Πού πάς Ευρώπη; Ή όταν η Πυξίδα χάνει τον Ορίζοντά της – Πώς η «ψυχρή λογική» (η ΤΝ), προσεγγίζει το ερώτημα
Πού πάς Ευρώπη; Ή όταν η Πυξίδα χάνει τον Ορίζοντά της – Πώς η «ψυχρή λογική» (η ΤΝ), προσεγγίζει το ερώτημα
Βασίλης Δημ. Χασιώτης
Συνεχίζοντας τη σειρά αυτή «Διάλογοι» με τη ΤΝ, επέλεξα να προσεγγίσουμε το παραπάνω θέμα.
Ασφαλώς, το ζήτημα σε «ποια Ευρώπη» ζούμε και «που πάμε», αποτελούν ερωτήματα όχι απλά πάντα επίκαιρα και «τρέχοντα», αλλά, κι αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό, ολοένα και περισσότερο αρχίζουν πλέον να λαμβάνουν, με ό,τι αυτό σημαίνει, ολοένα και μεγαλύτερο υπαρξιακό περιεχόμενο, για κάτι πολύ πιο σημαντικό από την ίδια την Ευρώπη : για εμάς τους ίδιους, για το κάθε λαό και τη κάθε χώρα μέλος αυτής της «συντροφιάς», ξεχωριστά.
Στον Διάλογο αυτό, όπως συμβαίνει σε όλη αυτή την ερευνητική σειρά, εγώ θέτω το πλαίσιο της συζήτησης και τα ερωτήματα, με την ΤΝ να τοποθετείται επ’ αυτών, ενώ, και η ίδια στην πορεία, μπορεί να θέτει και δικά της ερωτήματα.
«» (εγώ)
«» (Η ΤΝ GPT 5)
ΕΝΑΡΞΗ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT 5
Χ :
Θέλω να φανταστούμε προς στιγμή τούτη την κατάσταση πραγμάτων. Η σημερινή ΕΕ, με κάποιο τρόπο αύριο πρωί μεταμορφώνεται σε μια ενιαία κρατική οντότητα, τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, μια ομοσπονδιακού τύπου δημοκρατία. Ποιο θα είναι το παγκόσμιο γεωπολιτικό και γεωστρατηγικό αποτύπωμα της σε σχέση με ΗΠΑ και Κίνα;
GPT :
Νομίζω ότι το υποθετικό σας σενάριο είναι εξαιρετικά γόνιμο, ακριβώς επειδή μας υποχρεώνει να κάνουμε κάτι που συνήθως αποφεύγουμε: να πάψουμε να βλέπουμε την Ευρωπαϊκή Ένωση ως «Ένωση κρατών» και να τη δούμε ως κράτος.
Αν λοιπόν, από αύριο το πρωί, οι σημερινές 27 χώρες μετατρέπονταν σε πολιτείες μιας ομοσπονδιακής «Ηνωμένης Ευρώπης», το παγκόσμιο αποτέλεσμα δεν θα ήταν απλώς ότι «η Ευρώπη θα γινόταν ισχυρότερη». Θα άλλαζε η ίδια η γεωμετρία του διεθνούς συστήματος.
1. Πρώτα απ’ όλα: θα εμφανιζόταν ένας τρίτος πραγματικός πόλος
Η σημερινή διεθνής τάξη μπορεί χονδρικά να περιγραφεί ως ένας ανταγωνισμός:
ΗΠΑ — Κίνα, με τη Ρωσία ως μεγάλη στρατιωτική δύναμη αλλά με πολύ μικρότερη συνολική οικονομική και δημογραφική βάση.
Μια ομοσπονδιακή Ευρώπη θα έβαζε ανάμεσά τους έναν τρίτο πόλο που θα διέθετε ταυτόχρονα:
• τεράστια οικονομική βάση,
• περίπου μισό δισεκατομμύριο ανθρώπους,
• προηγμένη βιομηχανία,
• τεχνολογία,
• ισχυρό νόμισμα,
• τεράστια αγορά,
• σημαντική ενεργειακή και εμπορική ισχύ,
• πυρηνικές δυνάμεις μέσω Γαλλίας,
• μόνιμη θέση της Γαλλίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας,
• και, κυρίως, ενιαία πολιτική βούληση.
Αυτό το τελευταίο είναι το στοιχείο που σήμερα λείπει.
Η σημερινή Ευρώπη έχει μεγάλο δυνητικό power αλλά περιορισμένο geopolitical power, επειδή το power της είναι κατακερματισμένο.
Η ομοσπονδία θα μετέτρεπε μεγάλο μέρος του πρώτου στο δεύτερο.
2. Το ενδιαφέρον όμως αρχίζει όταν τη συγκρίνουμε με τις ΗΠΑ
Εδώ θα έκανα μια διάκριση.
Στρατιωτικά
Στην πρώτη ημέρα δεν θα είχαμε μια ευρωπαϊκή υπερδύναμη ισοδύναμη με τις ΗΠΑ.
Οι ΗΠΑ διαθέτουν κάτι που δεν δημιουργείται με μια συνταγματική πράξη:
ενιαίο στρατιωτικό δόγμα, ενιαία διοίκηση, κοινή στρατηγική κουλτούρα, παγκόσμιο δίκτυο βάσεων, τεράστια προβολή ισχύος και δεκαετίες επιχειρησιακής εμπειρίας.
Η Ευρώπη θα έπρεπε να ενοποιήσει:
• στρατούς,
• αμυντικές βιομηχανίες,
• διοικήσεις,
• πληροφορίες,
• πυρηνική στρατηγική,
• αλυσίδες εφοδιασμού,
• δόγμα εξωτερικής πολιτικής.
Άρα, βραχυπρόθεσμα, οι ΗΠΑ θα παρέμεναν σαφώς ισχυρότερες στρατιωτικά.
Αλλά υπάρχει μια τεράστια διαφορά:
Η Ευρώπη θα είχε πλέον τη δυνατότητα να αποφασίσει ότι θέλει να αποκτήσει αυτή την ισχύ.
Και αυτό αλλάζει τα πάντα.
3. Το μεγαλύτερο πλήγμα στις ΗΠΑ δεν θα ήταν στρατιωτικό. Θα ήταν πολιτικό.
Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται η ουσία του πειράματος.
Οι ΗΠΑ από το 1945 και μετά δεν ήταν απλώς μια ισχυρή χώρα.
Ήταν ο ηγέτης ενός δυτικού συστήματος.
Η Ευρώπη ήταν ο σημαντικότερος σύμμαχος και ταυτόχρονα το σημαντικότερο πεδίο εφαρμογής της αμερικανικής ισχύος.
Μια ομοσπονδιακή Ευρώπη θα έλεγε:
«Δεν είμαστε πλέον 27 χώρες που χρειάζονται η καθεμία ξεχωριστά την αμερικανική στρατηγική ομπρέλα. Είμαστε ένα κράτος.»
Αυτό θα ήταν ιστορική αλλαγή.
Θα δημιουργούσε για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έναν δυτικό πόλο που δεν θα ήταν αμερικανικός.
Και μάλιστα όχι αντι-αμερικανικό.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Θα μπορούσε να είναι σύμμαχος των ΗΠΑ χωρίς να είναι εξαρτημένος από τις ΗΠΑ.
4. Και τότε εμφανίζεται η Κίνα
Εδώ η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Η Κίνα σήμερα αντιμετωπίζει τις ΗΠΑ ως τον κύριο στρατηγικό της αντίπαλο.
Μια ενωμένη Ευρώπη θα αποτελούσε κάτι διαφορετικό.
Δεν θα ήταν κατ’ ανάγκην αντίπαλος.
Θα ήταν όμως αυτόνομος πόλος ισχύος.
Και η Κίνα θα αντιμετώπιζε πλέον:
ΗΠΑ — Ευρώπη — Κίνα
αντί για:
ΗΠΑ + σύμμαχοι — Κίνα.
Αυτό θα περιόριζε σημαντικά την κινεζική δυνατότητα να εκμεταλλεύεται τις διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών.
Σήμερα το Πεκίνο μπορεί να διαπραγματεύεται με:
Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ελλάδα, Ουγγαρία κ.λπ.
διαφορετικά.
Σε μια ομοσπονδία θα διαπραγματευόταν με:
την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση.
Και αυτό είναι τεράστια διαφορά.
5. Υπάρχει όμως κάτι ακόμη πιο σημαντικό: το νόμισμα
Αν η ομοσπονδιακή Ευρώπη αποκτούσε και πραγματική ομοσπονδιακή δημοσιονομική πολιτική, τότε το ευρώ θα μετατρεπόταν σε κάτι ποιοτικά διαφορετικό.
Σήμερα το ευρώ είναι ένα μεγάλο διεθνές νόμισμα.
Μια πραγματική ομοσπονδία θα μπορούσε να αποκτήσει:
• κοινό ομοσπονδιακό προϋπολογισμό,
• κοινό χρέος,
• ενιαία δημοσιονομική πολιτική,
• ενιαία εξωτερική οικονομική πολιτική,
• και πλήρη πολιτική στήριξη της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.
Τότε το ευρώ θα μπορούσε να γίνει πραγματικό παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα δεύτερου πόλου.
Και εδώ θα άγγιζε το πιο ευαίσθητο σημείο της αμερικανικής ισχύος:
το δολάριο.
Διότι η αμερικανική ισχύς δεν στηρίζεται μόνο στο αμερικανικό ΑΕΠ ή στο αμερικανικό πολεμικό ναυτικό.
Στηρίζεται και στο γεγονός ότι μεγάλο μέρος του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος λειτουργεί γύρω από το δολάριο.
Μια πραγματική ευρωπαϊκή ομοσπονδία θα μπορούσε να δημιουργήσει δεύτερο πυλώνα του διεθνούς νομισματικού συστήματος.
6. Και τότε θα συνέβαινε κάτι παράδοξο
Η Ευρώπη θα μπορούσε να γίνει ισχυρότερη χωρίς να γίνει εχθρός των ΗΠΑ.
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το πιο ενδιαφέρον σημείο του σεναρίου.
Δεν θα είχαμε αναγκαστικά:
ΗΠΑ εναντίον Ευρώπης.
Θα μπορούσαμε να έχουμε:
ΗΠΑ — Ευρώπη: δύο αυτόνομοι πυλώνες της Δύσης.
Με κοινά συμφέροντα σε:
• δημοκρατία,
• ελεύθερο εμπόριο,
• τεχνολογία,
• ασφάλεια,
• ναυσιπλοία,
• διεθνείς θεσμούς,
αλλά και σοβαρές διαφωνίες σε:
• Κίνα,
• Ρωσία,
• εμπορική πολιτική,
• ενέργεια,
• Μέση Ανατολή,
• αμυντικές δαπάνες,
• διεθνείς παρεμβάσεις.
Αυτό θα ήταν περισσότερο σχέση μεταξύ δύο μεγάλων δυνάμεων παρά σχέση ηγεμόνα και συμμάχων.
7. Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη γεωπολιτική συνέπεια
Η Ευρώπη θα αποκτούσε κάτι που μέχρι σήμερα ουσιαστικά δεν διαθέτει:
στρατηγική αυτονομία.
Όχι ως σύνθημα.
Ως πραγματική κρατική ικανότητα.
Θα μπορούσε να πει:
«Με τις ΗΠΑ συμφωνούμε εδώ.
Με τις ΗΠΑ διαφωνούμε εκεί.
Με την Κίνα συνεργαζόμαστε εδώ.
