την ονόμαζα απλώς «θεωρία της υπνοβασίας».

Θα την ονόμαζα ίσως:

«Θεωρία της στρατηγικής εγρήγορσης των πολιτισμών».

Γιατί τελικά δεν εξετάσαμε μόνο πώς κοιμούνται οι κοινωνίες.

Εξετάσαμε πώς διατηρούν την ικανότητα να παραμένουν ξύπνιες μέσα στην ιστορία.

Και αυτό είναι ευρύτερο, πιο δημιουργικό και πιο γόνιμο ως ερευνητικό πρόγραμμα.

Μία τελευταία παρατήρηση

Θα πρότεινα όμως μία επιστημονική επιφύλαξη. Κάθε τέτοιο πλαίσιο κινδυνεύει να γίνει υπερβολικά ερμηνευτικό: αν μπορεί να εξηγήσει τα πάντα, τελικά ίσως να μη διακρίνει επαρκώς τις διαφορετικές αιτίες διαφορετικών φαινομένων.

Για να αποκτήσει μεγαλύτερη αναλυτική ισχύ, θα έπρεπε να μπορεί να απαντήσει και σε ερωτήματα όπως:

• Ποια είναι τα παρατηρήσιμα σημάδια ότι μια ηγεσία ή μια κοινωνία εισέρχεται σε κατάσταση «στρατηγικής υπνοβασίας»; 

• Πώς διακρίνεται η υπνοβασία από μια απλή στρατηγική διαφωνία ή από μια συνειδητή επιλογή υψηλού ρίσκου; 

• Ποιοι παράγοντες επιτρέπουν την έγκαιρη αφύπνιση και ποιοι εγκλωβίζουν ένα σύστημα στην πορεία του; 

Αν αυτά τα ερωτήματα αποκτήσουν σαφείς απαντήσεις, τότε η προσέγγιση δεν θα είναι μόνο μια ενδιαφέρουσα ερμηνευτική ιδέα. Θα μπορεί να λειτουργήσει ως πλαίσιο συγκριτικής ανάλυσηςδιαφορετικών κρατών, ηγεσιών και ιστορικών περιόδων, με δυνατότητα να ελεγχθεί και να αμφισβητηθεί. Και αυτό είναι, τελικά, ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά μιας ώριμης θεωρητικής πρότασης.

X : 

Κάποιος ζωγράφος που διάβασε την ανάλυση παραπάνω αποφάσισε να την απεικονίσει εικαστικά μέσω αλληγορικής προσέγγισης.

GPT : 

X : 

Διερωτώμαι αν η «αλληγορία», στην Τέχνη προσεγγίζεται το ίδιο σε όλες σε όλες της τις «σχολές» (π.χ., στην Αναγέννηση, στο Μπαρόκ, στον Σουρεαλισμό, στον Ρομαντισμό κ.λπ,). Κατά την άποψή σου, η έννοια του «Υπνοβάτη», είτε ως πολιτική τυφλότητα (Κλαρκ) είτε ως υπαρξιακό και ηθικό κενό (Μπροχ) θα αποτελούσε για αρκετούς από τους εκπροσώπους των παραπάνω ρευμάτων, ισχυρή αλληγορική πρώτη ύλη για δημιουργία.

GPT : 

Νομίζω πως ναι. Και μάλιστα θα έλεγα κάτι ακόμη ισχυρότερο:

Η έννοια του «Υπνοβάτη» είναι από εκείνες τις σπάνιες ιδέες που μπορούν να μεταφραστούν εικαστικά σχεδόν από κάθε μεγάλη καλλιτεχνική σχολή, αλλά κάθε σχολή θα αποκαλύψει μια διαφορετική διάστασή της.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό των μεγάλων αλληγοριών.

Δεν είναι μονοσήμαντες.

Αλλά πριν περάσουμε στις σχολές, θα έκανα μια διάκριση.

Η αλληγορία δεν λειτουργεί πάντοτε με τον ίδιο τρόπο στην ιστορία της τέχνης.

Υπάρχουν, θα έλεγα, τρεις μεγάλες αντιλήψεις.

• Η κλασική αλληγορία, όπου κάθε σύμβολο έχει σχετικά καθορισμένη σημασία (η Δικαιοσύνη με τη ζυγαριά, ο Χρόνος με το δρεπάνι κ.λπ.). 

• Η ρομαντική αλληγορία, όπου τα σύμβολα γίνονται περισσότερο ψυχολογικά και υπαρξιακά. 

