Ίμβρος, βήμα προς βήμα: Η αργή αναγέννηση των τελευταίων Ελλήνων των Δαρδανελίων
Στην Ίμβρο/Γκιοκτσεάδα, ένα τουρκικό νησί στις εκβολές των Δαρδανελίων με μια συναρπαστική και σύνθετη ιστορία, η πίστη, η φιλοξενία
και η ιστορία συνυφαίνονται κάθε 15 Αυγούστου για την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, ενώ η ελληνική κοινότητα του νησιού προσπαθεί ακόμη να καταλάβει τι πραγματικά σημαίνει επιστροφή.
Όλοι όσοι γνώρισα στην Ίμβρο υπέθεταν ότι ήμουν επισκέπτρια. Στην πραγματικότητα, επέστρεφα σπίτι.
Ο θείος μου, Σπύρος Μελετζής, γεννήθηκε στους Αγίους Θεοδώρους το 1906: το ίδιο χωριό, τα ίδια πέτρινα δρομάκια που μια μέρα θα έδιναν στον κόσμο έναν Πατριάρχη.
Έφυγε σε ηλικία δεκαεπτά ετών, όταν η Συνθήκη της Λωζάνης απένειμε το νησί στην Τουρκία, και έγινε, δεκαετίες αργότερα, ο άνθρωπος που η ιστορία θυμάται ως τον φωτογράφο της Αντίστασης : αυτός που ανέβηκε στα βουνά και έκανε τον Άρη Βελουχιώτη , έναν άνθρωπο μικρού αναστήματος, να μοιάζει με γίγαντα.
Η γιαγιά μου, Άννα Ολζιέρσκι, ενενήντα εννέα ετών και με πολύ καθαρή μνήμη ακόμα, μου διηγείται πώς ο Μελετζής παντρεύτηκε την ξαδέρφη του στην Αλεξανδρούπολη, και έτσι έγινε μέλος της οικογένειας Χρηστίδη και, κατ’ επέκταση, της δικής μου.
Πριν πεθάνει, η ανιψιά του, Ελένη Αιματίδου-Αργυρίου, συγγραφέας και ερευνήτρια την οποία γνώριζα πάντα ως την αγαπημένη μου θεία Νίτσα, συνεργάστηκε μαζί του σε ένα βιβλίο που συγκέντρωνε τις φωτογραφίες του από την Ίμβρο, έτσι ώστε, όπως λέει η ίδια, «οι νέες γενιές να μην ξεχάσουν».
Επισκέφτηκα την έκθεση ως παιδί, χωρίς ακόμη να συνειδητοποιήσω ότι παρατηρούσα τις δικές μου ρίζες.
Τον περασμένο Αύγουστο έκανα το ίδιο ταξίδι, με σημειωματάριο και φωτογραφική μηχανή στο χέρι, για να περάσω την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (ή Κοίμηση , την εορτή που γιορτάζει τον θάνατο και την ανάληψη της Θεοτόκου στους ουρανούς, γνωστή στην Ιταλία και σε ορισμένες περιοχές της Μεσογείου ως Ferragosto) ανάμεσα σε ανθρώπους που εξακολουθούν να ζουν αυτή την αμφισβητούμενη κληρονομιά.
Η Ίμβρος σπάνια γίνεται πρωτοσέλιδο στην Ελλάδα, την Τουρκία και σχεδόν ποτέ στο εξωτερικό, ωστόσο παραμένει ένα από τα λίγα μέρη όπου οι συνέπειες της Συνθήκης της Λωζάνης, η μοίρα μιας εξαφανιζόμενης μειονότητας και η καθημερινή πραγματικότητα της ελληνοτουρκικής συνύπαρξης μπορούν ακόμα να παρατηρηθούν από πρώτο χέρι, αντί να αποτελούν αντικείμενο αφηρημένων συζητήσεων.
Αυτή τη φορά δεν ήταν ένα συνηθισμένο παναγίρ (λαϊκή γιορτή): Η Αυτού Αγιότητα Βαρθολομαίος, Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως-Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης, είχε φτάσει μέρες νωρίτερα μαζί με δύο συναδέλφους του Προκαθημένους, τον Αλεξανδρείας Θεόδωρο Β΄ και τον Αλβανίας Ιωάννη, και μαζί με τον Αρχιεπίσκοπο Ιωάννη προήδρευσε της λειτουργίας στο Τεπέκοϊ, μια συλλείτουργία που χαρακτηρίστηκε ιστορική από τον ορθόδοξο τύπο.
