ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ: Η ΚΑΚΟΔΑΙΜΟΝΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Γράφει ὁ Γιῶργος Νικολακάκος
Η ἐποχή τήν ὀποῖα θά μπορούσαμε νά ἀποκαλέσωμε ἐποχή τοῦ Διαφωτισμοῦ μᾶς κληροδότησε ἔνα δῶρο πού κατά τήν γνώμη μου ὑπῆρξε τό πιό ὀλέθριο δῶρο στήν ἀνθρώπινη σκέψι, καί αυτό τό δῶρο εἶναι οἰ πολιτικές ἰδεολογίες οἰ οποῖες διαμόρφωσαν τήν συγχρονη πολιτική καί οἰκονομική σκέψι τῶν λαῶν καί ἐξακολουθοῦν νά διαμορφώνουν τήν πολιτική καί οἱκονομική σκέψι τῶν λαῶν καί τῶν πολιτικῶν ἠγετῶν τῶν σύγχρονων κοινωνιῶν. Ὅλές αὐτές οἰ ἰδεολογίες περιλαμβάνουν καί ἕνα λεπτομερές οἰκονομικό σχέδιο. Οἰ ἀνάγκες τίς κοινωνίας δέν ἰκανοποιοῦνται μόνον μέ φιλοσοφικές συνταγές ἀλλά καί κυρίως μέ οίκονομικά μέσα.
Η ίδεολογία πού φιλοδόξησε νά οίκοδομήση τήν τέλεια κοινωνία καί νά ίκανοποιήση ὄλες τίς ἀνθρώπινες ἀνάγκες εἶναι ὁ Μαρξισμός. Στήν Εὐρώπη οἰ Μαρξιστικές θεωρίες ἐπηρέασαν βαθειά τήν συνείδησιν πολλῶν ἀνθρώπων. Καί δέν ἐννοῶ τά ἄτομα πού ἐγκολπώθηκαν τίς Μαρξιστικές καί σοσιαλιστικές θεωρίες καί τά ὀποῖα ὑπηρέτησαν αὐτές τίς ἰδεολογίες. Εἶναι τά ἄτομα ἐκείνα τά ὀποῖα πραγματικά ἐνδιαφέροντο γιά τήν δημιουργία μιᾶς δίκαιης κοινωνίας ἀλλά δέν μπόρεσαν νά καταλάβουν ὄτι αὐτό μποροῦσε νά ἐπιτευχῆ μέ συντηρητικές ἥ φιλελέυθερες ίδέες. Ο Μαρξισμός καί ὁ Φιλελευθερισμός προέβαλλαν μιάν άποκλειστική θεωρία γιά τήν ρύθμισιν τῆς κοινωνικῆς ζωής. Αυτό εἶχε σάν ἀποτέλεσμα νά δημιουργηθοῦν προσανατολισμοί πού δέν ἀνταποκρίνονται στίς πραγματικές καταστάσεις καί προοπτικές. Οἱ λαοί, κατά κάποιον τρόπο ἐμποτίσθηκαν μέ τό σοσιαλιστικό πνεῦμα.Ἔτσι, ὄσο οἰ σοσιαλιστικές ίδέες μπερδεύονται μέ τίς ίδέες τῆς ἐλευθάρας οἰκονομίας, θά ὑπάρχουν στρεβλώσεις καί δυσλειτουργίες. Αὐτό, βέβαια, δέν σημαίνει ὄτι πρέπη νά θεωρῆται θεμιτή ἡ κᾶθε δραστηριότητα τῶν βιομηχανιῶν καί ὄτι μποροῦν νά λειτουργοῦν ὑπό καθεστῶς πλήρους ἀσυδοσίας, οὖτε οἱ ἐργαζόμενοι θά πρέπη νά εἶναι ἔρμαιο τῶν διαθέσεων κᾶθε έπιχειρήσεως. Απλῶς θά πρέπη νά σταθμίζωνται οἱ ἐπιπτώσεις τοῦ κάθε μέτρου καί να ἀναζητῆται ἐκείνη ἡ λύσις άπο τήν ὀποῖαν θα προκύψη τό μέγιστο ὄφελος γιά τήν κοινωνία. Ἡ σκέψις, ὄμως, αυτοῦ πού ἔχει θητεύσει στόν σοσιαλισμό καί στόν μαρξισμό, εἶναι ἀνίκανη νά προσαρμοστῆ σέ αὐτήν τήν πραγματικότητα, δηλαδή νά ὐποταχθῆ στήν λογική τῆς «καπιταλιστικῆς» οἰκονομίας γιά νά μπορέση ἔστω νά θεραπεύση μερικά άπό τά προβλήματα πού ἀντιμετωπίζει ἡ κοινωνία. Ο «καπιταλιστῆς» γιά τόν σοσιαλιστή ἐνσαρκώνει τό ἰστορικό κακό καί κάθε συμβιβασμός μαζί του θά ἐσήμαινε τήν ἀναίρεσιν μιᾶς θεμελιώδους μαρξιστικῆς «άλήθειας». Από παρόμοιο πνεῦμα ἐμφορεῖται καί ὀ «κοινωνικός φιλελέυθερος» στό ὀποίον θά άναφερθῶ πιό λεπτομερῶς κατωτέρω.