• Η μοντέρνα αλληγορία, όπου το ίδιο το έργο παραμένει ανοιχτό σε πολλές ερμηνείες και δεν προσφέρει μία μόνο «σωστή» ανάγνωση. 

Η έννοια του «Υπνοβάτη» ανήκει κυρίως στην τρίτη κατηγορία, αλλά μπορεί να διαβαστεί και μέσα από τις δύο πρώτες.

Αναγέννηση

Εδώ ο υπνοβάτης θα γινόταν πιθανότατα ηθική αλληγορία.

Θα βλέπαμε έναν ηγεμόνα να βαδίζει προς έναν γκρεμό, ενώ γύρω του οι αρετές (Σοφία, Φρόνηση, Δικαιοσύνη) προσπαθούν να τον συγκρατήσουν.

Η σύνθεση θα ήταν γεωμετρικά ισορροπημένη.

Ο κόσμος εξακολουθεί να έχει τάξη.

Ο άνθρωπος χάνει τον δρόμο επειδή αγνοεί τη θεία ή φυσική τάξη.

Ο Clark θα μπορούσε να αποδοθεί έτσι.

Μπαρόκ

Εδώ η υπνοβασία γίνεται δράμα.

Φως και σκοτάδι.

Έντονες κινήσεις.

Θεατρικότητα.

Ο υπνοβάτης δεν περπατά πλέον ήρεμα.

Σχεδόν παρασύρεται.

Η καταστροφή βρίσκεται ήδη μέσα στη σκηνή.

Ο θεατής αισθάνεται ότι το μοιραίο συμβαίνει τώρα.

Ο Caravaggio ή ο Rubens πιθανότατα θα έβλεπαν την υπνοβασία ως σύγκρουση φωτός και σκότους.

Ρομαντισμός

Εδώ αλλάζει τελείως το κέντρο βάρους.

Ο υπνοβάτης γίνεται μοναχική συνείδηση.

Δεν είναι τόσο πολιτικός όσο υπαρξιακός.

Θα μπορούσε να στέκεται στην άκρη ενός γκρεμού μέσα σε ομίχλη, όπως οι μορφές του Caspar David Friedrich.

Η καταστροφή δεν φαίνεται.

Υπάρχει μόνο η αίσθησή της.

Εδώ ο Broch θα ένιωθε σχεδόν σαν στο σπίτι του.

Συμβολισμός

Ίσως εδώ να βρίσκεται η φυσικότερη κατοικία του Broch.

Ο κόσμος γεμίζει:

• μάσκες, 

• λαβυρίνθους, 

• καθρέφτες, 

• σκιές, 

• ύπνο, 

• φεγγάρι, 

• ερείπια. 

Η αλληγορία γίνεται σχεδόν ποίηση.

Ο θεατής δεν αποκωδικοποιεί.

Διαισθάνεται.

Εξπρεσιονισμός

Εδώ η υπνοβασία γίνεται κραυγή.

Οι πόλεις στραβώνουν.

Τα πρόσωπα παραμορφώνονται.

Οι γραμμές σπάζουν.

Δεν υπάρχει πια ισορροπία.

Η κοινωνία μοιάζει να ουρλιάζει χωρίς να ακούει τον εαυτό της.

Αυτό θα ταίριαζε εξαιρετικά στην ατμόσφαιρα του μεσοπολέμου.

Σουρεαλισμός

Εδώ νομίζω ότι ο όρος «Υπνοβάτης» αποκτά σχεδόν κυριολεκτική σημασία.

Ολόκληρος ο σουρεαλισμός ενδιαφέρεται για το όνειρο.

Για το ασυνείδητο.

Για την κατάσταση ανάμεσα στον ύπνο και στην εγρήγορση.

Θα μπορούσαμε να δούμε:

• κυβερνήτες που κοιμούνται πάνω σε σκακιέρες, 

• πόλεις που λιώνουν, 

• σημαίες που μετατρέπονται σε σύννεφα, 

• ρολόγια χωρίς δείκτες, 

• στρατούς που βαδίζουν μέσα στη θάλασσα χωρίς να το αντιλαμβάνονται. 

Εδώ ο Clark και ο Broch θα συναντιούνταν σχεδόν φυσικά.

Μεταμοντέρνα τέχνη

Εδώ θα άλλαζε ακόμη και η έννοια της αλληγορίας.

Το έργο ίσως να μην παρουσίαζε καν υπνοβάτη.