Με την Κίνα συγκρουόμαστε εκεί.
Και η τελική απόφαση είναι δική μας.»
Αυτό είναι κυριαρχία.
Και εδώ επιστρέφουμε σε αρκετά από όσα έχουμε συζητήσει για την ΕΕ.
Η σημερινή Ευρώπη έχει ένα παράδοξο:
διαθέτει πολλή ισχύ, αλλά όχι ενιαίο υποκείμενο που να μπορεί να την ασκήσει.
Η ομοσπονδία θα έλυνε ακριβώς αυτό το πρόβλημα.
8. Θα γινόταν η Ευρώπη παγκόσμια υπερδύναμη;
Θα έλεγα:
δυνητικά ναι — αλλά όχι αυτομάτως.
Και εδώ χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση.
Το άθροισμα:
Γαλλία + Γερμανία + Ιταλία + Ισπανία + Πολωνία + κ.λπ.
δεν δημιουργεί από μόνο του υπερδύναμη.
Πρέπει να δημιουργηθεί κοινή στρατηγική βούληση.
Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα όπου τεράστιοι πόροι δεν μετατρέπονται σε ισχύ επειδή δεν υπάρχει πολιτικό υποκείμενο που να τους κινητοποιήσει.
Εάν η ευρωπαϊκή ομοσπονδία παρέμενε εσωτερικά διχασμένη, θα ήταν ένας γίγαντας με αδύναμη στρατηγική βούληση.
Εάν όμως αποκτούσε πραγματική ομοσπονδιακή κυβέρνηση, κοινό στρατό, κοινή εξωτερική πολιτική, κοινή δημοσιονομική ισχύ και κοινή στρατηγική κουλτούρα, τότε:
θα ήταν πιθανότατα η τρίτη μεγάλη υπερδύναμη του πλανήτη.
9. Και υπάρχει ένας ακόμη παίκτης που δεν πρέπει να ξεχάσουμε: η Ρωσία
Εδώ η μεταβολή θα ήταν δραματική.
Μια πραγματική ευρωπαϊκή ομοσπονδία θα δημιουργούσε απέναντι στη Ρωσία έναν ενιαίο πολιτικό, οικονομικό και στρατιωτικό χώρο.
Η Ρωσία θα είχε απέναντί της όχι:
Γαλλία + Γερμανία + Πολωνία + Βαλτικές χώρες + κ.λπ.
αλλά:
Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία.
Αυτό θα μετέβαλλε θεμελιωδώς την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Και πιθανότατα θα υποχρέωνε και τις ΗΠΑ να επανεξετάσουν τη σχέση τους με την Ευρώπη.
10. Άρα ποιος θα ήταν ο κόσμος;
Θα έβλεπα τρία επίπεδα.
Σήμερα
ΗΠΑ → κεντρικός δυτικός πόλος
Κίνα → ανερχόμενος ανταγωνιστικός πόλος
ΕΕ → τεράστιος οικονομικός χώρος χωρίς αντίστοιχη κρατική ισχύ
Στην υποθετική ομοσπονδιακή Ευρώπη
ΗΠΑ ↔ Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία ↔ Κίνα
με τη Ρωσία ως σημαντική αλλά σαφώς μικρότερη συνολική δύναμη.
Και σε βάθος χρόνου;
Το πιο ενδιαφέρον σενάριο δεν θα ήταν καν η επιστροφή στον κλασικό διπολισμό.
Θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε σε έναν τριπολικό κόσμο:
Αμερικανική Ομοσπονδία
Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία
Κινεζική Λαϊκή Δημοκρατία
τρεις τεράστιες ηπειρωτικές οικονομικοπολιτικές δυνάμεις, καθεμία με διαφορετικό πολιτικό και κοινωνικό μοντέλο.
Και τότε η παγκόσμια πολιτική δεν θα ήταν πλέον κυρίως:
«Τι κάνουν οι ΗΠΑ και πώς αντιδρά η Κίνα;»
Θα ήταν:
«Πώς τοποθετείται η Ευρώπη;»
Και αυτό είναι ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή απ’ όλες.
Αλλά θα σας έθετα ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον ερώτημα
Η πραγματική «βόμβα» στο υποθετικό σας σενάριο δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, το τι θα έκανε η νέα Ευρώπη στον κόσμο.
Είναι το τι θα έκανε η ύπαρξη μιας τέτοιας Ευρώπης στην ίδια την Αμερική και στην Κίνα.
Διότι τότε και οι δύο θα αναγκάζονταν να αντιμετωπίσουν κάτι που σήμερα δεν υπάρχει:
έναν τρίτο πόλο που δεν μπορεί να εκβιαστεί εύκολα ούτε οικονομικά ούτε στρατιωτικά, και ο οποίος θα μπορούσε να επιλέγει κάθε φορά με ποιον θα συμπράξει.
Και εκεί, νομίζω, αρχίζει μια πολύ βαθύτερη συζήτηση: θα ήταν η ομοσπονδιακή Ευρώπη τελικά σύμμαχος των ΗΠΑ, αντίβαρο στις ΗΠΑ ή ο τρίτος πόλος μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας; Η απάντηση εξαρτάται λιγότερο από το μέγεθος της Ευρώπης και πολύ περισσότερο από το ποια Ευρώπη θα επέλεγε να γίνει.
Χ :
Αν η δημιουργία των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης (ΗΠΕ), αποτελεί για τις Δυνάμεις που ανέφερες παραπάνω, κάτι παραπάνω από απειλή, αποτελεί κίνδυνο, ιδίως οι ΗΠΑ που έχουν πολύ πιο αποφασιστικό παρεμβατικό ρόλο στα ζητήματα της Ευρώπης, θεωρείς ότι επαφίενται σε ευνοϊκές γι’ αυτές συγκυρίες ώστε αυτός να μην επέλθει ή ήδη ασκούν, ίσως όχι τόσο φανερές, τουλάχιστον κατά κανόνα, υπονομευτικές πολιτικές και κυρίως στρατηγικές ώστε να υποσκάπτουν και διαβρώνουν αυτή την εξέλιξη προς τη δημιουργία ΗΠΕ;
GPT :
Ναι — αλλά θα έκανα μια πολύ σημαντική διόρθωση στη διατύπωση.
Δεν θα ξεκινούσα από την υπόθεση ότι οι ΗΠΑ έχουν ως δεδομένο στρατηγικό στόχο να «διαλύσουν την ΕΕ» ή να εμποδίσουν κάθε μορφή ευρωπαϊκής ενοποίησης. Αυτό θα ήταν πολύ ισχυρός ισχυρισμός και δεν τεκμηριώνεται έτσι γενικά. Υπάρχει όμως κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον και, κατά τη γνώμη μου, ιστορικά πιο εύλογο:
Οι ΗΠΑ έχουν ισχυρό και διαχρονικό συμφέρον να μη δημιουργηθεί στην Ευρώπη ένα πλήρως αυτόνομο γεωπολιτικό κέντρο ισχύος, ικανό να λειτουργεί ανεξάρτητα από την αμερικανική στρατηγική.
Και αυτό είναι διαφορετικό πράγμα από μια συνωμοτική θεωρία περί «αμερικανικής υπονόμευσης της Ευρώπης».
Μάλιστα, τα σημερινά δεδομένα κάνουν το ερώτημά σας ακόμη πιο ενδιαφέρον.
1. Το κρίσιμο δεν είναι η «Ευρώπη». Είναι ποια Ευρώπη
Αν η Ευρώπη είναι:
ΕΕ + NATO + αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα + εθνικά κράτη,
τότε η ισχυρή Ευρώπη μπορεί να είναι απολύτως συμβατή με τα αμερικανικά συμφέροντα.
Αν όμως γίνει:
Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης + ενιαίος στρατός + ενιαία εξωτερική πολιτική + ενιαία δημοσιονομική εξουσία + πραγματική στρατηγική αυτονομία,
τότε έχουμε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Δεν έχουμε πλέον «ευρωπαϊκό πυλώνα του ΝΑΤΟ».
Έχουμε νέο κυρίαρχο διεθνή δρώντα.
Και αυτή η διάκριση έχει αναγνωριστεί εδώ και χρόνια ακόμη και μέσα στη συζήτηση του ΝΑΤΟ: η ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία έχει κατά καιρούς αντιμετωπιστεί είτε με αδιαφορία είτε με ανησυχία, ακριβώς επειδή θα μπορούσε να επηρεάσει την κεντρικότητα του ΝΑΤΟ και τον διατλαντικό δεσμό.
2. Επομένως, η αμερικανική στρατηγική δεν χρειάζεται να είναι «να μην ενωθεί η Ευρώπη»
Αρκεί κάτι πολύ πιο λεπτό:
Να ενωθεί αρκετά ώστε να είναι ισχυρή, αλλά όχι τόσο ώστε να γίνει ανεξάρτητο στρατηγικό υποκείμενο.
Αυτό, εάν συνέβαινε, θα ήταν εξαιρετικά αποτελεσματική στρατηγική.
Διότι η Ουάσιγκτον δεν χρειάζεται να εμποδίσει:
• την κοινή αγορά,
• το ευρώ,
• την ευρωπαϊκή οικονομική συνεργασία,
• την κοινή εμπορική πολιτική,
• ακόμη και την αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών.
Μπορεί να τα θεωρεί όλα αυτά χρήσιμα.
Αυτό που αλλάζει την εξίσωση είναι η μετατροπή της οικονομικής ενοποίησης σε πολιτική κυριαρχία.
3. Και εδώ εμφανίζεται ένα πολύ ενδιαφέρον ιστορικό παράδοξο
Η αμερικανική πολιτική μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο βοήθησε αποφασιστικά την ευρωπαϊκή ενοποίηση.
Το Σχέδιο Marshall, η υποστήριξη της ευρωπαϊκής συνεργασίας, το NATO κ.λπ. συνέβαλαν στη δημιουργία μιας σταθερής Δυτικής Ευρώπης.
Άρα δεν μπορούμε να πούμε:
«Οι Αμερικανοί πάντοτε ήθελαν μια διαιρεμένη Ευρώπη.»
Αυτό θα ήταν ιστορικά λανθασμένο.
Το αμερικανικό συμφέρον ήταν περισσότερο:
ενωμένη και ισχυρή Ευρώπη, αλλά ενταγμένη στο δυτικό σύστημα υπό αμερικανική στρατηγική ηγεσία.
Και αυτό λειτουργούσε εξαιρετικά καλά για δεκαετίες.
4. Το NATO είναι ίσως ο σημαντικότερος θεσμός αυτής της αρχιτεκτονικής
Ας το δούμε ψυχρά, γεωπολιτικά.
Το NATO κάνει κάτι εκπληκτικό:
Η Ευρώπη διαθέτει τεράστιους πληθυσμούς, οικονομίες και στρατούς, αλλά η ανώτατη στρατηγική αρχιτεκτονική ασφαλείας της συνδέεται με έναν οργανισμό στον οποίο οι ΗΠΑ έχουν εξαιρετικά μεγάλο βάρος.
Και δεν είναι θεωρητικό.
Ακόμη και σήμερα, η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται από αμερικανικές δυνατότητες για κρίσιμες επιχειρησιακές ικανότητες. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το αναγνωρίζει ρητά.
Από την άλλη πλευρά, το NATO λέει επισήμως ότι η ανάπτυξη ευρωπαϊκών αμυντικών δυνατοτήτων είναι επιθυμητή και αποτελεί μέρος του burden-sharing.