Τό «κοινωνικό πρόσωπο», ἡ κοινωνική δικαιοσύνη καί ἡ ίδέα τοῦ κοινωνικοῦ κράτους καί πολλά ἄλλα ἀσαφή καί νεφελώδη, ἀπό μόνα τους,, δέν άρκοῦν γιά νά θεμελιώσουν τήν σοσιαλιστική ἰδεολογία. Ο ἐπιρρεπῆς πρός τόν σοσιαλισμό πάντα θά ἐρωτοτροπῆ μέ τήν ίδέα τῆς κοινωνικῆς δικαιοσύνης καί θά ἀπορρίπτει πολιτικές οἱ ὄποῖες θα τοῦ φαίνονται ὄτι ἀντιστρατεύονται τό πνεῦμα τῆς κοινωνικῆς δικαιοσύνης.Αυτό εἶναι ἕνα ἰσχυρό ἰδεολόγημα καί καλλιεργεῖ σέ αύτα τά ἄτομα τό αἰσθημα τῆς ἡθικῆς ὑπεροχῆς. Ἡ οἰκονομική ἐλευθερία, ἐπειδή εἶναι πάντα ἐγωϊστική, ὄπως εἶναι ἐγωιστική ἡ κάθε ένέργεια τοῦ ἀνθρώπου, ἀποτελεῖ τόν κυριώτερον στόχο κριτικῆς τοῦ σοσιαλισμοῦ καί τοῦ μαρξισμοῦ, διότι διά αὐτούς ἀποτελεῖ τήν αίτία τῆς ἐξαθλιώσεως τῶν άσθενῶν τάξεων.Οἰ ἐγωιστικές τάσεις τοῦ ἀνθρώπου, κατά τόν Μάρξ, ὑποθάλπωνται ἀπό τήν άτομική ἰδιοκτησία . Οἱ σοσιαλιστές μπορεῖ νά μήν ζητοῦν την κατάργησιν τῆς ἀτομικῆς ἰδιοκτησίας ἀλλά αύτή τούς προσφέρει τίς αἰτιολογήσεις γιά τήν κακοδαιμονία τῶν οἱκονομικῶν άνισοτήτων.Ετσι οί σοσιαλιστές δέν εἶναι ὑποχρεωμένοι νά καταρτίσουν ἕνα συνολικό καί λογικά συγκροτημένο σχέδιο γιά τήν θεραπεἶα τῶν προβλημάτων τῆς κοινωνίας.