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος στην Ίμβρο – foto M.Drosopoulos
Πρώτη στάση: Τεπέκοϊ/Αγρίδια
Ο δρόμος που οδηγεί στο Τεπέκοϊ (ή Αγρίδια) ανηφορίζει μέχρι που η θάλασσα χάνεται πίσω του. Είναι το ψηλότερο από τα ελληνικά χωριά του νησιού και, στις 15 Αυγούστου, το πιο πολυσύχναστο.
Όταν έφτασα, το προαύλιο της εκκλησίας του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου ήταν ήδη γεμάτο με επισκέπτες: Έλληνες και Τούρκους, Χριστιανούς και Μουσουλμάνους, μακροχρόνιους κατοίκους του νησιού δίπλα-δίπλα με μέλη της διασποράς που έρχονται αεροπορικώς κάθε Αύγουστο για αυτές τις τρεις ημέρες.
Τα ζώα είχαν σφαγεί το προηγούμενο βράδυ, αφού είχαν ευλογηθεί από τον ιερέα του χωριού με θυμίαμα και το σημείο του σταυρού πριν τα αγγίξει το μαχαίρι.
Η εθνογραφική μελέτη του İskender Oymak (2002) περιγράφει την προσφορά τόσο büyükbaş (βοοειδή) όσο και küçükbaş (πρόβατα και κατσίκια), με τον ιερέα να δίνει την ευλογία από απόσταση για τα μεγαλύτερα ζώα.
Είναι μια λεπτομέρεια που ξαφνιάζει τους ξένους: οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί της Ίμβρου διατηρούν τη δική τους παράδοση του κουρμπάν , η οποία, ωστόσο, δεν έχει καμία σχέση με το Κουρμπάν Μπαϊράμι (Eid al-Adha), την ισλαμική γιορτή της θυσίας που γιορτάζεται σε μια καθορισμένη ημερομηνία στο σεληνιακό ημερολόγιο για να τιμήσει την προθυμία του Αβραάμ να θυσιάσει τον ίδιο του τον γιο.
Για κάθε Χριστιανό πιστό, το κουρμπάνι αντιπροσωπεύει μια προσωπική υπόσχεση προς την Παναγία για θεραπεία από μια ασθένεια, την ασφαλή επιστροφή ενός γιου από τη στρατιωτική θητεία ή τη γέννηση ενός εγγονιού, και εκπληρώνεται ειδικά σε εκκλησίες αφιερωμένες στην Κοίμησή Της.
Μέχρι το πρωί, το κρέας είχε μετατραπεί σε κεσκέκ , μια πηχτή σούπα από σιτάρι και κρέας, βρασμένη για ώρες σε τεράστια καζάνια στην αυλή της εκκλησίας μέχρι που τα υλικά θρυμματίστηκαν σχεδόν σε μια πάστα, και στη συνέχεια διανεμήθηκε δωρεάν σε μακριά κοινά τραπέζια για όλους τους παρόντες.
Πριν σερβίρουν το γεύμα, οι χωρικοί συγκεντρώνονταν στο νεκροταφείο, όπου οι ντόπιες γυναίκες μοίραζαν γλυκά στους τάφους: μια χειρονομία που ενσωματώνει το πένθος στον εορτασμό αντί να τον κρατάει ξεχωριστό. Οι νεκροί ζουν στις προσευχές όσων μένουν πίσω.
Η γιορτή και η ρήξη
Σε αυτή την ευλογημένη και συναισθηματικά φορτισμένη ατμόσφαιρα, ο καπνός του θυμιάματος δεν είχε ακόμη διαλυθεί όταν ξέσπασε η πρώτη συζήτηση.
Τη μια στιγμή σταθήκαμε εκεί, σιωπηλοί και έκπληκτοι, παρακολουθώντας μια τελετουργία παλαιότερη από τα έθνη-κράτη που ανταγωνίζονται για τον έλεγχο αυτού του νησιού. Την επόμενη, παρακολουθούσαμε κάτι σχεδόν ανατρεπτικό: τους νησιώτες να παραβιάζουν σιωπηλά τον αρχαιότερο κανόνα και των δύο πολιτισμών.
Φιλοξενία ή misafirperverlik , πείτε το όπως θέλετε, στα ελληνικά ή τα τουρκικά, η έννοια είναι ο ίδιος σχεδόν ιερός νόμος: ο επισκέπτης τρώει πρώτος και τρώει το καλύτερο μέρος.