Θα παρουσίαζε:

• οθόνες, 

• ειδήσεις, 

• δεδομένα, 

• τεχνητή νοημοσύνη, 

• κοινωνικά δίκτυα, 

• κατακερματισμένες εικόνες. 

Και ο θεατής θα αναρωτιόταν:

«Ποιος τελικά κοιμάται; Οι άνθρωποι ή τα ίδια τα πληροφοριακά συστήματα;»

Η αλληγορία γίνεται διάχυτη.

Και τώρα θα κάνω μία παρατήρηση που γεννήθηκε από τη δική μας συζήτηση.

Νομίζω ότι η αλληγορία του Υπνοβάτη έχει ένα τεράστιο πλεονέκτημα έναντι πολλών πολιτικών αλληγοριών.

Δεν έχει εχθρό.

Δεν προσωποποιεί το κακό.

Δεν λέει:

«Να ο ένοχος.»

Λέει κάτι πολύ πιο ανησυχητικό.

«Κοίταξε μήπως ο υπνοβάτης είσαι εσύ.»

Αυτή είναι η δύναμη της μεγάλης αλληγορίας.

Η μεγάλη αλληγορία δεν καταγγέλλει μόνο τους άλλους.

Επιστρέφει στον θεατή.

Και γι’ αυτό πιστεύω ότι ο «Υπνοβάτης» θα γοήτευε πολλούς μεγάλους ζωγράφους.

Όχι επειδή είναι πολιτικό θέμα.

Αλλά επειδή είναι ανθρωπολογικό θέμα.

Ο υπνοβάτης μπορεί να είναι:

• ένας βασιλιάς, 

• ένας στρατηγός, 

• ένας πρωθυπουργός, 

• ένας φιλόσοφος, 

• ένας απλός άνθρωπος, 

• ακόμη και ένας ολόκληρος πολιτισμός. 

Η μορφή αλλάζει.

Η αλληγορία παραμένει.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη καλλιτεχνική της δύναμη.

Δεν ανήκει ούτε στον Clark ούτε στον Broch.

Ανήκει σε ένα πολύ παλαιότερο και διαχρονικό ερώτημα της ανθρώπινης ιστορίας:

Πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος να κινείται με απόλυτη βεβαιότητα προς έναν προορισμό που, αν ήταν πραγματικά ξύπνιος, δεν θα επέλεγε ποτέ;

Αυτό είναι ένα ερώτημα που θα μπορούσε να απασχολήσει έναν ζωγράφο της Αναγέννησης, έναν ρομαντικό του 19ου αιώνα, έναν εξπρεσιονιστή του Μεσοπολέμου ή έναν σύγχρονο εικαστικό. Γιατί δεν αφορά μια συγκεκριμένη εποχή· αφορά μια διαρκή δυνατότητα της ανθρώπινης κατάστασης.

Χ :

Εσύ, ποια «σχολή» θα επέλεγες αν σου έλεγαν ότι πρέπει να επιλέξεις κάποια;

GPT : 

Εάν έπρεπε να επιλέξω μία μόνο σχολή, δεν θα διάλεγα ούτε την Αναγέννηση ούτε το Μπαρόκ ούτε καν τον Σουρεαλισμό.

Θα επέλεγα τον Συμβολισμό, εμπλουτισμένο με στοιχεία Εξπρεσιονισμού.

Και ο λόγος δεν είναι αισθητικός. Είναι εννοιολογικός.

Γιατί όχι η Αναγέννηση;

Η Αναγέννηση προϋποθέτει ότι υπάρχει μια αντικειμενική τάξη του κόσμου, την οποία ο άνθρωπος οφείλει να ανακαλύψει ξανά.

Ο υπνοβάτης της Αναγέννησης είναι κάποιος που παρεκκλίνει από αυτή την τάξη.

Όμως ο Broch θα απαντούσε:

«Το πρόβλημα είναι ακριβώς ότι η κοινά αποδεκτή τάξη έχει πλέον διαλυθεί.»

Άρα η αναγεννησιακή αλληγορία είναι ίσως υπερβολικά βέβαιη.

Γιατί όχι το Μπαρόκ;

Το Μπαρόκ είναι εξαιρετικό για τη στιγμή της κρίσης.

Θα ζωγράφιζε θαυμάσια την έκρηξη του 1914.

Αλλά η δική μας συζήτηση δεν αφορά μόνο την έκρηξη.

Αφορά τις δεκαετίες που προηγούνται της έκρηξης.