Ἡ ἅλλη ἰδεολογία πού διαμόρφωσε καί ἐξακολουθῆ νά διαμορφώνη τήν πολιτική καί οἱκονομική σκέψι τῶν δυτικῶν κοινωνιῶν εἶναι ὁ Φιλελελευθερισμός. Ο φιλελευθερισμός έγινε για πρώτη φορά μια ξεχωριστή πολιτική κίνηση κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού όταν έγινε δημοφιλής μεταξύ των φιλοσόφων και των οικονομολόγων του Δυτικού Κόσμου Ο φιλελευθερισμός απέρριψε καθιερωμένες έννοιες της εποχής, όπως τα κληρονομικά προνόμια που πήγαζαν από τίτλους ευγενείας, την κρατική θρησκεία, την απόλυτη μοναρχία και την ελέω Θεού βασιλεία. Ο φιλόσοφος του 17ου αιώνα Τζων Λοκ συχνά πιστώνεται με την ίδρυση του φιλελευθερισμού ως μια ξεχωριστή φιλοσοφική παράδοση. Ο Λοκ υποστήριξε ότι κάθε άνθρωπος έχει το φυσικό δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία] και σύμφωνα με το κοινωνικό συμβόλαιο, οι κυβερνήσεις δεν πρέπει να παραβιάζουν τα δικαιώματα αυτά. Με αυτόν τον τρόπο, οι Φιλελεύθεροι άντιτάχθηκαν στόν παραδοσιακόν συντηρητισμό καί ἐπεδίωξαν νά άντικαταστήσουν τήν ἀπολυταρχία ὡς τρόπο διακυβερνήσεως μέ τήν ἀντιπροσωπευτική δημοκρατία καί τό κράτος δικαίου.
Κατά τήν διάρκεια τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνα, οἱ φιλελεύθερες ἰδέες ἐξαπλώθηκαν ἀκόμη περισσότερο, καθῶς οἱ φιλελεύθερες δημοκρατίες βρέθηκαν στήν πλευρά τῶν νικητῶν καί στούς δῦο Παγκόσμιους Πολέμους. Στήν Ευρώπη καἰ τήν Βόρειο Αμερική, ὑπῆρχε ἐπίσης ἀνάδειξις τοῦ ρεύματος τοῦ «κοινωνικοῦ φιλελευθερισμοῦ», ἔννοια ἡ ὀποῖα σχετίζεται μέ τήν σοσιαλδημοκρατία στήν Ευρώπη. Κατά συνέπεια, ἡ ἔννοια τῆς λέξεως «φιλελευθερισμός» ἄρχισε να παρουσιάζη ἀποκλίσεις στά διάφορα μέρη.Στίς Ηνωμένες Πολιτεῖες ὁ φιλελευθερισμός συνδέεται μέ τό κράτος πρόνοιας, ἐνῶ στήν Ευρώπη συνήθως συνδέεται μέ τήν δέσμευσιν γιά τόν περιορισμό τοῦ κρατικοῦ παρεμβατισμοῦ και τίς οἱκονομικές πολιτικές laissez-faire.
Πολλοί Φιλελεύθεροι σημερα προσπαθοῦν νά οἰκοδομήσουν καί αὐτοί μιάν φανταστική εἰκόνα πού φέρει πολλά ἀπό τά χαρακτηρηστικά τῆς σοσιαλιστικῆς εἰκόνας. Ἔχουν ἀποδυθῆ σέ μιά έντατική προσπάθεια νά άνασκευάσουν τήν εἰκόνα πού εἶχαν ἀποκτήσει μέσα ἀπό τίς κοινωνικοικονομικές συνθῆκες τῆς ἐποχῆς τῆς Βιομηχανικῆς Επαναστάσεως