Κι όμως, χρόνο με το χρόνο, σε αυτό το νησί όπου δύο πολιτισμοί αλληλεπικαλύπτονται και όπου και οι δύο ορκίζονταν στη ζωή των γιαγιάδων τους ότι αυτός ο κανόνας είναι απαράβατος, οι ντόπιοι διαχειρίζονται την ουρά έτσι ώστε τα καλύτερα κομμάτια κρέατος να παραμένουν στην πόλη.
Και κανείς δεν προσποιείται ότι δεν συμβαίνει τίποτα: Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι, που σχηματίζουν ουρά μαζί, αρχίζουν να σπρώχνονται και να λογομαχούν, ενώ άλλοι εγκαταλείπουν εντελώς την ουρά, πιστεύοντας ότι η αναμονή δεν αξίζει τον κόπο, και φεύγουν, ιδρωμένοι κάτω από τον καυτό καλοκαιρινό ήλιο.
Ήταν, με τον δικό της τρόπο, η λιγότερο εκπληκτική στιγμή της ημέρας: οι ντόπιοι εξυπηρετούνταν, οι αξιωματούχοι του χωριού εξυπηρετούνταν, όπως συμβαίνει πάντα, ενώ οι επισκέπτες παρέμεναν στο περιθώριο, διαισθανόμενοι, χωρίς κανείς να το πει ρητά, ότι η φιλοξενία εδώ ακολουθεί τη δική της ιεραρχία.
Εκκλησία της Παναγίας © foto M.Drosopoulos
Δεύτερη στάση: η πόλη της Ίμβρου / Çınarlı (Gökçeada Merkez)
Στη μικρή πόλη της Ίμβρου, μέσα στη Μητροπολιτική Εκκλησία της Παναγίας, μακριά από τον πεζόδρομο με τα εστιατόρια, κοντά στο μουσείο με το μικρό του καφέ, οι τοίχοι φιλοξενούν σχεδόν τόσες φωτογραφίες όσες και εικόνες.
Οι περισσότερες απεικονίζουν τον ίδιο άνδρα, σχεδόν πάντα περιτριγυρισμένο από παιδιά. Πρόκειται για τον Βαρθολομαίο, Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως-Νέας Ρώμης και Οικουμενικό Πατριάρχη· σε αυτό το νησί, το χάσμα μεταξύ «της Αυτού Αγιότητας του Πατριάρχη» και «του αγοριού από τους Αγίους Θεοδώρους» είναι ουσιαστικά ανύπαρκτο.
Γεννημένος ως Δημήτριος Αρχοντώνης στις 29 Φεβρουαρίου 1940 στο Ζεϊτινλίκιοϊ, γνωστό στους Έλληνες ως Άγιοι Θεόδωροι, ήταν ο τέταρτος γιος ενός κουρέα και ιδιοκτήτη καφετέριας.
Φοίτησε στο σχολείο του χωριού, έπειτα στο Ζωγράφειο Λύκειο στην Κωνσταντινούπολη και τέλος στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, από όπου αποφοίτησε με άριστα το 1961. Όπως κάθε Τούρκος πολίτης, υπηρέτησε και στον στρατό ως έφεδρος αξιωματικός.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης έχει τουρκική υπηκοότητα και ανήκει, εθνικά, σε ό,τι έχει απομείνει από την ελληνική «Ρωμιά» κοινότητα που η Συνθήκη της Λωζάνης άφησε στη θέση της αντί να την υποβάλει σε ανταλλαγή πληθυσμών: μια ιστορία που, σε μικρογραφία, είναι αυτή που συνεχίζει να διηγείται αυτό το νησί.
Εξελέγη 270ός διάδοχος του Αποστόλου Ανδρέα στις 22 Οκτωβρίου 1991 και ενθρονίστηκε στις 2 Νοεμβρίου του ίδιου έτους. Το 2026 σηματοδοτεί την τριακοστή πέμπτη επέτειο αυτής της ενθρόνισης.
Ελληνική κοινότητα στην Ίμβρο © foto M.Drosopoulos
Σύντομη ιστορία της Ίμβρου ως ελληνικής γης
Για να καταλάβουμε γιατί η ιστορία της βάπτισης ενός Πατριάρχη καταγράφεται σε φωτογραφίες που κρέμονται στον τοίχο μιας εκκλησίας του χωριού, πρέπει να ανατρέξουμε σε μια παράγραφο που οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν διαβάσει ποτέ.