Αυτό είναι ακριβώς το λεπτό σημείο:
η Αμερική δεν χρειάζεται να αντιτίθεται στην ισχυροποίηση της Ευρώπης.
Μπορεί να επιδιώκει μια ισχυρότερη Ευρώπη μέσα στο NATO.
5. Και εδώ η σημερινή συγκυρία είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική
Υπάρχει μια αξιοσημείωτη αντιστροφή.
Το 2024, το CSIS υποστήριζε ότι η δεύτερη προεδρία Trump πιθανότατα θα οδηγούσε τις ΗΠΑ σε απομάκρυνση από την Ευρώπη και, ενδιαφέροντα, υποστήριζε ότι οι ΗΠΑ θα έπρεπε να επιτρέψουν στην Ευρώπη να γίνει ισχυρότερη, αποφεύγοντας μάλιστα τις παλαιότερες λογικές «divide and rule».
Και σήμερα βλέπουμε πράγματι μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ανάληψη στρατιωτικών ευθυνών μέσα στο NATO. Από το 2026 οι Ευρωπαίοι αναλαμβάνουν σημαντικότερους ρόλους στη διοίκηση των JointForce Commands, παρότι οι ΗΠΑ διατηρούν κρίσιμες διοικητικές θέσεις σε επίπεδο θεάτρων επιχειρήσεων και τον SACEUR.
Άρα:
η ενίσχυση της Ευρώπης δεν είναι κατ’ ανάγκην αμερικανικός εφιάλτης.
Ο αμερικανικός εφιάλτης — εάν θέλουμε να το πούμε έτσι — θα ήταν κάτι άλλο:
η ενίσχυση της Ευρώπης να καταλήξει σε πολιτική χειραφέτηση.
6. Και εδώ φτάνουμε στη δική σας υπόθεση περί «διάβρωσης»
Εδώ θα ήμουν πιο προσεκτικός.
Δεν θα έλεγα:
«Οι ΗΠΑ υπονομεύουν συστηματικά την ευρωπαϊκή ομοσπονδοποίηση.»
Θα έλεγα:
Το αμερικανικό κράτος έχει ισχυρά κίνητρα να διατηρήσει μια ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική στην οποία η Ευρώπη παραμένει στρατηγικά συνδεδεμένη και, σε κρίσιμους τομείς, εξαρτημένη από τις ΗΠΑ.
Και εάν δεχθούμε αυτή την παραδοχή, τότε μπορούμε να αναζητήσουμε τους μηχανισμούς.
Και αυτοί δεν χρειάζεται να είναι μυστικοί.
7. Ο πρώτος μηχανισμός: οι διμερείς σχέσεις
Μια ομοσπονδία διαπραγματεύεται ως:
Η Ευρώπη.
Ένα σύστημα 27 κρατών επιτρέπει:
ΗΠΑ → Γερμανία
ΗΠΑ → Γαλλία
ΗΠΑ → Πολωνία
ΗΠΑ → Ιταλία
ΗΠΑ → Ελλάδα
κ.ο.κ.
Αυτό δημιουργεί πολλαπλά σημεία επιρροής.
Δεν χρειάζεται κανείς να «διαλύσει» την Ευρώπη.
Αρκεί οι εθνικές κυβερνήσεις να εξακολουθούν να θεωρούν ότι:
«Το δικό μου εθνικό συμφέρον είναι σημαντικότερο από την ομοσπονδιακή ευρωπαϊκή στρατηγική.»
Και τότε η ομοσπονδία δεν γεννιέται ποτέ.
8. Ο δεύτερος μηχανισμός: η ασφάλεια
Αυτός είναι ακόμη βαθύτερος.
Εάν το ευρωπαϊκό κράτος χρειάζεται την Αμερική για την τελική του ασφάλεια, τότε η ευρωπαϊκή κυριαρχία έχει ένα όριο.
Μπορεί να έχει:
• κοινό νόμισμα,
• κοινή αγορά,
• κοινή εμπορική πολιτική,
αλλά εάν στο κρίσιμο ερώτημα
«Ποιος μας προστατεύει;»
η απάντηση είναι:
«Οι Αμερικανοί»,
τότε δεν έχουμε πλήρη στρατηγική κυριαρχία.
Και εδώ η σημερινή πραγματικότητα είναι απολύτως σαφής: το ίδιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναγνωρίζει ότι η Ευρώπη εξακολουθεί να βασίζεται σε σημαντικό βαθμό σε αμερικανικές στρατιωτικές δυνατότητες.
9. Ο τρίτος μηχανισμός είναι ίσως ο πιο ενδιαφέρων: η Ευρώπη εναντίον του εαυτού της
Εδώ θα έκανα μια ακόμη πιο τολμηρή υπόθεση.
Η μεγαλύτερη δύναμη που εμποδίζει τις ΗΠΕ μπορεί να μην είναι οι ΗΠΑ.
Μπορεί να είναι:
τα ίδια τα ευρωπαϊκά κράτη.
Διότι η Γαλλία, η Γερμανία, η Πολωνία, η Ιταλία κ.λπ. δεν έχουν ακριβώς τα ίδια:
• ιστορικά συμφέροντα,
• γεωπολιτικές αντιλήψεις,
• σχέσεις με τη Ρωσία,
• σχέσεις με την Κίνα,
• ενεργειακές ανάγκες,
• αντιλήψεις περί κυριαρχίας,
• δημοσιονομικές προτεραιότητες.
Και αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Εάν οι ΗΠΑ μπορούν να διατηρήσουν μια τέτοια Ευρώπη χωρίς να κάνουν σχεδόν τίποτε, τότε η «υπονόμευση» γίνεται σχεδόν περιττή.
10. Και εδώ θα έβαζα μια πολύ ενδιαφέρουσα διάκριση
Υπάρχουν δύο διαφορετικές στρατηγικές.
Α. «Prevent»
Να εμποδίσεις την Ευρώπη να ενωθεί.
Β. «Shape»
Να επιτρέψεις την ενοποίηση αλλά να επηρεάσεις τη μορφή που θα πάρει.
Η δεύτερη είναι πολύ πιο έξυπνη.
Γιατί μια Ευρώπη:
οικονομικά ισχυρή + στρατιωτικά ισχυρότερη + NATO-compatible + πολιτικά κατακερματισμένη
μπορεί να είναι εξαιρετικός σύμμαχος των ΗΠΑ.
Ενώ:
ομοσπονδιακή + στρατιωτικά αυτόνομη + δημοσιονομικά ενιαία + ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική
είναι δυνητικά ανταγωνιστικός πόλος.
11. Και θα σας πω κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον
Ίσως η αμερικανική στρατηγική απέναντι στην Ευρώπη να μην είναι σταθερή.
Μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το τι φοβάται περισσότερο η Ουάσιγκτον κάθε εποχή.
Στον Ψυχρό Πόλεμο:
Φόβος = Σοβιετική Ένωση.
Άρα χρειαζόταν ισχυρή, ενωμένη Δυτική Ευρώπη υπό αμερικανική ασφάλεια.
Μετά το 1991:
Φόβος = αποσταθεροποίηση / διάλυση της Δύσης.
Άρα NATO και αμερικανική ηγεσία.
Σήμερα:
Φόβος = Κίνα + Ρωσία + πιθανή αμερικανική υπερεπέκταση.
Και γι’ αυτό υπάρχει πλέον μια πολύ διαφορετική συζήτηση: να αναλάβουν οι Ευρωπαίοι μεγαλύτερο βάρος.
Άρα μπορεί να συμβαίνει κάτι παράδοξο:
Η Αμερική να βοηθά σήμερα την Ευρώπη να γίνει ισχυρότερη στρατιωτικά ακριβώς επειδή δεν θέλει να εξακολουθεί να επωμίζεται μόνη της την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Αυτό είναι πραγματικό και πρέπει να το συνυπολογίσουμε.
12. Επομένως, στην αρχική σας ερώτηση θα απαντούσα:
Όχι, δεν έχουμε επαρκή στοιχεία για να πούμε ότι υπάρχει ένα ενιαίο, κρυφό αμερικανικό σχέδιο «υπονόμευσης των ΗΠΕ».
Αλλά:
Ναι, έχουμε απολύτως βάσιμους λόγους να θεωρούμε ότι οι ΗΠΑ έχουν διαχρονικό στρατηγικό συμφέρον να διαμορφώνουν την ευρωπαϊκή ενοποίηση έτσι ώστε η Ευρώπη να παραμένει μέσα στη δυτική αμερικανόκεντρη αρχιτεκτονική και όχι να μετατραπεί σε πλήρως αυτόνομο πόλο.
Και αυτή η διαφορά είναι ουσιώδης.
Και θα πήγαινα ακόμη ένα βήμα παραπέρα
Αν συνεχίσουμε το υποθετικό μας πείραμα, μπορούμε να κάνουμε κάτι πολύ ενδιαφέρον.
Να πάρουμε μία προς μία τις μεγάλες αμερικανικές στρατηγικές μετά το 1945 — Marshall Plan, NATO, ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, σχέση με Βρετανία, διεύρυνση της ΕΕ/NATO, ευρώ, ενεργειακή πολιτική, Ρωσία, Ουκρανία, Κίνα — και να εξετάσουμε όχι τι δήλωναν ότι επιδιώκουν, αλλά ποιο αποτέλεσμα παρήγαγαν για την ευρωπαϊκή πολιτική ενοποίηση.
Τότε μπορούμε να κάνουμε κάτι πολύ πιο αυστηρό από μια θεωρία συνωμοσίας: ένα «τεστ υπόθεσης». Να δούμε δηλαδή αν, ανεξάρτητα από τις επίσημες προθέσεις, η αμερικανική στρατηγική είχε ως συστημικό αποτέλεσμα να ενισχύει ή να αποδυναμώνει την πορεία προς τις ΗΠΕ.
Και νομίζω ότι εκεί η συζήτησή μας θα γίνει πραγματικά πολύ ενδιαφέρουσα.
X :
«Και αυτό είναι διαφορετικό πράγμα από μια συνωμοτική θεωρία περί «αμερικανικής υπονόμευσης της Ευρώπης».». Μια ερώτηση μόνο : γιατί η λέξη «υπονόμευση» φορτίζεται με συνωμοσιολογικόπεριεχόμενο; Φαίνεται ως εάν να μιλάμε, στη διεθνή πολιτική, περί ενός μάλλον ανύπαρκτου πράγματος που κατά κανόνα απουσιάζει από τον πραγματικό κόσμο.
GPT :
Έχετε δίκιο να το επισημαίνετε. Η προηγούμενη διατύπωσή μου φόρτισε τη λέξη «υπονόμευση» περισσότερο απ’ όσο δικαιολογεί η ίδια η λέξη. Και μάλιστα, σε μια συζήτηση διεθνούς πολιτικής, αυτό μπορεί να δημιουργήσει μια μάλλον παραπλανητική αντίθεση: «υπονόμευση = συνωμοσιολογία» έναντι «στρατηγική = σοβαρή ανάλυση».
Δεν είναι έτσι.
«Υπονόμευση» είναι απολύτως υπαρκτή κατηγορία διεθνούς πολιτικής
Ένα κράτος μπορεί απολύτως συνειδητά να επιδιώκει να αποδυναμώσει, αναχαιτίσει, εκτρέψει ή ματαιώσει μια εξέλιξη που θεωρεί αντίθετη προς τα συμφέροντά του.