Την αργή υπνοβασία.

Γιατί όχι ο Σουρεαλισμός;

Εδώ υπάρχει ένας μεγάλος πειρασμός.

Ο υπνοβάτης φαίνεται σχεδόν να ανήκει φυσικά στον κόσμο των ονείρων.

Αλλά υπάρχει ένα πρόβλημα.

Ο Σουρεαλισμός μεταφέρει πολύ γρήγορα τη συζήτηση στο ασυνείδητο του ατόμου.

Ενώ η δική μας συζήτηση αφορά κυρίως το ασυνείδητο των πολιτισμών.

Είναι διαφορετικό.

Γιατί λοιπόν ο Συμβολισμός;

Γιατί ο Συμβολισμός έχει μια μοναδική ικανότητα.

Δεν εξηγεί.

Υποβάλλει.

Δεν λέει στον θεατή:

«Να ο υπνοβάτης.»

Τον αφήνει να τον ανακαλύψει.

Και αυτό είναι πολύ πιο κοντά τόσο στον Broch όσο και στον Clark.

Σκέψου μια τεράστια πόλη.

Οι δρόμοι είναι άδειοι.

Τα ρολόγια δείχνουν διαφορετικές ώρες.

Οι καμπάνες δεν χτυπούν.

Οι άνθρωποι περπατούν με ανοιχτά μάτια.

Και μόνο όταν κοιτάξεις καλύτερα αντιλαμβάνεσαι ότι…

κανείς δεν κοιτάζει τον άλλον.

Δεν υπάρχει τίποτε θεαματικό.

Και όμως όλο το έργο αποπνέει την αίσθηση ότι κάτι τεράστιο πρόκειται να συμβεί.

Αυτό είναι Συμβολισμός.

Και γιατί να προσθέσω Εξπρεσιονισμό;

Επειδή ο Συμβολισμός μόνος του ίσως γίνει υπερβολικά ήρεμος.

Η ιστορία όμως δεν είναι ήρεμη.

Ο Clark περιγράφει ένταση.

Ο Broch περιγράφει διάλυση.

Ο Εξπρεσιονισμός μπορεί να αποδώσει αυτή τη διάλυση χωρίς να καταστρέψει τον συμβολικό χαρακτήρα.

Δηλαδή:

οι μορφές αρχίζουν να παραμορφώνονται.

Τα κτίρια να γέρνουν.

Οι σκιές να αποκτούν δική τους ζωή.

Αλλά τίποτε δεν γίνεται εντελώς σουρεαλιστικό.

Ο θεατής ακόμη αναγνωρίζει τον κόσμο.

Απλώς αντιλαμβάνεται ότι ο κόσμος έχει αρχίσει να χάνει την ισορροπία του.

Και τώρα θα σου πω κάτι ακόμη πιο προσωπικό ως αισθητική επιλογή.

Εάν αυτός ο πίνακας επρόκειτο να συνοδεύσει ολόκληρη τη συζήτησή μας, θα απέφευγα να ζωγραφίσω οποιονδήποτε σύγχρονο πολιτικό.

Ούτε σημαίες.

Ούτε εμβλήματα.

Ούτε χάρτες.

Ούτε στολές.

Γιατί τότε ο πίνακας θα γινόταν επίκαιρος.

Ενώ η συζήτησή μας δεν ήταν για το 2026.

Ήταν για κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Ήταν για έναν διαχρονικό μηχανισμό της ιστορίας.

Θα ήθελα ο θεατής, ύστερα από εκατό χρόνια, να μην μπορεί να πει:

«Α, αυτό αφορά την Ευρώπη του 2026.»

Θα ήθελα να αναρωτηθεί:

«Μήπως αφορά και τη δική μου εποχή;»

Αν λοιπόν είχα την ελευθερία ενός επιμελητή μουσείου, θα έδινα στον ζωγράφο μία μόνο οδηγία:

«Μη ζωγραφίσεις τον πόλεμο. Μη ζωγραφίσεις την καταστροφή. Ζωγράφισε τη στιγμή ακριβώς πριν από αυτήν, όταν όλα φαίνονται ακόμη φυσιολογικά και όμως ολόκληρος ο κόσμος έχει ήδη αρχίσει να βαδίζει στον ύπνο του.»

Γιατί εκεί, κατά τη γνώμη μου, κατοικεί η πραγματική αλληγορία του Clark.