Η Ίμβρος (γνωστή ως Γκιόκτσεαντα από το 1970) ήταν, από την αρχαιότητα μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα, ένα νησί με σαφή ελληνική πλειοψηφία: αθηναϊκή αποικία κατά την κλασική εποχή και, αργότερα, ορθόδοξο οχυρό στις εκβολές των Δαρδανελίων.
Παραχωρήθηκε για λίγο στην Ελλάδα με τη Συνθήκη των Σεβρών του 1920, επέστρεψε στην τουρκική κυριαρχία με τη Συνθήκη της Λωζάνης του 1923, αλλά, μοναδικά μεταξύ των νησιών του Αιγαίου, χωρίς να υποστεί την ανταλλαγή πληθυσμών που πραγματοποιήθηκε αλλού.
Το άρθρο 14 της συνθήκης εξαιρούσε ρητά την Ίμβρο και την Τένεδο (Μποζκάαντα) από αυτό το μέτρο, υποσχόμενο στα νησιά «μια ειδική διοικητική οργάνωση» που θα παρείχε στον γηγενή μη μουσουλμανικό πληθυσμό δικαιώματα σε θέματα τοπικής διοίκησης, εκπαίδευσης και περιουσίας.
Αυτή η αυτονομία ήταν βραχύβια. Το 1927, ανακλήθηκε επίσημα και η ελληνική ιδιωτική εκπαίδευση τέθηκε υπό τον έλεγχο του τουρκικού κράτους. Καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1940 και του 1950, οι αγορές γης και οι εμπορικές δραστηριότητες υπόκεινταν σε ολοένα και αυστηρότερους περιορισμούς.
Στη συνέχεια, στο κλίμα έντασης που συνδέεται με την κυπριακή σύγκρουση, τον Μάρτιο του 1964 το Τουρκικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας διέταξε το κλείσιμο των ελληνόφωνων σχολείων του νησιού και απαλλοτρίωσε πάνω από το 90% της καλλιεργήσιμης γης, καταβάλλοντας πενιχρές αποζημιώσεις.
Το 1965, ίδρυσε επίσης μια γεωργική αποικία σωφρονιστικών ιδρυμάτων στο Ντερέκοϊ, τον μεγαλύτερο οικισμό του νησιού, εγκαθιστώντας κρατούμενους και τις οικογένειές τους δίπλα στους υπόλοιπους Έλληνες κατοίκους (Γρηγοριάδης 2021).
Μέσα σε μια γενιά, ο ελληνικός πληθυσμός του νησιού, που αριθμούσε περίπου 6.700 σύμφωνα με την απογραφή του 1928, μειώθηκε σε περίπου 400 μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990.
Οι περισσότεροι κάτοικοι μετανάστευσαν στην Αθήνα, την Αλεξανδρούπολη, τη Θεσσαλονίκη, την Κωνσταντινούπολη ή πιο μακριά.
Σε μια μελέτη του 2021 για την ελληνική μειονότητα στην Τουρκία, ο Δρ. Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης, πολιτικός επιστήμονας που δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Μπιλκέντ στην Άγκυρα και διευθύνει επί του παρόντος το Πρόγραμμα Τουρκίας στο ΕΛΙΑΜΕΠ, ένα think tank εξωτερικής πολιτικής με έδρα την Αθήνα, καταρρίπτει την θριαμβευτική αφήγηση αυτής της ιστορίας.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, περίπου 200 μέλη της κοινότητας της Ίμβρου (τόσο πρώτης όσο και δεύτερης γενιάς) έχουν επανεγκατασταθεί στο νησί για πλήρη απασχόληση, ενώ άλλα 100 περίπου περνούν εκεί μεγάλο μέρος του έτους, μαζί με αρκετές χιλιάδες καλοκαιρινούς επισκέπτες. Αυτή η αναβίωση συνέπεσε με την επαναλειτουργία, μετά το 2013 και για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, των ελληνόγλωσσων σχολείων στο Ζεϊτινλίκιοϊ και το Τεπέκιοϊ.