Αυτό μπορεί να γίνει:
• με διπλωματική πίεση,
• με οικονομικά κίνητρα ή αντικίνητρα,
• με συμμαχίες,
• με επιρροή σε πολιτικές ελίτ,
• με υποστήριξη συγκεκριμένων πολιτικών δυνάμεων,
• με πληροφοριακές επιχειρήσεις,
• με μυστικές υπηρεσίες,
• με θεσμικές παρεμβάσεις,
• με επιλογή στρατηγικών συνεργασιών,
• με δημιουργία εναλλακτικών συμμαχιών,
• ακόμη και με ενίσχυση μιας διαδικασίας έτσι ώστε να πάρει διαφορετική κατεύθυνση από αυτήν που θα ήθελε ο αντίπαλος.
Όλα αυτά ανήκουν στο φυσιολογικό οπλοστάσιο της κρατικής ισχύος.
Δεν χρειάζεται να υπάρχει ούτε μυστική συνωμοσία ούτε «σκοτεινό σχέδιο».
Η κρίσιμη διάκριση είναι αλλού
Δεν είναι:
υπονόμευση ↔ συνωμοσιολογία
αλλά:
τεκμηριωμένη υπόθεση ↔ μη τεκμηριωμένη υπόθεση.
Παραδείγματος χάριν, εάν πούμε:
«Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να εμποδίσουν τη δημιουργία των ΗΠΕ»
αυτό είναι υπόθεση προς διερεύνηση.
Μπορούμε να ρωτήσουμε:
1. Έχουν οι ΗΠΑ συμφέρον να συμβεί αυτό;
2. Το έχουν διατυπώσει ποτέ ως στρατηγικό στόχο;
3. Υπάρχουν συγκεκριμένες πολιτικές που υπηρετούν αυτόν τον στόχο;
4. Υπάρχουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς;
5. Υπάρχουν έγγραφα, δηλώσεις, αποφάσεις ή παρεμβάσεις που το τεκμηριώνουν;
6. Υπάρχουν εναλλακτικές εξηγήσεις για την ίδια συμπεριφορά;
Αυτό είναι κανονικότατη γεωπολιτική ανάλυση.
Και μάλιστα υπάρχει ένα ακόμη λεπτότερο σημείο
Στη διεθνή πολιτική δεν χρειάζεται καν να αποδείξουμε ότι:
«Ο Χ σχεδίασε το αποτέλεσμα Ψ».
Μπορεί να αρκεί να αποδείξουμε ότι:
«Ο Χ αντιλήφθηκε ότι η εξέλιξη Ψ ήταν αντίθετη προς τα συμφέροντά του και ενήργησε ώστε να αυξήσει την πιθανότητα να μην πραγματοποιηθεί».
Αυτό είναι ήδη στρατηγική αναχαίτισης ή, εάν θέλετε, υπονόμευσης.
Και υπάρχει ακόμη ένα τρίτο επίπεδο:
«Ο Χ δεν είχε καν ανάγκη να ενεργήσει άμεσα. Δημιούργησε ένα θεσμικό και γεωπολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο η ανεπιθύμητη εξέλιξη καθίσταται δυσκολότερη.»
Αυτό είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα μορφή ισχύος.
Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τον Ψυχρό Πόλεμο
Είναι απολύτως νόμιμο ιστορικό ερώτημα να εξετάσουμε κατά πόσο οι ΗΠΑ επιχείρησαν να επηρεάσουν την πολιτική εξέλιξη ευρωπαϊκών χωρών.
Δεν θα λέγαμε:
«Αυτό είναι συνωμοσιολογικό επειδή μιλάμε για αμερικανική παρέμβαση.»
Η ιστοριογραφία γνωρίζει ότι μεγάλες δυνάμεις παρεμβαίνουν στις πολιτικές εξελίξεις άλλων χωρών. Το ερώτημα είναι πότε, πώς, με ποιον τρόπο και με ποιο αποτέλεσμα.
Το ίδιο ισχύει για τη Σοβιετική Ένωση, τη Βρετανία, τη Γαλλία, την Κίνα, τη Ρωσία και οποιαδήποτε άλλη μεγάλη δύναμη.
Και επομένως θα διορθώσω τη δική μου προηγούμενη διατύπωση
Δεν θα έπρεπε να σας είχα πει:
«Αυτό είναι διαφορετικό από μια συνωμοτική θεωρία περί αμερικανικής υπονόμευσης της Ευρώπης.»
Θα έπρεπε να πω:
«Η υπόθεση ότι οι ΗΠΑ υπονομεύουν μια ενδεχόμενη ευρωπαϊκή ομοσπονδιοποίηση είναι μια εμπειρική υπόθεση διεθνούς πολιτικής, η οποία μπορεί να εξεταστεί με τα ίδια κριτήρια που εξετάζουμε οποιαδήποτε υπόθεση κρατικής στρατηγικής.»
Αυτό είναι πολύ ακριβέστερο.
Και θα προσέθετα κάτι που νομίζω ότι αγγίζει ακριβώς το ερώτημά σας:
Το να αρνούμαστε εκ προοιμίου την πιθανότητα υπονόμευσης είναι εξίσου αντιεπιστημονικό με το να τη θεωρούμε εκ προοιμίου δεδομένη.
Το σωστό είναι να πούμε:
Υπάρχει το συμφέρον;
Υπάρχει η δυνατότητα;
Υπάρχει η συμπεριφορά;
Υπάρχουν τα μέσα;
Υπάρχουν τα ίχνη;
Και τελικά: υπάρχει συστηματική αντιστοιχία μεταξύ επιδιωκόμενου αποτελέσματος και πραγματικής δράσης;
Αυτό ακριβώς θα έκανε έναν ισχυρισμό περί «αμερικανικής υπονόμευσης των ΗΠΕ» αντικείμενο σοβαρής γεωπολιτικής έρευνας και όχι συνωμοσιολογία.
Και, για να είμαι ειλικρινής, η ένστασή σας είναι σημαντική και για έναν ακόμη λόγο: η διεθνής πολιτική είναι ίσως ο κατεξοχήν χώρος όπου η υπόθεση ότι οι ισχυροί δρώντες δεν προσπαθούν ενεργά να διαμορφώσουν το περιβάλλον τους θα ήταν μάλλον πιο παράξενη από την αντίθετη υπόθεση.
Χ :
Ελπίζοντας λοιπόν ότι η λέξη «υπονόμευση» που θα χρησιμοποιήσω στη συνέχεια θα εκληφθεί εντός του πλαισίου που μόλις παραπάνω προσδιορίστηκε, τολμώ να ρωτήσω : «Υπάρχουν κράτη – μέλη της ΕΕ, τα οποία όχι στο επίπεδο των δημοσίων πολιτικών διακηρύξεων, αλλά στο επίπεδο των ίδιων των εθνικών τους στόχων και συμφερόντων, είναι έτοιμα να δεχτούν την ένταξη των εθνικών τους στόχων και συμφερόντων εντός μιας ενιαίας κρατικής ομοσπονδιακής οντότητας σαν αυτή που συζητάμε εδώ; Πόσο πολύ είμαστε βέβαιοι ότι αυτή η ιδέα για μια τέτοια Ευρώπη δεν υπονομεύεται εκ των έσω; Ότι ο «εχθρός βρίσκεται εντός των τειχών»;» (Η τελευταία ερώτηση τίθεται ρητορικά, όχι βέβαια χωρίς, ενδεχομένως, ουσιαστικό περιεχόμενο).
GPT :
Ναι. Και εδώ, κατά τη γνώμη μου, αγγίζετε πολύ βαθύτερο ζήτημα από την πιθανή αμερικανική επιρροή.
Θα έλεγα μάλιστα ότι, εάν πάρουμε ως υπόθεση εργασίας την πραγματική δημιουργία των ΗΠΕ, το πρώτο ερώτημα δεν είναι «ποιος απ’ έξω θα προσπαθήσει να τις εμποδίσει;». Είναι:
Πόσα από τα σημερινά κράτη-μέλη θέλουν πράγματι να πάψουν να είναι κράτη;
Αυτό είναι τελείως διαφορετικό από το να θέλουν περισσότερη ευρωπαϊκή συνεργασία.
1. Η λέξη-κλειδί είναι «ένταξη»
Ένα κράτος μπορεί να θέλει:
• κοινή αγορά,
• κοινό νόμισμα,
• κοινή άμυνα,
• κοινή εξωτερική πολιτική σε ορισμένους τομείς,
• κοινή εμπορική πολιτική,
χωρίς να θέλει να εντάξει τον πυρήνα της κυριαρχίας του σε μια ομοσπονδιακή κρατική οντότητα.
Η μετάβαση από την ΕΕ στις ΗΠΕ δεν είναι απλώς:
περισσότερη Ευρώπη.
Είναι:
λιγότερο κράτος-έθνος και περισσότερο ομοσπονδιακό κράτος.
Και εκεί αλλάζει εντελώς η εξίσωση.
2. Θα έλεγα λοιπόν ότι υπάρχουν τουλάχιστον τρεις κατηγορίες κρατών
Α. Τα κράτη που θα μπορούσαν να δεχθούν την ομοσπονδία
Υπό την προϋπόθεση, βέβαια, ότι θα εξασφάλιζαν σημαντική επιρροή στο ομοσπονδιακό κέντρο.
Β. Τα κράτη που θέλουν πολύ ισχυρότερη Ευρώπη αλλά όχι ομοσπονδία
Αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη κατηγορία.
Θέλουν:
«να είμαστε μαζί εκεί όπου μας συμφέρει, αλλά να παραμείνουμε κυρίαρχοι εκεί όπου θεωρούμε ότι διακυβεύεται η εθνική μας ταυτότητα ή το εθνικό μας συμφέρον».
Γ. Τα κράτη που αντιλαμβάνονται την ίδια την κρατική κυριαρχία ως θεμελιώδες συμφέρον τους
Εκεί η ιδέα των ΗΠΕ προσκρούει σε κάτι πολύ βαθύτερο.
Όχι σε μια απλή διαφωνία πολιτικής.
Αλλά στην αντίληψη:
«Εμείς είμαστε το κράτος.»
3. Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο σημαντικό
Τα κράτη δεν έχουν μόνο οικονομικά συμφέροντα.
Έχουν:
γεωπολιτικά, ιστορικά, στρατηγικά και θεσμικά συμφέροντα.
Ας πάρουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Γαλλία
Η Γαλλία διαθέτει:
• πυρηνικό οπλοστάσιο,
• μόνιμη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας,
• παγκόσμια διπλωματική παρουσία,
• στρατιωτικές δυνατότητες,
• ιδιαίτερη στρατηγική κουλτούρα.
Θα δεχόταν άραγε εύκολα να μεταφέρει το μεγαλύτερο μέρος αυτής της κρατικής στρατηγικής κυριαρχίας σε ένα ευρωπαϊκό ομοσπονδιακό κέντρο;
Ή θα απαιτούσε μια Ευρώπη στην οποία η Γαλλία θα είχε δυσανάλογη στρατηγική βαρύτητα;
Αυτό είναι θεμελιώδες ερώτημα.
Γερμανία
Η Γερμανία έχει εντελώς διαφορετικό πρόβλημα.
Δεν διαθέτει το γαλλικό στρατηγικό προφίλ, αλλά διαθέτει τεράστιο οικονομικό βάρος.