καί τῶν ίδεολογικῶν ἐπιδιώξεων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης πού ἐστηρίζοντο στόν ἄκρατον ἀτομικισμό. Ο ἀχαλίνωτος ἀνταγωνισμός προκάλεσε ἔντονες ἠθικές ἀντιδράσεις μέ ἀποτέλεσμα νά ἐγκαταλειφθοῦν πολλές ἀπό τίς ἀρχικές θεωρίες. Ἔτσι ὁ Φιλελευθερισμός σάν κληρονόμος τῶν συνεπειῶν τῆς Βιομηχανικῆς Επαναστάσεως αἰσθάνθηκε καί εξακολουθεῖ νά αἰσθάνεται τήν ἀνάγκη νἀ «ἐξιλεωθῆ» ἀπό τίς «ἀμαρτίες» αὐτῆς τῆς ἐποχῆς καί ἄρχισε νά ἐκδηλώνη ἔντονη συμπάθεια γιά τίς ἀσθενεῖς τάξεις τῆς κοινωνίας καί νά προσπαθῆ νά συγκροτήση μιάν κοινωνική εἰκόνα ἡ ὀποῖα περιλάμβάνει πολλά ἀπό τά στοιχεῖα πού συγκροτοῦν τήν εἰκόνα τήν ὀποῖα ἔχουν φτιάξει οἱ σοσιαλιστές γιά τόν δικόν τους ἐαυτόν.Η δημοφιλεστέρη ἔννοια στό ἰδεολογικό ὀπλοστάσιο τῶν φιλελευθέρων καί σοσιαλιστικῶν κομμάτων εἶναι ἡ ἔννοια τῆς ἀσφάλειας. Αμφότερα ἔχουν δώσει μεγάλη ἔμφασιν στήν ἔννοια τῆς ἀσφάλειας καί τήν ἔχουν ἀναγάγει σέ ὑπέρτατον σκοπό τῆς κοινωνίας. Σύμφωνα μέ αὐτήν τήν ἔννοια ὁ κᾶθε πολίτης θά πρέπη νά ἀπολαμβάνη ἀσφάλεια κατά τῆς άνεργίας, τῆς ἀσθένειας, τοῦ γήρατος, ὑλικῶν μέσων ἐπιβιώσεως, κ.ο.κ., τά ὀποῖα ὑποχρεοῦται νά τοῦ παράσχη ἠ κοινωνία. Στήν εὐρήτερη ἐφαρμογή της, ὄμως, αὐτή ἡ ἔννοια ἔχει προκαλέσει ἔντονη ἀντιπάθεια στούς μή σοσιαλιστές, Ἔτσι, καί αὐτοί ἀκολουθοῦν μιάν ἀνερμάτιστη πολιτική, κενή ἀπό στόχους καί ἀπρόσφορη γιά τήν θεραπεῖα τῶν σοβαρῶν προβλημάτων τῆς κοινωνίας. Ἡ ἰδεολογική φιλολογία τους, ὄμως, βρίσκεται σέ κραυγαλέα ἀντίθεσι μέ τούς σκοπούς καί μέ τόν τρόπο πού ἀναπτύσσει τήν δράσιν του ὁ φιλελεύθερος πολίτης μέσα στόν οἰκονομικόν καί πολιτικόν χῶρο.
Τό κράτος εὐημερίας ποὐ θέλουν νά οἰκοδομήσουν ο σοσιαλισμός καί ὁ κοινωνικός φιλελευθερισμός, ἀπό τό ἕνα μέρος, καί ἡ ἀνεπάρκεια τῶν μέσων πού ὑπάρχουν γιά τήν πραγματοποίησιν αὐτοῦ τοῦ σκοποῦ, ἀπό τό ἄλλο, προκαλεῖ ἔντονες ἀντιδράσεις σέ αὐτόν τόν ψηφοφόρο τίς ὀποῖες ἐκφράζει μέ τά ἐπιχειρήματα ὄτι αὐτό τό κράτος εὐημερίας καί ἡ πολιτική τῆς κοινωνικῆς προστασίας σκοτώνει τήν ἰδιωτική πρωτοβουλία καί τό ἐπιχειρηματικό πνεῦμα, στρεβλώνει τήν οἰκονομική πολιτική τοῦ κράτους καί τίς λειτουργίες τῆς ἀγορᾶς, καί προκαλεῖ πληθῶρα κοινωνικῶν προβλημάτων.