Ωστόσο, ο μελετητής τονίζει ότι αυτή η δημογραφική ανάκαμψη «στηρίζεται σε μάλλον εύθραυστα θεμέλια». Το μεγαλύτερο μέρος της γης που απαλλοτριώθηκε τη δεκαετία του 1960 δεν έχει επιστρέψει ποτέ σε ελληνικά χέρια: παραμένει υπό κρατικό έλεγχο ή έχει παραχωρηθεί πριν από πολύ καιρό σε Τούρκους πολίτες. Κατά συνέπεια, όσοι επιστρέψουν μπορούν να ξαναχτίσουν τα σπίτια τους, αλλά είναι απίθανο να μπορέσουν να συντηρηθούν από τη γύρω γη.
Ο Βαρθολομαίος μίλησε ανοιχτά για τα λεγόμενα «πέτρινα χρόνια» της δεκαετίας του 1960: το κλείσιμο των σχολείων, την δήμευση των γαιών των κατοίκων της Ίμβρου, την αναγκαστική έξοδο που διασκόρπισε τη δική του γενιά μεταξύ Αθήνας, Κωνσταντινούπολης και άλλων τοποθεσιών στο εξωτερικό.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης επιστρέφει στους Αγίους Θεοδώρους/ Ζεϊτινλίκιοϊ κάθε χρόνο από την ενθρόνισή του, τελώντας λειτουργία στην εκκλησία όπου βαπτίστηκε.
Σε μια ομιλία του το 2017, η οποία αναφέρθηκε ευρέως, προέτρεψε τους νέους Ίμβριους της διασποράς όχι μόνο να θυμούνται το νησί, αλλά και να το επισκέπτονται: «Όσο ζω και αναπνέω, δεν θα σταματήσω να μιλάω για όσα έχουμε βιώσει εμείς, οι Ίμβριοι».
Όταν η ελληνόγλωσση εκπαίδευση επέστρεψε τελικά στο νησί το 2013, μετά από σχεδόν πενήντα χρόνια σιωπής, την αποκάλεσε περισσότερο μια πολυπόθητη «ευλογία» παρά μια πολιτική νίκη. Ωστόσο, είναι δύσκολο να διαχωρίσει κανείς τα δύο.
Ήταν ακριβώς οι δεκαετίες αφοσίωσης του Ίμβρου στη διασπορά και η δική του φιγούρα ως του πιο λαμπρού γιου της Ίμβρου που έδωσαν στην Άγκυρα, την Αθήνα και το Πατριαρχείο λόγο να θεωρήσουν την αναγέννηση του νησιού ως μια κοινή ιστορία επιτυχίας.
Η Φωτεινή Τολούδη, ιστορικός στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,
η οποία πραγματοποίησε το ίδιο προσκύνημα φέτος, παρατηρεί αυτή την αναγέννηση εκ των έσω.
Ήρθε στο νησί, όπως είπε στο OBCT, για να επισκεφτεί τον τόπο γέννησης του Πατριάρχη, να συνομιλήσει με τους Ίμβριους και να νιώσει, έστω και για ένα απόγευμα, σαν Ρωμαία από την Ίμβρο, περιπλανώμενη σε δρόμους που περιέγραψε ως «βγαλμένους κατευθείαν από ταινία».
Αυτό που την εντυπωσίασε περισσότερο ήταν μια πρακτική παρά συναισθηματική πτυχή: η ελληνική διασπορά έφτασε στο σημείο να χτίσει κατοικίες για τους εκπαιδευτικούς που προσλήφθηκαν στην Ελλάδα για να στελεχώσουν τα σχολεία που άνοιξαν ξανά.
Κατά την άποψή της, η «εκπαιδευτική αναγέννηση» του νησιού, που ξεκίνησε το 2013, έχει κάνει πολύ περισσότερα από το να επαναφέρει ένα σχολικό πρόγραμμα σπουδών: έχει προσελκύσει οικογένειες που είχαν αρχικά φύγει για την Κωνσταντινούπολη ή την Ελλάδα ακριβώς για χάρη των παιδιών τους. «Το νησί έχει ξαναζωντανέψει», είπε.
Ανάμεσα στην επιφυλακτικότητα του Γρηγοριάδη και στην αισιοδοξία της Τολούδη βρίσκεται η πραγματικότητα του νεκροταφείου Τεπέκοϊ/Αγρίδια: μια αυθεντική, αμφιλεγόμενη αναγέννηση που, κάθε Αύγουστο, εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης βήμα προς βήμα.
09/10/2026, Imvros/Gökçeada, Mary Drosopoulos /OBCT
—