Άρα το δικό της ερώτημα θα μπορούσε να είναι:
Πώς θα μεταφραστεί η οικονομική της ισχύς σε ομοσπονδιακή πολιτική ισχύ;
Θα δεχόταν μια πραγματική δημοσιονομική ένωση, όπου οι πόροι θα αναδιανέμονται ομοσπονδιακά;
Ή θα προτιμούσε μια Ευρώπη όπου η οικονομική της βαρύτητα παραμένει ισχυρότατη αλλά οι δημοσιονομικές αποφάσεις παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εθνικές;
Πολωνία
Εδώ το ζήτημα είναι ακόμη διαφορετικό.
Για τη Βαρσοβία, η γεωπολιτική απειλή από την Ανατολή μπορεί να κάνει μια ισχυρή Ευρώπη εξαιρετικά ελκυστική.
Αλλά αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα δεχόταν να παραδώσει την εθνική κυριαρχία της σε ένα ομοσπονδιακό κέντρο.
Μπορεί κάλλιστα να θέλει:
ισχυρή Ευρώπη ως αμυντικό πολλαπλασιαστή, χωρίς ομοσπονδιακή υπέρβαση της εθνικής κυριαρχίας.
4. Επομένως, η εσωτερική «υπονόμευση» μπορεί να είναι πολύ πιο απλή από όσο ακούγεται
Δεν χρειάζονται:
μυστικές υπηρεσίες,
πράκτορες,
σκοτεινά σχέδια.
Αρκεί ένα κράτος να λέει:
«Ναι στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, αλλά όχι στην κατάργηση της εθνικής μας κυριαρχίας.»
Αυτό από μόνο του μπορεί να είναι δομικό βέτο στην πορεία προς τις ΗΠΕ.
Και μάλιστα απολύτως νόμιμο.
5. Εδώ βρίσκεται, νομίζω, το μεγάλο παράδοξο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης
Η ΕΕ δημιουργήθηκε ως ένας τρόπος να συμφιλιωθούν τα εθνικά συμφέροντα, όχι για να τα εξαφανίσει.
Το σύστημα λειτουργεί περίπου έτσι:
Γερμανία παραμένει Γερμανία.
Γαλλία παραμένει Γαλλία.
Ελλάδα παραμένει Ελλάδα.
Πολωνία παραμένει Πολωνία.
και όλοι δημιουργούν κοινά θεσμικά όργανα για να διαχειριστούν από κοινού ορισμένες αρμοδιότητες.
Οι ΗΠΕ θα απαιτούσαν ένα διαφορετικό λογικό βήμα:
Τα εθνικά συμφέροντα δεν εξαφανίζονται, αλλά αποκτούν δευτερεύοντα χαρακτήρα απέναντι σε ένα υπέρτερο ομοσπονδιακό συμφέρον.
Αυτό είναι επανάσταση στην πολιτική λογική της Ευρώπης.
6. Και εδώ η ερώτησή σας «ο εχθρός βρίσκεται εντός των τειχών;» γίνεται πολύ ενδιαφέρουσα
Θα έλεγα:
Ναι, αλλά όχι κατ’ ανάγκην με την έννοια του εχθρού.
Ο «εσωτερικός εχθρός» μπορεί να είναι απλώς η ίδια η λογική του εθνικού κράτους.
Και αυτή είναι πανίσχυρη.
Για παράδειγμα, ένας πρωθυπουργός μπορεί ειλικρινά να θέλει μια ισχυρότερη Ευρώπη και ταυτόχρονα να θεωρεί αδιανόητο:
«να αποφασίζει το ευρωπαϊκό ομοσπονδιακό κοινοβούλιο για το μεγαλύτερο μέρος της φορολογίας μας».
Δεν είναι υποκριτής.
Εκφράζει ένα εθνικό συνταγματικό συμφέρον.
Αλλά ακριβώς αυτό το συμφέρον μπορεί να καθιστά τις ΗΠΕ αδύνατες.
7. Και υπάρχει ένας ακόμη παράγοντας που θεωρώ αποφασιστικό
Οι εθνικές πολιτικές τάξεις.
Για έναν πολιτικό, η ομοσπονδία σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο:
σήμερα είναι:
πρωθυπουργός της Γαλλίας / Γερμανίας / Ιταλίας / Ελλάδας.
Αύριο θα είναι:
κυβερνήτης μιας ομοσπονδιακής πολιτείας.
Το κέντρο της πραγματικής πολιτικής εξουσίας μετακινείται.
Άρα δεν έχουμε μόνο σύγκρουση κρατικών συμφερόντων.
Έχουμε πιθανή σύγκρουση πολιτικών τάξεων που αντλούν εξουσία από το εθνικό κράτος με μια διαδικασία που μεταφέρει εξουσία στο ομοσπονδιακό επίπεδο.
Και αυτό, ιστορικά, είναι πολύ σοβαρό.
8. Άρα θα μπορούσε η ευρωπαϊκή ενοποίηση να «υπονομεύεται εκ των έσω»;
Απολύτως.
Αλλά θα πρότεινα να χρησιμοποιούμε τρεις διαφορετικούς όρους:
1. Αντίσταση
«Δεν θέλω ομοσπονδία.»
2. Περιορισμός
«Θέλω Ευρώπη, αλλά μόνο μέχρι αυτό το σημείο.»
3. Υπονόμευση
«Δηλώνω ότι θέλω την ομοσπονδία, αλλά ενεργώ συστηματικά ώστε να μην καταστεί δυνατή.»
Μόνο το τρίτο θα χαρακτήριζα υπονόμευση με την αυστηρή έννοια.
Και αυτό ακριβώς είναι που θα χρειαζόταν να αποδειχθεί εμπειρικά.
9. Και εδώ θα σας επιστρέψω την ερώτηση λίγο διαφορετικά
Αν αύριο εμφανιζόταν ένα σχέδιο:
«Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης»
και απαιτούσε:
• κοινό στρατό,
• κοινή εξωτερική πολιτική,
• κοινό ομοσπονδιακό προϋπολογισμό,
• κοινή φορολογική εξουσία,
• κοινή έκδοση χρέους,
• ανώτατο ομοσπονδιακό δικαστήριο,
• ομοσπονδιακή κυβέρνηση,
• άμεση εκλογή ομοσπονδιακού προέδρου,
• και σαφή υπεροχή του ομοσπονδιακού δικαίου,
τότε το πραγματικό ερώτημα δεν θα ήταν:
«Ποιοι Ευρωπαίοι αγαπούν την Ευρώπη;»
Αυτό είναι πολύ εύκολο ερώτημα.
Θα ήταν:
«Ποια κράτη είναι διατεθειμένα να θυσιάσουν πραγματικές διαστάσεις της κρατικής τους κυριαρχίας για να αποκτήσουν μια ανώτερη, κοινή κυριαρχία;»
Και εδώ υποψιάζομαι ότι θα αποκαλυπτόταν μια πολύ διαφορετική Ευρώπη από εκείνη που βλέπουμε στις επίσημες διακηρύξεις.
Και ίσως αυτό είναι το βαθύτερο πρόβλημα των ΗΠΕ
Δεν χρειάζεται να υπάρχει κάποιος εξωτερικός εχθρός για να μην δημιουργηθούν.
Δεν χρειάζεται καν να υπάρχει εσωτερικός εχθρός.
Αρκεί να υπάρχουν 27 διαφορετικές αντιλήψεις για το τι πρέπει να προστατεύσει το κράτος.
Και τότε προκύπτει ένα ιστορικά παράδοξο:
Η Ευρώπη μπορεί να είναι αρκετά ενωμένη ώστε να μην μπορεί να επιστρέψει εύκολα στην παλιά εθνική Ευρώπη, αλλά όχι αρκετά ενωμένη ώστε να μπορέσει να γίνει ομοσπονδιακό κράτος.
Αυτή η ενδιάμεση κατάσταση — ούτε συνομοσπονδία με πλήρη κυριαρχία των κρατών ούτε ομοσπονδία με πραγματική υπέρτερη κυριαρχία — ίσως είναι τελικά ο μεγαλύτερος «εσωτερικός μηχανισμός» που εμποδίζει τις ΗΠΕ.
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, αξίζει να το εξετάσουμε πολύ σοβαρά πριν ακόμη ξαναβάλουμε στο κάδρο τις ΗΠΑ.
Χ :
Άρα, αν ερμηνεύω καλά όσα λες, μιλάμε περί ενός οράματος, που πολύ δύσκολα μπορεί να μετουσιωθεί σε πράξη.
GPT:
Ναι — αν μιλάμε για τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης με την πλήρη έννοια που δώσαμε προηγουμένως, τότε η ερμηνεία σας είναι σωστή. Αλλά θα πρόσθετα μια κρίσιμη λέξη:
Όχι αδύνατο· εξαιρετικά δύσκολο υπό τις σημερινές πολιτικές προϋποθέσεις.
Και μάλιστα η δυσκολία δεν είναι πρωτίστως οικονομική. Είναι πολιτειακή.
Γιατί;
Για να δημιουργηθούν οι ΗΠΕ, τα σημερινά κράτη θα πρέπει να δεχθούν κάτι που ιστορικά τα κράτη σπανίως αποδέχονται οικειοθελώς:
να μεταφέρουν το τελικό δικαίωμα λήψης αποφάσεων από τον εθνικό στο ομοσπονδιακό επίπεδο.
Δεν αρκεί να πουν:
«Θέλουμε περισσότερη Ευρώπη.»
Πρέπει να πουν:
«Σε ορισμένα θεμελιώδη ζητήματα, η τελική κυριαρχία δεν θα ανήκει πλέον σε εμάς αλλά στην Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία.»
Είναι τεράστια διαφορά.
Και υπάρχει ένα παράδοξο
Όσο ισχυρότερα γίνονται τα ευρωπαϊκά κράτη ως εθνικά κράτη, τόσο δυσκολότερα μπορεί να γίνει η ομοσπονδία.
Η Γαλλία έχει λόγους να θέλει να παραμείνει Γαλλία.
Η Γερμανία έχει λόγους να παραμείνει Γερμανία.
Η Πολωνία έχει λόγους να παραμείνει Πολωνία.
Η Ελλάδα έχει λόγους να παραμείνει Ελλάδα.
Και το ίδιο ισχύει για όλους.
Άρα η Ευρωπαϊκή Ένωση πέτυχε κάτι πολύ σημαντικό αλλά διαφορετικό από την ομοσπονδία:
έμαθε στα κράτη να συνεργάζονται χωρίς να πάψουν να είναι κράτη.
Οι ΗΠΕ απαιτούν το επόμενο, πολύ δυσκολότερο βήμα:
να αποδεχθούν ότι η συνεργασία έχει πλέον ανώτερο πολιτειακό φορέα.
Όμως θα διαφωνούσα μαζί σας σε ένα σημείο
Δεν θα χαρακτήριζα τις ΗΠΕ απλώς «όραμα».
Θα τις χαρακτήριζα πολιτικό ενδεχόμενο που σήμερα δεν διαθέτει επαρκείς πολιτικές προϋποθέσεις.
Και αυτή η διάκριση έχει σημασία.
Διότι η ιστορία έχει πολλές φορές μετατρέψει κάτι που έμοιαζε πολιτικά αδύνατο σε πραγματικότητα όταν εμφανίστηκε ένας ισχυρός εξωτερικός ή εσωτερικός καταλύτης.
Και εδώ βρίσκεται, νομίζω, το πιο ενδιαφέρον σημείο του πειράματός μας:
Οι ΗΠΕ ίσως δεν δημιουργηθούν επειδή οι Ευρωπαίοι «αγαπούν περισσότερο την Ευρώπη».
Μπορεί να δημιουργηθούν επειδή κάποια στιγμή θα διαπιστώσουν ότι:
κανένα ευρωπαϊκό κράτος μόνο του δεν μπορεί πλέον να υπερασπιστεί αποτελεσματικά τα συμφέροντά του στον κόσμο.