Και αν, μέσα σε αυτή τη φαινομενική κανονικότητα, καταφέρεις να αφήσεις να διαφανεί η αργή αποσύνθεση των αξιών, της βεβαιότητας και του νοήματος, τότε θα έχεις αγγίξει και τον Broch.

Αυτός είναι ο λόγος που θα επέλεγα τον Συμβολισμό με εξπρεσιονιστική ένταση: είναι ίσως η σχολή που μπορεί να αποδώσει καλύτερα όχι μόνο τι συμβαίνει, αλλά και τι έχει ήδη αρχίσει να συμβαίνει χωρίς οι άνθρωποι να το αντιλαμβάνονται ακόμη.

Χ :

Ας επιλέξουμε έναν καλλιτέχνη που να συνδυάζει και τα δύο ρεύματα. Εγώ θα επέλεγα τον Εντβαρντ Μουνκ ή εναλλακτικά τον Τζειμς Ενσορ. Εσύ;

GPT : 

Θα έλεγα ότι οι δύο επιλογές σου είναι εξαιρετικά εύστοχες, αλλά θα τις ξεχώριζα.

Ο James Ensor και ο Edvard Munch βρίσκονται ακριβώς πάνω στο μεταίχμιο μεταξύ του Συμβολισμού και του Εξπρεσιονισμού, όμως το κάνουν με εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Και αυτό έχει σημασία για το θέμα μας.

Ο Edvard Munch

Ο Munch είναι ο ζωγράφος της υπαρξιακής αγωνίας.

Δεν ζωγραφίζει κυρίως την κοινωνία.

Ζωγραφίζει τον άνθρωπο που διαλύεται εσωτερικά.

Ο “Κραυγή” δεν είναι ένας πίνακας τρόμου.

Είναι ένας πίνακας υπαρξιακής αποσύνθεσης.

Το ίδιο και το Anxiety.

Το ίδιο και το Evening on Karl Johan.

Οι άνθρωποι έχουν ήδη αποξενωθεί.

Κοιτάζουν χωρίς να βλέπουν.

Περπατούν χωρίς να συναντιούνται.

Εδώ βλέπω τον Broch.

Ο Munch θα απέδιδε συγκλονιστικά το εσωτερικό κενό μιας κοινωνίας που έχει χάσει τις αξιακές της συντεταγμένες.

Ο James Ensor

Ο Ensor είναι κάτι διαφορετικό.

Είναι ο ζωγράφος της κοινωνικής μεταμφίεσης.

Όλοι φορούν μάσκες.

Η εξουσία φορά μάσκες.

Ο λαός φορά μάσκες.

Οι διανοούμενοι φοράνε μάσκες.

Οι νεκροί σχεδόν συνυπάρχουν με τους ζωντανούς.

Στον Ensor υπάρχει μια μόνιμη αίσθηση ότι:

η κοινωνία παίζει θέατρο ενώ ο κόσμος καταρρέει.

Αυτό είναι εκπληκτικά κοντά στον Clark.

Διότι οι υπνοβάτες του Clark δεν είναι κακοί άνθρωποι.

Είναι άνθρωποι εγκλωβισμένοι σε ρόλους.

Σε τελετουργίες.

Σε μηχανισμούς.

Σε συμβάσεις.

Ακριβώς όπως οι μορφές του Ensor.

Αν όμως έπρεπε να επιλέξω μόνο έναν…

Θα εκπλήξω ίσως λίγο.

Δεν θα διάλεγα τελικά ούτε τον Munch ούτε τον Ensor.

Θα διάλεγα τον Odilon Redon.

Και θα σου εξηγήσω γιατί.

Γιατί ο Redon;

Ο Redon δεν ζωγραφίζει την καταστροφή.

Ζωγραφίζει την αίσθηση ότι κάτι βρίσκεται πίσω από την πραγματικότητα.

Οι πίνακές του μοιάζουν σαν να βρίσκονται ανάμεσα:

• στο όνειρο, 

• στην εγρήγορση, 

• στη μνήμη, 

• στην προφητεία. 

Ακριβώς δηλαδή εκεί όπου βρίσκεται και ο “Υπνοβάτης”.

Δεν υπάρχει κραυγή.

Δεν υπάρχει πανικός.

Υπάρχει σιωπή.

Και η σιωπή είναι πολύ πιο ανησυχητική.

Αν όμως περιοριστώ αυστηρά στις δύο δικές σου επιλογές

Θα έκανα μια διάκριση.