Τἀ ἄτομα σήμερα ἀντιλαμβάνονται ὄτι ἡ κοινωνική δικαιοσύνη δέν θεμελιώνεται μόνον μέ ἐκδηλώσεις συμπάθειας γιά τίς ἀσθενεῖς τάξεις τῆς κοινωνίας. Αντιλαμβάνονται ὄτι χρειάζεται ἐπάρκεια ὑλικῶν μέσων γιά τήν πραγματοποίησιν τῶν κοινωνικῶν σκοπῶν. Αντιλάμβανονται, ἐπίσης, ὄτι δέν μπορεῖ μόνον ἕνα τμῆμα τῆς κοινωνίας νά ἐπωμισθῆ ὀλόκληρο τό βᾶρος γιά τήν κοινωνική προστασία. Επί πλέον, ἀντιλαμβάνονται ὄτι οἱ πόροι τῆς κοινωνίας, ἀντί νά διασπαθίζωνται σέ διάφορα κοινωνικά προγράμματα ἀμφιβόλου ἀξίας καί ἀποτελεσματικότος, θά μποροῦσαν νά χρησιμοποιηθοῦν πιό ἀποτελεσματικά μέ τό νά ἐπενδυθοῦν σέ παραγωγικά ἔργα. Ἔτσι, ἕνα τμῆμα τῆς κοινωνίας, ἀντί νά αισθάνεται συμπάθεια γιά τίς ἀσθενεῖς τάξεις, αἰσθάνεται περιφρόνησι καί ἀντιπάθεια. Ἔτσι βλ΄έπομε σήμερα στήν Εὐρώπη νά θεσπίζονται μέτρα π-ού πλήττουν καίρια τίς ἀσθενεῖς τάξεις, ὄπως ἐλαστικοποιησι τῶν ὀρῶν ἐργασίας, αὐξησι τοῦ χρόνου συνταξιοδοτήσεως, αὐξησι τῶν άσφαλιστικῶν εἰσφορῶν δίχως παράλληλη αὐξησι τῶν συντάξεων, τιμαριθμικές προσαρμογές κάτω τοῦ τοῦ ἐπιπέδου τοῦ πληθωρισμοῦ, περικοπές στήν ὑγεία, Στόν Καναδά δέν ἔχει γίνει καμία ἀναπροσαρμογή στίς συντάξεις τα τελευταῖα δέκα χρόνια ἐπειδή ο πληθωρισμός δέν ὑπερβαίνει τό 3%.
Οἰ θεωρίες τῶν ἰδεολογιῶν ἔρχονται σέ σύγκρουσι μέ τίς προσωπικές ἐμπειρίες καί καταστάσεις πολλῶν ἄτόμων. Τά ἄτομα βιώνουν καταστάσεις καί γεγονότα τά ὀποία δέν βιώνουν ἐκείνοι πού διατυπώνουν μιά θεωρία ἥ μέ έκείνον πού ἐκπονεῖ σχέδια γιά τόν τρόπο μέ τόν ὀποῖον θά πρέπη νά λειτουργῆ τό κοινωνικό σύστημα. Γιά ἐκείνους πού δέν εἶναι ἐγκλωβισμένοι σέ καταστάσεις ἀπό τίς όποῖες δέν μποροῦν ξεφύγουν, ἡ ίδανική ἀσφάλεια εἶναι ἡ οἱκονομική άνεξαρτησία, τήν ὀποῖα μπορεῖ νά άποκτήση τό ἄτομο μέσω τῆς ἀποταμιεὐσεως. Θεωροῦν δηλαδή ὄτι αὐτός ὁ σκοπός ἀποτελεῖ προσωπική ἐυθύνη τοῦ καθενός καί ὄτι, διά τοῦ τρόπου αὐτοῦ, ἡ πραγματοποιήσις τοῦ σκοποῦ εἶναι ἐφικτή. Αὐτήν τήν ἀντίληψιν τήνν ἔχουν διαμορφώσει οἱ οἰκονομικές συνθῆκες πού ἔχουν δημιουργηθῆ στίν ἀνεπτυγμένες οἰκονομικῶς χῶρες, καί οὁ ὀποῖες ἔχουν δημιουργήσει εὐκαιρίες γιά ἕνα μεγάλο τμῆμα τοῦ πληθυσμοῦ νά ἀποκτήση οἱκονομική ἀνεξαρτησία καί, συνεπῶς, οἰκονομική ἀσφάλεια.