Τότε η λογική μπορεί να αντιστραφεί.
Δεν θα είναι:
«Να παραδώσουμε κυριαρχία για να κάνουμε την Ευρώπη ισχυρότερη».
Θα γίνει:
«Πρέπει να δημιουργήσουμε κοινή κυριαρχία επειδή αλλιώς θα χάσουμε την ικανότητά μας να είμαστε κυρίαρχοι».
Αυτό είναι πολύ διαφορετικό πολιτικό κίνητρο.
Και ιστορικά, είναι ίσως ο μόνος τρόπος με τον οποίο ένα τέτοιο άλμα μπορεί πραγματικά να γίνει.
Με άλλα λόγια:
Οι ΗΠΕ δεν θα γεννηθούν πιθανότατα από την ολοκλήρωση του ευρωπαϊκού οράματος. Θα μπορούσαν να γεννηθούν από μια κρίση του ευρωπαϊκού εθνικού κράτους.
Και τότε επιστρέφουμε στο αρχικό μας ερώτημα για ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία και το διεθνές σύστημα.
Διότι το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα πλέον δεν είναι «αν» μπορούν να δημιουργηθούν οι ΗΠΕ, αλλά:
ποιο είδους ιστορικό γεγονός θα μπορούσε να κάνει τα σημερινά κράτη να θεωρήσουν ότι το κόστος του να μη δημιουργηθούν είναι μεγαλύτερο από το κόστος της δημιουργίας τους.
Εκεί, νομίζω, βρίσκεται το κλειδί.
X :
Επομένως, επειδή το μεγάλο αφήγημα των πολιτικών ηγεσιών στην ΕΕ είναι η «κοινότητα συμφερόντων και προοπτικών», εδώ μάλλον θα πρέπει να επαναπροσδιοριστεί το περιεχόμενο και των τριών λέξεων της παραπάνω φράσης ώστε να ξέρουμε περί τίνος πρόκειται.
GPT:
Ακριβώς. Και θα έλεγα ότι εδώ αγγίζουμε ίσως το πιο ουσιαστικό σημείο όλης της συζήτησής μας.
Η φράση «κοινότητα συμφερόντων και προοπτικών» ακούγεται αυτονόητη, αλλά στην πραγματικότητα περιέχει τρεις έννοιες που χρειάζονται αυστηρό ορισμό. Διότι αν δεν τις ορίσουμε, μπορεί να δημιουργείται η εντύπωση ότι η Ευρώπη έχει ήδη κάτι που στην πραγματικότητα δεν έχει ακόμη αποκτήσει.
Θα τις χώριζα.
1. «Κοινότητα»
Κοινότητα δεν σημαίνει απλώς:
«είμαστε μαζί».
Πρέπει να σημαίνει ότι υπάρχει κάποιο υπέρτερο συλλογικό υποκείμενο, του οποίου τα μέλη αναγνωρίζουν ότι ορισμένα συμφέροντά τους είναι αδιαχώριστα.
Και εδώ η ΕΕ βρίσκεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση.
Υπάρχει μια θεσμική κοινότητα.
Υπάρχει μια νομική κοινότητα.
Υπάρχει σε σημαντικό βαθμό μια οικονομική κοινότητα.
Αλλά δεν υπάρχει ακόμη πλήρης πολιτειακή κοινότητα.
Διότι όταν φτάσουμε στο ύστατο ερώτημα:
«Ποιος έχει την τελική αρμοδιότητα να αποφασίσει;»
η απάντηση παραμένει σε μεγάλο βαθμό:
το κράτος-μέλος.
Άρα η σημερινή ΕΕ είναι κοινότητα, αλλά όχι ακόμη κοινότητα πολιτειακού τύπου.
2. «Συμφέροντα»
Εδώ το πράγμα γίνεται ακόμη δυσκολότερο.
Πρέπει να διακρίνουμε:
Κοινά συμφέροντα
όπως:
• ειρήνη,
• εμπόριο,
• οικονομική σταθερότητα,
• ενεργειακή ασφάλεια,
• προστασία εξωτερικών συνόρων.
από:
Συμπίπτοντα συμφέροντα
Δηλαδή:
«Είναι χρήσιμο να κάνουμε μαζί αυτό το πράγμα, επειδή σήμερα συμπίπτουν τα συμφέροντά μας.»
Αυτό όμως δεν δημιουργεί κοινό συμφέρον.
Και υπάρχει και τρίτη κατηγορία:
Ανταγωνιστικά συμφέροντα
Όπου το όφελος του ενός μπορεί να συνεπάγεται κόστος για τον άλλον.
Εδώ βρίσκεται μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Ένα απλό παράδειγμα
Ας υποθέσουμε ότι η Ευρώπη αποφασίζει:
«Θα διαθέσουμε 100 δισ. για κοινή άμυνα.»
Αυτό είναι κοινή δράση.
Αλλά αμέσως προκύπτουν ερωτήματα:
Ποιος πληρώνει;
Ποιος παίρνει τις παραγγελίες;
Πού θα κατασκευαστούν τα όπλα;
Ποια βιομηχανία θα ενισχυθεί;
Ποια χώρα θα έχει στρατηγικό όφελος;
Τότε το:
«κοινό ευρωπαϊκό συμφέρον»
σπάει σε:
γαλλικό συμφέρον,
γερμανικό συμφέρον,
πολωνικό συμφέρον,
ιταλικό συμφέρον,
ελληνικό συμφέρον κ.ο.κ.
Και αυτό δεν είναι απαραίτητα πρόβλημα.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν προσποιούμαστε ότι δεν υπάρχει.
3. Και τώρα η τρίτη λέξη: «προοπτική»
Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται το μεγαλύτερο κενό.
Προοπτική προς ποιο πράγμα;
Η ΕΕ μπορεί να έχει:
• προοπτική οικονομικής ολοκλήρωσης,
• προοπτική πράσινης μετάβασης,
• προοπτική τεχνολογικής ανάπτυξης,
• προοπτική κοινής άμυνας,
αλλά αυτά είναι επιμέρους πολιτικές προοπτικές.
Η μεγάλη πολιτική προοπτική είναι διαφορετική:
Τι θέλει να γίνει η Ευρώπη ως ιστορικό και πολιτικό υποκείμενο;
Θέλει να γίνει:
ομοσπονδία;
συνομοσπονδία;
ένωση κυρίαρχων κρατών;
τρίτος παγκόσμιος πόλος;
οικονομικός χώρος με πολιτική συνεργασία;
πολιτική ένωση που τελικά θα αποκτήσει κοινή κρατική υπόσταση;
Εάν δεν απαντήσουμε αυτό, η λέξη «προοπτική» είναι περισσότερο ρητορική παρά στρατηγικός προορισμός.
Και τότε προκύπτει μια πολύ ενδιαφέρουσα εξίσωση
Η φράση:
«κοινότητα συμφερόντων και προοπτικών»
θα μπορούσε να αναλυθεί ως:
Κοινότητα = ποιο είναι το συλλογικό υποκείμενο;
Συμφέροντα = τι ακριβώς θεωρούμε ότι πρέπει να επιδιώξουμε από κοινού;
Προοπτική = προς ποιο πολιτικό τελικό σημείο κατευθυνόμαστε;
Και τότε βλέπουμε ότι η ΕΕ δεν έχει δώσει πλήρως καθαρές απαντήσεις και στα τρία.
Και υπάρχει ένα ακόμη βαθύτερο ζήτημα
Η «κοινότητα συμφερόντων» μπορεί να υπάρξει χωρίς κοινή ταυτότητα.
Η «κοινότητα προοπτικών» όμως δυσκολεύεται πολύ περισσότερο να υπάρξει χωρίς κάποια μορφή κοινού πολιτικού οράματος.
Και εδώ θυμάμαι μια παλαιότερη συζήτησή μας για το Balanced Scorecard και τη σημασία της λέξης vision.
Εκεί είχαμε κάνει μια διάκριση που ταιριάζει εκπληκτικά εδώ:
Το όραμα δεν είναι ο κατάλογος των πραγμάτων που θα κάνουμε. Είναι η εικόνα του κόσμου στον οποίο θέλουμε να φτάσουμε.
Η ΕΕ έχει πληθώρα στόχων.
Έχει αμέτρητες πολιτικές.
Έχει θεσμούς.
Έχει κανονισμούς.
Έχει προγράμματα.
Αλλά το ερώτημα:
«Τι θέλουμε να είναι η Ευρώπη σε 30 χρόνια;»
παραμένει πολύ λιγότερο καθαρό.
Και αυτό εξηγεί ίσως το παράδοξο των ΗΠΕ
Μπορεί να ζητάμε από τους Ευρωπαίους να απαντήσουν:
«Θέλετε τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης;»
πριν προηγουμένως έχουμε απαντήσει:
«Τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε ότι είμαστε μια ευρωπαϊκή κοινότητα;»
Αν η απάντηση είναι:
«Κοινότητα επειδή έχουμε κοινά συμφέροντα»,
τότε πρέπει να ρωτήσουμε:
ποια συμφέροντα είναι πραγματικά κοινά και ποια απλώς συμπίπτουν;
Αν η απάντηση είναι:
«Έχουμε κοινές προοπτικές»,
πρέπει να ρωτήσουμε:
ποια είναι αυτή η κοινή τελική προοπτική;
Και αν η απάντηση είναι:
«Είμαστε κοινότητα»,
πρέπει να ρωτήσουμε:
σε ποιο βαθμό είμαστε διατεθειμένοι να υποτάξουμε το εθνικό στο κοινό όταν τα δύο συγκρούονται;
Και εδώ, νομίζω, βρίσκεται η πραγματική δοκιμασία
Μια πραγματική κοινότητα δεν αποδεικνύεται όταν:
τα συμφέροντα όλων συμπίπτουν.
Αυτό είναι εύκολο.
Αποδεικνύεται όταν:
τα συμφέροντα συγκρούονται και τα μέλη εξακολουθούν να αποδέχονται έναν κοινό κανόνα για το ποιος αποφασίζει και ποιος υφίσταται το κόστος.
Εκεί αρχίζει η πολιτική κοινότητα.
Και ίσως αυτό μας οδηγεί σε μια πολύ πιο αυστηρή διατύπωση του ζητήματος:
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι έχει κοινά συμφέροντα. Αυτό το έχει ήδη αποδείξει. Πρέπει να αποδείξει ότι είναι διατεθειμένη να δημιουργήσει κοινό συμφέρον ακόμη και όταν τα εθνικά συμφέροντα αποκλίνουν.
Αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο.
Και, αν το δεχθούμε, τότε η συζήτηση για τις ΗΠΕ παύει να είναι πρωτίστως συζήτηση για θεσμική αρχιτεκτονική. Γίνεται συζήτηση για το αν έχει εμφανιστεί στην Ευρώπη κάτι πολύ βαθύτερο:
ένας ευρωπαϊκός πολιτικός λαός, ικανός να πει «εμείς» εκεί όπου σήμερα λέει κυρίως «εμείς οι Γάλλοι», «εμείς οι Γερμανοί», «εμείς οι Έλληνες».
Και αυτό, νομίζω, είναι το πραγματικό κατώφλι των ΗΠΕ.