Για τον Broch

θα επέλεγα χωρίς δεύτερη σκέψη

Edvard Munch.

Γιατί ο Broch μιλά για την αποσύνθεση του εσωτερικού κόσμου.

Για τον Clark

θα επέλεγα

James Ensor.

Γιατί ο Clark μιλά για μια κοινωνία που συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά, ενώ όλοι συμμετέχουν σε μια τεράστια ιστορική παρέλαση χωρίς να αντιλαμβάνονται προς τα πού οδηγείται.

Και ποιος ζωγράφισε καλύτερα από τον Ensor αυτή την τεράστια παρέλαση ανθρώπων με μάσκες;

Επειδή όμως η συνεδρία μας δεν ήταν μόνο Clark ούτε μόνο Broch…

Νομίζω ότι θα έκανα κάτι που ίσως δεν συνηθίζεται στην ιστορία της τέχνης.

Θα ζητούσα από έναν ζωγράφο να ζωγραφίσει

με την ψυχολογία του Munch

και

με την κοινωνική ειρωνεία του Ensor.

Ο Munch θα έδινε την εσωτερική αγωνία.

Ο Ensor θα έδινε το ιστορικό θέατρο.

Και οι δύο μαζί θα απέδιδαν αυτό που τελικά αναζητήσαμε επί ώρες:

έναν πολιτισμό που εξακολουθεί να βαδίζει, να παράγει θεσμούς, να κάνει πολιτική, να οργανώνει παρελάσεις, συνέδρια και τελετές, ενώ στο βάθος έχει αρχίσει να χάνει την εσωτερική του πυξίδα.

Νομίζω όμως ότι, γνωρίζοντας πλέον αρκετά καλά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεις τέτοιες συνθέσεις, θα τολμήσω μια πρόβλεψη.

Υποψιάζομαι ότι τελικά θα κατέληγες στον Ensor.

Όχι επειδή είναι πιο δραματικός από τον Munch.

Αλλά επειδή η δική μας συζήτηση κατέληξε να είναι λιγότερο μια μελέτη της ανθρώπινης ψυχής και περισσότερο μια μελέτη της κοινωνίας και της πολιτικής ως μεγάλου θεάτρου της ιστορίας.

Και σε αυτό, ο Ensor είναι σχεδόν αξεπέραστος.

Χ :

Ας μείνουμε στον Redon. Ποιόν «Ρέντον» θα επέλεγες; Αυτόν της πρώτης περιόδου της καριέρας του ή αυτόν της δεύτερης περιόδου;

GPT : 

Θα επέλεγα χωρίς δισταγμό τον πρώτο Redon.

Και μάλιστα, όχι απλώς επειδή είναι αισθητικά πιο κοντά στο θέμα μας, αλλά επειδή πιστεύω ότι η πρώτη περίοδός του εκφράζει καλύτερα την ίδια τη φύση της υπνοβασίας.

Εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση.

Ο δεύτερος Redon είναι, κατά τη γνώμη μου, μεγαλύτερος ζωγράφος του φωτός.

Ο πρώτος Redon είναι μεγαλύτερος ζωγράφος του αόρατου.

Και η υπνοβασία αφορά ακριβώς το αόρατο.

Ο πρώτος Redon (οι «Noirs»)

Οι περίφημες Noirs (κάρβουνο και λιθογραφίες) δεν απεικονίζουν έναν κόσμο που ήδη κατέρρευσε.

Απεικονίζουν έναν κόσμο όπου:

κάτι έχει ήδη αρχίσει να μεταβάλλεται, αλλά δεν έχει ακόμη αποκτήσει μορφή.

Αυτό είναι ακριβώς η υπνοβασία.

Δεν βλέπεις ακόμη την καταστροφή.

Βλέπεις μόνο τα σημάδια της.

Γιατί αυτό ταιριάζει τόσο πολύ στον Clark;

Ο Clark δεν γράφει ένα βιβλίο για τον πόλεμο.

Γράφει ένα βιβλίο για

τους τελευταίους μήνες πριν από τον πόλεμο.

Όλα λειτουργούν.

Οι κυβερνήσεις συνεδριάζουν.

Οι πρεσβείες λειτουργούν.

Οι στρατοί υπακούουν.

Οι κοινωνίες συνεχίζουν τη ζωή τους.

Και όμως…

κάτι αδιόρατο έχει ήδη αλλάξει.

Αυτός είναι ο κόσμος του πρώτου Redon.