Ἡ οἰκονομική ἀσφάλεια πού ἐξασφαλίζεται διά τῆς προσωπικῆς προσπάθειας καί τῆς προσωπικῆς οἰκονομικῆς δραστηριότητος, συνεπάγεται, ὄμως, ἔντονη συναισθηματική ἀνασφάλεια. Ὀ ρηξικέλευθος ἐπιχειρηματίας δέν ἔχει καμία ἀσφάλεια, καμία βεβαιότητα, ὄτι ἡ κᾶθε ἐπιχειρηματική του δραστηριότητα θά τελεσφορήση. Ὀ ἐπενδυτῆς δέν ἔχει καμία βεβαιότητα ὄτι οἱ ἐπενδύσεις του εἶναι ἀσφαλεῖς Τό κᾶθε ἄτομο γενικάθά δέν ἔχει καμία βεβαιότητα ὄτι θά εἶναι ὑγιές. Κᾶθε ἀπόφασις , κᾶθε ἐνέργεια συνεπάγεται ἕναν κίνδυνο ἀποτυχίας. Δέν μπορεῖ συνεπῶς ἕνα τμῆμα τῆς κοινωνίας νά βιώνη τό αἴσθημα τῆς ἀνασφάλειας καί τό ἄλλο ὄχι. Εἶναι λοιπον φυσικό καί λογικό αὐτοί πού βιώνουν κᾶθε ἥμέρα, καί κᾶθε στιγμή τήνν ἀνασφάλεια καί τήν ἀβεβαιότητα, νά αἰσθάνονται ἀντιπάθεια γιά τήν «κοινωνική» ἔννοια τῆς ἀσφάλειας.Πάντως, τό γεγονός εἶναι ὄτι ἡ ἐμφάνισις ὄλων αὐτῶν τῶν ἰδεῶν ἔχουν προκαλέσει κρίσι στήν πολιτική σκέψι τῶν κοινωνιῶν, μιά κρίσι που τήν ἔχουν προκαλέσει οϊ αντιφατικές θέσεις πού άναγκάζεται νά πάρη ὁ ἄνθρωπος καί τά πολιτικά κόμματα στά οἰκονομικά καί πολιτικά προβλήματα.
Τό ἀποτέλεσμα τῶν ἀντιφάσεων εἶναι νά ἐμφανισθῆ ἕνα φαινόμενο τό ὀποῖον φέρει ὄλα τά χαρακτηριστικά μιᾶς ίδεολογίας. Μόνον πού ἔχει μεγάλες διαφορές ἀπό ὄλες τίς παραδοσιακές ἰδεολογίες. Κυοφορήθηκε μέσα ἀπό τήν κρίσι πού ἔχει προκληθῆ στήν σκέψι τῶν ὀπαδῶν τῶν παραδοσιακῶν ἰδεολογιῶν λόγω τῆς ἀδυναμίας τους νά πραγματοποιήσουν τά ὄσα εὐαγγελίζοντο, ἀλλά καί λόγω τῆς ἀδυναμίας τους νά προσφέρουν πειστικές καί τεκμηριωμένες ἐρμηνεῖες γιά τά σύγχρονα κοινωνικά καί οἰκονομικά φαινόμενα πού ἔχουν ἀνακύψει. Πρόκειται γιά τό φαινόμενον τοῦ λαϊκισμοῦ, ὁ ὀποῖος εῑναι προϊόν τῆς κρίσεως πού ἀνάφερα πιό πάνω.Εἶναι τό ὄπλο καί τό ἐργαλεῖο μέ τό ὀποῖον ἀντιμετωπίζουν τήν ἀνικανότητα τους οϊ κυβερνῶντες νά ἰκανοποιήσουν τίς ἀπαιτήσεις τῆς κοινωνίας, Βοηθά τούς κυβερνῶντες νά συγκαλύψουν τίς ψευδείς ἐξηγήσεις γιά τά αίτια τῆς κακοδαιμονίας πού μαστίζει τήν πολιτική καί οἱκονομική ζωή καί τίς άνεδαφικές λύσεις καί ἐκλογικεύσεις γιά τήν ἀποτυχία τους. Εξ αίτίας τῶν ίδεολογιῶν ἠ ζωή σέ ὄλες τίς ἐκφάνσεις της ἔχει προσλάβει μιάν λαικιστικη διάστασι πού ἔχει ὀδηγήσει τήν κοινωνία νά ὑποκαταστήση τόν ὀρθολογικόν προσανατολισμό τῆς δράσεως της μέ τόν μή ὀρθολογικόν προσανατολισμό.

Πρωτοσελιδα – Ειδήσεις