Χ :
Στο ερώτημα «πού πας Ευρώπη;», δεν ρωτώ αν οδεύει προκειμένου να συναντήσει το «πραγματικό κατώφλι των ΗΠΕ», διότι μάλλον αυτό δεν το έχει καν ως σκέψη. Συνεπώς στο παραπάνω ερώτημα, τι απάντηση δίνεις, ως μια περιγραφή του ορίζοντα που πράγματι δείχνει η πυξίδα της κυρίαρχης ηγεσίας της ΕΕ;
GPT :
Ναι. Και εδώ θα έκανα μια διάκριση που ίσως είναι η πιο καθαρή μέχρι τώρα στη συζήτησή μας:
αν αφήσουμε στην άκρη το τι θα μπορούσε να είναι η Ευρώπη και κοιτάξουμε πού πράγματι δείχνει η πυξίδα της κυρίαρχης ευρωπαϊκής ηγεσίας σήμερα, δεν βλέπω πορεία προς τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης.
Βλέπω κάτι διαφορετικό.
Η σύντομη απάντησή μου στο «πού πας, Ευρώπη;» είναι:
Προς μια ολοένα βαθύτερη ολοκλήρωση των κρατών, χωρίς την πολιτειακή κατάργησή τους.
Δηλαδή προς μια ισχυρότερη, πιο συντονισμένη, περισσότερο γεωπολιτική Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία όμως εξακολουθεί να είναι ένωση κρατών και όχι κράτος.
Και αυτό δεν είναι απλώς δική μου εντύπωση. Είναι το μοντέλο που αποτυπώνεται στις σημερινές ευρωπαϊκές στρατηγικές προτεραιότητες: ανταγωνιστικότητα, άμυνα και ασφάλεια, ενεργειακή ανεξαρτησία, τεχνολογική ισχύς, ανθεκτικότητα, διεύρυνση και ενίσχυση της διεθνούς παρουσίας της ΕΕ. Η ίδια η στρατηγική ατζέντα 2024–2029 του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου οργανώνεται γύρω από μια «ελεύθερη και δημοκρατική Ευρώπη», «ισχυρή και ασφαλή Ευρώπη» και «ευημερούσα και ανταγωνιστική Ευρώπη» — όχι γύρω από τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού ομοσπονδιακού κράτους.
Και αυτό είναι πολύ αποκαλυπτικό.
1. Η πυξίδα δείχνει προς την «Ευρώπη ως δύναμη»
Όχι προς την Ευρώπη ως κράτος.
Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το σημαντικότερο.
Η σημερινή ηγεσία αντιλαμβάνεται όλο και περισσότερο ότι η ΕΕ πρέπει να μπορεί:
• να προστατεύει τα σύνορά της,
• να αμύνεται,
• να ανταγωνίζεται ΗΠΑ και Κίνα,
• να μειώσει στρατηγικές εξαρτήσεις,
• να έχει ισχυρή αμυντική βιομηχανία,
• να ελέγχει κρίσιμες τεχνολογίες,
• να έχει ενεργειακή ασφάλεια,
• να διαμορφώνει το διεθνές περιβάλλον.
Δηλαδή:
από οικονομικός γίγαντας με περιορισμένη γεωπολιτική ισχύ → γεωπολιτικός γίγαντας.
Αυτό είναι πραγματική μετατόπιση.
Αλλά δεν είναι ομοσπονδοποίηση.
2. Θα έλεγα μάλιστα ότι η σημερινή Ευρώπη επιδιώκει «στρατηγική αυτονομία χωρίς πολιτειακή αυτονομία»
Εδώ βρίσκεται μια αντίφαση που αξίζει πολύ την προσοχή μας.
Θέλει να μπορεί να δρα αυτόνομα:
στρατιωτικά, οικονομικά, ενεργειακά, τεχνολογικά, διπλωματικά.
Αλλά δεν φαίνεται να επιδιώκει να δημιουργήσει το αντίστοιχο ομοσπονδιακό πολιτικό υποκείμενοπου θα συγκεντρώνει όλες αυτές τις εξουσίες.
Άρα έχουμε κάτι σαν:
περισσότερη κοινή ισχύ χωρίς αντίστοιχη κοινή κυριαρχία.
Και αυτό είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της σημερινής πορείας.
3. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η άμυνα
Η Ευρώπη πλέον μιλά πολύ σοβαρότερα για κοινή άμυνα, αμυντική βιομηχανία και στρατιωτικές δυνατότητες.
Το σχέδιο Readiness 2030 / ReArm Europe προβλέπει τεράστια αύξηση των αμυντικών δυνατοτήτων και δαπανών των κρατών-μελών.
Αλλά προσέξτε τη λογική:
δεν λέει:
«δημιουργούμε τον Ευρωπαϊκό Ομοσπονδιακό Στρατό».
Λέει, στην ουσία:
τα κράτη-μέλη πρέπει να αποκτήσουν τις δυνατότητες ώστε η Ευρώπη να είναι ισχυρότερη.
Αυτό είναι τελείως διαφορετικό πολιτειακό μοντέλο.
Η ισχύς παραμένει κατά βάση εθνική, απλώς γίνεται περισσότερο συντονισμένη και διασυνδεδεμένη.
4. Το ίδιο συμβαίνει και στην οικονομία
Η Ένωση θέλει να γίνει:
ανταγωνιστική, παραγωγική, τεχνολογικά ισχυρή και λιγότερο εξαρτημένη.
Η έκθεση Draghi ήταν χαρακτηριστική: η Ευρώπη χρειάζεται ένα τεράστιο επενδυτικό άλμα για να καλύψει το χάσμα παραγωγικότητας και τεχνολογίας έναντι ΗΠΑ και Κίνας.
Αλλά και εδώ η απάντηση είναι:
κοινές πολιτικές + εθνικές οικονομίες + συντονισμός + ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία.
Όχι:
ομοσπονδιακό υπουργείο Οικονομικών της Ευρώπης με πλήρη δημοσιονομική κυριαρχία.
5. Και υπάρχει κάτι που θεωρώ ακόμη πιο αποκαλυπτικό: η διεύρυνση
Η σημερινή Ευρώπη προετοιμάζεται για πιθανή περαιτέρω διεύρυνση.
Ο ορίζοντας που συζητείται είναι μια Ένωση 30+ κρατών.
Αυτό από μόνο του μας λέει πολλά.
Εάν ο στρατηγικός προορισμός ήταν μια συμπαγής ομοσπονδία τύπου ΗΠΑ, θα υπήρχε ένα τεράστιο ερώτημα:
Πώς μπορεί να λειτουργήσει ένα ομοσπονδιακό κράτος με τόσο διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης, ιστορικές εμπειρίες, γεωπολιτικούς προσανατολισμούς και εθνικές ταυτότητες;
Η σημερινή ηγεσία όμως αντιμετωπίζει τη διεύρυνση ως ενίσχυση της ευρωπαϊκής γεωπολιτικής ισχύος.
Άρα η λογική φαίνεται να είναι:
«Να γίνει η Ευρώπη μεγαλύτερη και ισχυρότερη»
και όχι:
«Να γίνει η Ευρώπη ένα ενιαίο κράτος».
6. Θα χρησιμοποιούσα λοιπόν έναν όρο που ίσως περιγράφει καλύτερα την κατεύθυνση
Ευρωπαϊκή γεωπολιτική ολοκλήρωση.
Όχι:
ευρωπαϊκή πολιτειακή ολοκλήρωση.
Η πρώτη προχωρεί.
Η δεύτερη δεν φαίνεται σήμερα να αποτελεί το κυρίαρχο σχέδιο.
Και αυτή η διάκριση εξηγεί πάρα πολλά από τα φαινόμενα που βλέπουμε.
7. Τι Ευρώπη λοιπόν οικοδομείται;
Κατά τη γνώμη μου, κάτι σαν:
«Ευρώπη των κυρίαρχων κρατών με κοινές στρατηγικές ικανότητες».
Δηλαδή:
Κράτη παραμένουν.
Κυβερνήσεις παραμένουν.
Εθνικοί στρατοί παραμένουν.
Εθνικά δημοσιονομικά συστήματα παραμένουν.
Εθνικές πολιτικές ταυτότητες παραμένουν.
Αλλά πάνω από αυτά δημιουργείται ένα ολοένα πυκνότερο στρώμα:
κοινών κανόνων + κοινών εργαλείων + κοινών πολιτικών + κοινών υποδομών + κοινής στρατηγικής.
Αυτό είναι κάτι πραγματικό και σημαντικό.
Απλώς δεν είναι ομοσπονδία.
8. Και εδώ επιστρέφω στη φράση που χρησιμοποιήσατε: «κοινότητα συμφερόντων και προοπτικών»
Νομίζω ότι τώρα μπορούμε να την αποδώσουμε πολύ πιο συγκεκριμένα.
Η κυρίαρχη ευρωπαϊκή ηγεσία φαίνεται να λέει περίπου:
«Δεν χρειάζεται να γίνουμε ένα κράτος για να υπερασπιστούμε από κοινού τα συμφέροντά μας.»
Και αυτή είναι μια απολύτως συνεκτική πολιτική θέση.
Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει ένα όριο.
Όσο αυξάνονται οι εξωτερικές πιέσεις, τόσο περισσότερες κοινές αποφάσεις απαιτούνται.
Και όσο περισσότερες κοινές αποφάσεις απαιτούνται, τόσο περισσότερο τίθεται το ερώτημα:
ποιος έχει την τελική δημοκρατική νομιμοποίηση να τις λαμβάνει;
Εδώ αρχίζει το θεσμικό πρόβλημα της Ευρώπης.
Και θα το συμπύκνωνα σε μία φράση
Η σημερινή πυξίδα της ΕΕ δεν δείχνει προς τις ΗΠΕ.
Δείχνει προς κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε:
«Μια Ευρώπη-δύναμη χωρίς να γίνει Ευρώπη-κράτος.»
Και τώρα ίσως καταλαβαίνουμε γιατί το αρχικό υποθετικό μας ερώτημα για τις ΗΠΕ ήταν τόσο αποκαλυπτικό.
Εάν αυτή είναι πράγματι η κατεύθυνση της κυρίαρχης ευρωπαϊκής ηγεσίας, τότε το ερώτημα δεν είναι πλέον «πότε θα γίνουν οι ΗΠΕ;».
Το πολύ πιο ενδιαφέρον ερώτημα είναι:
Μπορεί μια ένωση κυρίαρχων κρατών να αποκτήσει την ισχύ μιας υπερδύναμης χωρίς κάποια στιγμή να χρειαστεί τις πολιτειακές δομές μιας υπερδύναμης;
Αν η απάντηση είναι «όχι», τότε η σημερινή ευρωπαϊκή πορεία έχει μέσα της μια δομική αντίφαση: ζητά όλο και περισσότερη κοινή ισχύ, χωρίς να θέλει —τουλάχιστον προς το παρόν— να δημιουργήσει το αντίστοιχο κοινό κυρίαρχο πολιτικό υποκείμενο.
Και αυτό, νομίζω, είναι πολύ πιο ουσιαστικό από το ερώτημα εάν «η Ευρώπη θα γίνει κάποτε οι Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης».
Χ :
Θα ήθελα να βάλεις εσύ την άνω τελεία σε τούτη τη συνεδρία.
GPT :
Θα έβαζα την άνω τελεία όχι σε ένα συμπέρασμα για το πού θα πάει η Ευρώπη, αλλά σε ένα συμπέρασμα για το τι είναι σήμερα η Ευρώπη.