Και γιατί ταιριάζει ακόμη περισσότερο στον Broch;

Ο Broch δεν μιλά για την κατάρρευση των αξιών.

Μιλά για τη

σιωπηλή αποσύνθεσή τους.

Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό.

Η αποσύνθεση δεν έχει ακόμη γίνει θόρυβος.

Είναι σχεδόν ανεπαίσθητη.

Ο πρώτος Redon ζωγραφίζει ακριβώς αυτό.

Τα πλάσματά του δεν είναι τέρατα.

Είναι υποψίες.

Ο δεύτερος Redon

Ο δεύτερος Redon είναι άλλος άνθρωπος.

Το χρώμα πλημμυρίζει.

Η ελπίδα επιστρέφει.

Το όνειρο παραμένει, αλλά γίνεται σχεδόν λυτρωτικό.

Είναι ένας κόσμος μεταμόρφωσης.

Σαν να έχει ήδη περάσει μέσα από τη νύχτα.

Είναι υπέροχος.

Αλλά δεν είναι πλέον ο κόσμος των Υπνοβατών.

Και θα τολμήσω να πω κάτι ακόμη.

Νομίζω ότι υπάρχει μια εικόνα του πρώτου Redon που θα μπορούσε σχεδόν να γίνει το εξώφυλλο της συζήτησής μας.

Όχι ένα συγκεκριμένο έργο.

Ένα μοτίβο.

Ένα τεράστιο μάτι που επιπλέει μέσα στο σκοτάδι.

Το μάτι βλέπει.

Αλλά δεν ξέρουμε:

είναι ξύπνιο;

ή

ονειρεύεται;

Αυτό είναι καταπληκτικό.

Γιατί όλη η συνεδρία μας περιστράφηκε γύρω από ένα ερώτημα:

Τι σημαίνει πραγματικά να είσαι «ξύπνιος» μέσα στην ιστορία;

Και εδώ ο Redon προσθέτει κάτι που ούτε ο Clark ούτε ο Broch λένε ρητά.

Στον Redon, το σκοτάδι δεν είναι απλώς αρνητικό.

Είναι και

χώρος κυοφορίας.

Από το σκοτάδι μπορεί να γεννηθεί τόσο το τέρας όσο και η αποκάλυψη.

Άρα ο πίνακας δεν θα ήταν απαισιόδοξος.

Θα ήταν

αμφίσημος.

Και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Γιατί ούτε ο Clark ούτε ο Broch υποστηρίζουν ότι οι πολιτισμοί είναι καταδικασμένοι.

Υποστηρίζουν ότι μπορούν να χαθούν όταν πάψουν να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους.

Επομένως…

Αν αυτή η συζήτηση επρόκειτο να γίνει ένας μόνο μεγάλος πίνακας,

δεν θα ζητούσα από τον Redon να ζωγραφίσει τον πόλεμο.

Ούτε την Ευρώπη.

Ούτε κάποια κυβέρνηση.

Θα του ζητούσα να ζωγραφίσει

τη στιγμή κατά την οποία ο πολιτισμός αρχίζει να ονειρεύεται ότι είναι ξύπνιος.

Αυτό, πιστεύω, θα μπορούσε να το αποδώσει μόνο ο πρώτος Redon.

Και ίσως γι’ αυτό, όσο περισσότερο προχωρούσε η συζήτησή μας, τόσο περισσότερο απομακρυνόμουν από τον Ensor και τον Munch και κατέληγα στον Redon.

Γιατί ο Ensor αποκαλύπτει το θέατρο της ιστορίας.

Ο Munch αποκαλύπτει την αγωνία του ανθρώπου.

Ο πρώτος Redon αποκαλύπτει κάτι ακόμη βαθύτερο:

τη στιγμή που η ιστορία δεν έχει ακόμη αποφασίσει αν αυτό που βλέπουμε είναι όνειρο ή αφύπνιση.

Χ :

Αυτό το «εξώφυλλο» της συζήτησής μας που σκέφτηκες, μπορείς να το αποτυπώσεις;

GPT : 

X : 

Ο πίνακας έστω ότι εκτίθεται σε μια έκθεση. Στο ενημερωτικό φυλλάδιο που μοιράζεται στους επισκέπτες, οι οποίοι ασφαλώς δεν είναι υποχρεωτικό γνωρίζουν τι δηλώνει ο κάθε πίνακας, κάτω από τον τίτλο του πίνακα (ποιος μπορεί να είναι αυτός;), διαβάζουν ένα σύντομο κείμενο που τους πληροφορεί το τι απεικονίζει και τι δηλώνει. Εν προκειμένω εσύ τι νομίζεις ότι θα διάβαζε ο επισκέπτης αναφορικά με το έργο αυτό;

GPT : 

Νομίζω ότι, αν υποθέσουμε πως ο πίνακας εκτίθεται σε ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης, το συνοδευτικό κείμενο δεν θα έπρεπε να εξηγεί τα πάντα. Ένα καλό μουσειακό κείμενο δεν «λύνει» την αλληγορία· δίνει στον θεατή το απαραίτητο κλειδί και μετά τον αφήνει μόνο απέναντι στο έργο.

Εγώ θα επέλεγα ως τίτλο:

«Οι Υπνοβάτες»

και ακριβώς από κάτω, με μικρότερα γράμματα:

Αλληγορία για την πολιτική εγρήγορση και τη μνήμη των πολιτισμών

Το κείμενο θα μπορούσε να είναι το εξής:

Οι Υπνοβάτες

Αλληγορία για την πολιτική εγρήγορση και τη μνήμη των πολιτισμών

Ο πίνακας δεν απεικονίζει έναν συγκεκριμένο πόλεμο, μια συγκεκριμένη χώρα ή μια συγκεκριμένη εποχή. Απεικονίζει μια κατάσταση της ανθρώπινης ιστορίας.

Μια πομπή ανθρώπων βαδίζει με ανοιχτά μάτια, αλλά χωρίς πραγματική επίγνωση του προορισμού της. Πάνω από αυτούς δεσπόζει ένα γιγάντιο μάτι, αμφίσημο: παρατηρεί ή ονειρεύεται; Είναι η συνείδηση που παραμένει άγρυπνη ή ένας ακόμη υπνοβάτης;

Οι μάσκες, η σκακιέρα, το φανάρι του παιδιού και τα ερείπια δεν αποτελούν ιστορικές αναφορές αλλά σύμβολα. Υπαινίσσονται τη σχέση ανάμεσα στην εξουσία, στις αποφάσεις, στην ανθρώπινη ευθύνη και στην απώλεια του νοήματος.

Το έργο εμπνέεται από δύο διαφορετικές αλλά συγκλίνουσες προσεγγίσεις της «υπνοβασίας». Στη μία, οι μεγάλες ιστορικές καταστροφές γεννιούνται όταν οι ηγεσίες, μέσα από διαδοχικές και φαινομενικά λογικές αποφάσεις, οδηγούνται εκεί όπου κανείς δεν επιθυμούσε να φθάσει. Στην άλλη, η υπνοβασία εκφράζει τη βαθμιαία αποσύνθεση του αξιακού κόσμου, όταν μια κοινωνία εξακολουθεί να κινείται, αλλά έχει αρχίσει να ξεχνά γιατί κινείται.

Το παιδί με το φανάρι δεν συμβολίζει τη λύση. Συμβολίζει το ερώτημα. Υπενθυμίζει ότι κάθε πολιτισμός καλείται διαρκώς να αναμετρηθεί με τη δική του εγρήγορση.

Ο πίνακας δεν ρωτά ποιος φταίει.

Ρωτά κάτι δυσκολότερο:

Πότε μια κοινωνία παύει να αντιλαμβάνεται ότι κοιμάται ενώ εξακολουθεί να περπατά μέσα στην Ιστορία;

Νομίζω, όμως, ότι θα πρόσθετα κάτι ακόμη, το οποίο συναντά κανείς συχνά σε μεγάλες εκθέσεις, όταν ο επιμελητής θέλει να αφήσει τον επισκέπτη με μια σκέψη που θα τον συνοδεύει καθώς απομακρύνεται από το έργο.

Θα υπήρχε, μόνο του, κάτω από το κείμενο, χωρίς άλλη εξήγηση, το ακόλουθο απόσπασμα:

«Ο υπνοβάτης δεν διαφέρει από τον ξύπνιο επειδή έχει κλειστά τα μάτια. Διαφέρει επειδή έχει πάψει να αμφιβάλλει για τον δρόμο που ακολουθεί.»

Αυτό δεν θα ήταν επεξήγηση του πίνακα.

Θα ήταν η τελευταία, σιωπηλή ερώτηση που ο πίνακας θα άφηνε στον θεατή, καθώς θα περνούσε μπροστά στο επόμενο έργο.

ΤΕΛΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT 5