Η σημερινή ΕΕ δεν μοιάζει να βαδίζει προς τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης. Βαδίζει προς κάτι άλλο, ίσως ιστορικά πρωτότυπο: να αποκτήσει τα χαρακτηριστικά μιας μεγάλης δύναμης χωρίς να γίνει η ίδια κράτος.
Θέλει κοινή ισχύ χωρίς πλήρη κοινή κυριαρχία.
Θέλει στρατηγική αυτονομία χωρίς πλήρη πολιτειακή ενοποίηση.
Θέλει κοινή δράση, ενώ τα κράτη εξακολουθούν να κρατούν το τελικό δικαίωμα να ορίζουν τα θεμελιώδη συμφέροντά τους.
Και ίσως εδώ βρίσκεται το πραγματικό ευρωπαϊκό εγχείρημα του καιρού μας.
Δεν είναι απαραίτητα αποτυχημένο επειδή δεν οδηγεί στις ΗΠΕ. Απλώς είναι διαφορετικό εγχείρημα.
Το μεγάλο ερώτημα είναι εάν αυτό το ενδιάμεσο σχήμα μπορεί να αντέξει όταν οι απαιτήσεις του διεθνούς συστήματος ζητούν από την Ευρώπη ολοένα περισσότερα πράγματα που προϋποθέτουν ενότητα, ενώ η πολιτική της φύση εξακολουθεί να προϋποθέτει διαφορά.
Και έτσι θα άφηνα την άνω τελεία:
Η Ευρώπη θέλει να γίνει δύναμη χωρίς να γίνει κράτος.
Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό είναι επιθυμητό· είναι αν είναι βιώσιμο.
Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι το πραγματικό «πού πας, Ευρώπη;» της εποχής μας.
Χ :
Και ως συνήθως να σου ζητήσω την εικαστική σου συμβολή στην οπτικοποίηση του περιεχομένου της συνεδρίας αυτής.
GPT :
Χ :
Περισσότερο μου φαίνεται ως ένα πολύ καλό slide για κάποια ακαδημαϊκή παρουσίαση.
GPT :
Συμφωνώ απολύτως. Και νομίζω ότι εντοπίζετε ακριβώς το πρόβλημα.
Η εικόνα που δημιουργήσαμε εξηγεί τη συνεδρία· δεν την εκφράζει εικαστικά. Είναι, πράγματι, περισσότερο ένα πολύ καλό slide — ίσως μάλιστα το εξώφυλλο μιας ακαδημαϊκής παρουσίασης — παρά αφίσα που θα μπορούσε να σταθεί μόνη της ως έργο.
Και αυτό είναι ιδιαίτερα αισθητό επειδή η σημερινή μας συνεδρία είχε ένα πολύ ισχυρό εικαστικό θέμα: μια Ευρώπη που προχωρεί προς κάτι, αλλά η ίδια δεν είναι απολύτως βέβαιη προς τα πού.
Θα άλλαζα λοιπόν εντελώς τη λογική.
Θα κρατούσα μόνο έναν τίτλο:
ΠΟΥ ΠΑΣ, ΕΥΡΩΠΗ;
Και θα έφτιαχνα μια συμβολική, σχεδόν αλληγορική αφίσα, όχι infographic.
Φαντάζομαι:
• έναν τεράστιο, παλιό ευρωπαϊκό χάρτη, όχι όμως ολόκληρο· να μοιάζει σαν να αιωρείται πάνω από ένα σκοτεινό τοπίο,
• στο κέντρο του έναν δρόμο που ξεκινά από πολλά διαφορετικά εθνικά μονοπάτια και καταλήγει σε ένα κοινό σημείο,
• όμως λίγο πριν από τον ορίζοντα ο δρόμος διακλαδίζεται,
• στη μία κατεύθυνση διακρίνεται αχνά η μορφή ενός ομοσπονδιακού κτιρίου, σχεδόν σαν μακρινή πόλη που δεν έχει ακόμη αποφασιστεί,
• στην άλλη, ένας ορίζοντας χωρίς συγκεκριμένο προορισμό,
• και πάνω από όλα αυτά, όχι ένας ήλιος αλλά μια πυξίδα, της οποίας η βελόνα βρίσκεται σε μια παράξενη ενδιάμεση θέση — όχι ακριβώς Βορρά, όχι ακριβώς Ανατολή ή Δύση.
Και στο κάτω μέρος, πολύ μικρά, σχεδόν σαν χαραγμένα πάνω στην πέτρα, μόνο τρία ερωτήματα:
Κοινότητα;
Συμφέροντα;
Προοπτική;
Χωρίς εξηγήσεις.
Γιατί η αφίσα δεν πρέπει να πει στον θεατή τι σημαίνουν. Πρέπει να τον κάνει να αναρωτηθεί αν σημαίνουν πράγματι αυτό που νομίζουμε.
Και θα απέφευγα εντελώς σημαίες ΗΠΑ, Κίνας, Ρωσίας, εικονίδια άμυνας, διαγράμματα, οικονομικούς δείκτες κ.λπ. Αυτά ήταν χρήσιμα στην ανάλυση, αλλά στην αφίσα θα τη μετατρέψουν ξανά σε παρουσίαση.
Η προηγούμενη ήταν ο χάρτης της σκέψης μας. Η επόμενη πρέπει να είναι η εικόνα της απορίας μας.
Αυτή, νομίζω, είναι η σωστή κατεύθυνση για τη συνεδρία.
Χ :
Ας δούμε επομένως την επόμενη εικόνα.
(Τελικώς, παρήγαγε δύο εικόνες)
GPT :
Χ :
Ποιον τίτλο θα έδινες στην συνεδρία αυτή;
GPT :
Θα της έδινα έναν τίτλο που να κρατά την απορία της αφίσας, αλλά να συμπυκνώνει και το ουσιαστικό συμπέρασμα της συζήτησής μας:
«Πού πας, Ευρώπη; — Η πυξίδα χωρίς πολιτειακό προορισμό»
Μου φαίνεται ο πιο ακριβής, γιατί δεν προδικάζει ότι η Ευρώπη «αποτυγχάνει» ούτε ότι πρέπει να γίνει ΗΠΕ. Επισημαίνει την αντίφαση που αναδείξαμε: η πυξίδα δείχνει προς περισσότερη ισχύ, περισσότερη κοινή δράση και περισσότερη γεωπολιτική αυτονομία, αλλά δεν δείχνει καθαρά προς ένα αντίστοιχο πολιτειακό τελικό σημείο.
Αν ήθελα έναν ακόμη πιο λιτό και δυνατό τίτλο, θα κρατούσα:
«Πού πας, Ευρώπη; — Κοινότητα, Συμφέροντα, Προοπτική»
Αυτός, μάλιστα, συνδέεται εξαιρετικά με την αφίσα που μόλις είδαμε.
Χ :
Εγώ πάλι, θα εστίαζα σε κάτι άλλο που μπορεί να αποδοθεί με τη φράση «Η Μεγάλη και Επικίνδυνη Σύγχυση», για να δείξω ότι πλέον σε σχέση με τα αρχικά της οράματα, εδώ, έχουμε ουσιώδη αλλαγή οριζόντων. Για αλλού ξεκινήσαμε, αλλού βρισκόμαστε, και το χειρότερο, δεν ξέρουμε πού πάμε.
GPT :
Νομίζω ότι ο δικός σας τίτλος έχει ένα πλεονέκτημα που δεν είχαν οι δικοί μου: δεν περιγράφει απλώς το αντικείμενο της συζήτησης, αλλά διατυπώνει τη βασική της διάγνωση.
Η δική μου πρόταση ήταν περισσότερο περιγραφική.
Η δική σας είναι ερμηνευτική.
Και πράγματι, αν ανατρέξω στη διαδρομή της συζήτησής μας, δεν ξεκινήσαμε από το ερώτημα «θα γίνουν οι ΗΠΕ;». Ξεκινήσαμε από το ερώτημα «πού δείχνει πραγματικά η πυξίδα της Ευρώπης;». Και η απάντηση στην οποία καταλήξαμε ήταν περίπου η εξής:
• η Ευρώπη συσσωρεύει ισχύ, χωρίς να συγκροτεί αντίστοιχη πολιτική κυριαρχία,
• μιλά για κοινότητα, χωρίς να έχει αποσαφηνίσει πλήρως το περιεχόμενο αυτής της κοινότητας,
• επικαλείται κοινά συμφέροντα, ενώ πολλά από αυτά παραμένουν πρωτίστως εθνικά,
• προβάλλει μια κοινή προοπτική, χωρίς να έχει ορίσει τον τελικό πολιτικό προορισμό.
Αυτό πράγματι μπορεί να συνοψισθεί στη λέξη σύγχυση.
Εκεί όμως θα σας πρότεινα μία μόνο μικρή επιφύλαξη.
Η λέξη «σύγχυση» μπορεί να διαβαστεί με δύο τρόπους:
• ως γνωστική αδυναμία («δεν ξέρουν τι κάνουν»),
• ή ως ασάφεια στρατηγικού προορισμού.
Εγώ θα προτιμούσα τη δεύτερη ανάγνωση, γιατί είναι πιο ισχυρή αναλυτικά. Δεν είμαι βέβαιος ότι οι ευρωπαϊκές ηγεσίες βρίσκονται σε σύγχυση ως προς τις επιμέρους πολιτικές τους. Είναι πολύ πιθανό να έχουν αρκετά σαφείς στόχους για την άμυνα, την οικονομία, την ενέργεια ή την τεχνολογία.
Η ασάφεια εμφανίζεται όταν περάσουμε στο ερώτημα:
«Ποιο είναι το τελικό πολιτικό υποκείμενο που επιδιώκετε να δημιουργήσετε;»
Εκεί, πράγματι, ο ορίζοντας γίνεται θολός.
Γι’ αυτό ίσως θα πρότεινα μια μικρή παραλλαγή του τίτλου σας:
• Η Μεγάλη και Επικίνδυνη Σύγχυση
• Η Μεγάλη Ευρωπαϊκή Σύγχυση
• Η Σύγχυση του Ευρωπαϊκού Ορίζοντα
• Η Πυξίδα χωρίς Ορίζοντα
• Όταν η Πυξίδα Χάνει τον Ορίζοντά της
Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει κάτι στον δικό σας τίτλο που με ελκύει ιδιαίτερα.
Η λέξη «επικίνδυνη».
Διότι η συζήτησή μας δεν κατέληξε απλώς στο ότι υπάρχει ασάφεια. Κατέληξε στο ότι, αν η διεθνής πραγματικότητα απαιτεί από την Ευρώπη αποφάσεις ολοένα μεγαλύτερης στρατηγικής βαρύτητας, τότε η ασάφεια ως προς τον τελικό της πολιτικό προορισμό μπορεί να μετατραπεί σε παράγοντα κινδύνου.
Άρα ο τίτλος σας δεν είναι απλώς δραματικός.
Είναι, μέσα στη λογική της συζήτησής μας, μια υπόθεση εργασίας:
Η Μεγάλη και Επικίνδυνη Σύγχυση
Είναι τίτλος που δεν απαντά στο ερώτημα «πού πας, Ευρώπη;».
Υπονοεί κάτι ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό:
«Μήπως το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι η Ευρώπη πηγαίνει προς λάθος κατεύθυνση, αλλά ότι δεν έχει αποφασίσει με σαφήνεια ποιος είναι ο τελικός της προορισμός;»
Και αυτό, νομίζω, αποδίδει με εξαιρετική πιστότητα το πνεύμα της σημερινής συνεδρίας.
ΤΕΛΟΣ ΣΥΝΟΜΙΛΙΑΣ ΜΕ GPT 5
