Ο στρατηγικός ρόλος της αφρικανικής ηπείρου – Η τρέχουσα κατάσταση της αγοράς μπορεί να αναζωογονήσει έργα που προηγουμένως θεωρούνταν μη βιώσιμα.
Η ρωσική ματιά σε ένα φλέγον θέμα της επικαιρότητας, την προσπάθεια για ενεργειακή απεξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία και ειδικότερα από το ρωσικό φυσικό αέριο. Είναι πράγματι εφικτό να γίνει κάτι τέτοιο; Μπορεί η Αφρική να αποτελέσει εναλλακτική λύση;
Αναλύει σχετικά ο Αντρέι Μάσλοφ, Διευθυντής του Κέντρου Αφρικανικών Σπουδών στην Ανώτατη Οικονομική Σχολή της Μόσχας και ερευνητής στο Intexpertise, στο Τμήμα Αφρικανικών Σπουδών του κρατικού πανεπιστημίου της Αγίας Πετρούπολης:
Το 2021, η Ρωσία παρείχε περίπου το 45% του φυσικού αερίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αντλώντας περίπου 155 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) από αυτό μέσω αρκετών αγωγών.
Η ΕΕ προφανώς εξετάζει τώρα σχέδια για σταδιακή κατάργηση του ρωσικού φυσικού αερίου και τις τελευταίες εβδομάδες εμφανίστηκαν αναφορές ότι ορισμένες αφρικανικές χώρες –όπως η Νιγηρία, η Σενεγάλη και η Αγκόλα– θεωρούνται ως η πηγή αντικατάστασης.
Υπάρχει ακόμη περισσότερη διαφημιστική εκστρατεία γύρω από το αφρικανικό αέριο, παρά από το αμερικανικό, ή το LNG του Κατάρ, τα οποία φαίνεται να είναι πιο προφανή υποκατάστατα. Απλά επειδή οι συμφωνίες με αυτά τα κράτη δεν απαιτούν πολλές διαπραγματεύσεις, ενώ το αφρικανικό αέριο παραμένει ένα εντελώς διαφορετικό θέμα.
Αντιπροσωπείες της ιταλικής κυβέρνησης έχουν επισκεφθεί την Αλγερία, την Αγκόλα, την Αίγυπτο και τη Δημοκρατία του Κονγκό από τον Φεβρουάριο. Μέχρι στιγμής, οι περισσότερες επισκέψεις και διαπραγματεύσεις έχουν τελειώσει μόνο με δηλώσεις και επιστολές προθέσεων και κορυφαία κέντρα σκέψης στον τομέα της ενέργειας εκφράζουν κάποιο σκεπτικισμό σχετικά με τις προοπτικές για προμήθεια φυσικού αερίου από την Αφρική στην ΕΕ.
Πόσο αέριο θα μπορούν να προμηθεύουν οι Αφρικανοί εξαγωγείς στην ΕΕ και πότε;
Η ΕΕ εισάγει φυσικό αέριο μέσω αγωγών από την Αλγερία και τη Λιβύη, ενώ λαμβάνει και υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) από την Αλγερία, την Αγκόλα, το Καμερούν, την Αίγυπτο, την Ισημερινή Γουινέα και τη Νιγηρία.
Η συνολική χωρητικότητα της υποδομής εξαγωγής φυσικού αερίου της Αφρικής (τόσο οι αγωγοί όσο και οι εγκαταστάσεις LNG) είναι περίπου 170 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) ετησίως. Ταυτόχρονα, 125 bcm αυτής της δυναμικότητας είναι υπό τον έλεγχο της Αλγερίας, όπου οι ετήσιες εξαγωγές φυσικού αερίου μειώνονται σταδιακά σε επίπεδα μεταξύ 40 και 50 bcm.
Συνολικά, η χρησιμοποίηση της εξαγωγικής ικανότητας στην Αφρική είναι περίπου 60% για εγκαταστάσεις LNG και 40% για αγωγούς.
Ενώ στην Αλγερία το δικαίωμα εξαγωγής φυσικού αερίου διατηρείται στην κρατική Sonatrach, στις άλλες αφρικανικές χώρες η εξαγωγική υποδομή ελέγχεται από δυτικές μεγάλες εταιρείες πετρελαίου, που αντιπροσωπεύουν κυρίως την πλευρά των αγοραστών, δηλαδή Eni, Shell, TotalEnergies και άλλες. Κατά συνέπεια, η ικανότητα των αφρικανικών κυβερνήσεων να επηρεάσουν τους όγκους και τις κατευθύνσεις των εξαγωγών είναι αμφισβητήσιμη.
Το 2021, τα αφρικανικά έθνη προμήθευσαν 16,6 εκατομμύρια τόνους (MT) LNG (περίπου ισοδύναμο με 23 bcm) στις χώρες της ΕΕ, άλλοι 7 MT παραδόθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Τουρκία, 16,7 MT στην Ασία και 0,5 MT στη Λατινική Αμερική .
Παρά την οικονομική ανάπτυξη μετά την πανδημία και τη δυναμική ανάκαμψη της ζήτησης φυσικού αερίου, η Αφρική κατάφερε να αυξήσει τις εξαγωγές LNG μόνο κατά 2 τόνους σε σύγκριση με το έτος κρίσης του 2020. Οι εξαγωγές αγωγών στην Ισπανία και την Ιταλία από την Αλγερία και τη Λιβύη, ανήλθαν συνολικά σε 35 bcm. Έτσι, η Αφρική εξήγαγε περίπου 68 bcm στην ΕΕ το 2021.
Μπορεί η Αφρική να αυξήσει τις εξαγωγές προς την ΕΕ αυτή τη στιγμή;
Ναι μπορεί. Ωστόσο, θα είναι σε μικρούς όγκους και θα περιλαμβάνει τη μεταφορά φορτίων spot LNG από την Ασία στην ΕΕ. Συνολικά, ένας τέτοιος ελιγμός θα μπορούσε να παρέχει περίπου 10 bcm ετησίως. Ωστόσο, η ΕΕ θα πρέπει να προσφέρει καλύτερες τιμές από τους αγοραστές στην Ασία, το Ηνωμένο Βασίλειο (σχεδιάζει επίσης να εγκαταλείψει το ρωσικό φυσικό αέριο) και την Τουρκία – έναν από τους μεγαλύτερους εισαγωγείς στην περιοχή της Μεσογείου.
Οι αφρικανικοί εξαγωγείς φυσικού αερίου μπορούν να χωριστούν σε δύο κατηγορίες: σε αυτούς με πλεονάζουσα εξαγωγική ικανότητα (Αλγερία, Αίγυπτος), αλλά χωρίς επαρκή εφοδιασμό με δικό τους φυσικό αέριο. Και σε όσους διαθέτουν φυσικό αέριο, αλλά δεν έχουν τη δυνατότητα να το εξάγουν σωστά (Νιγηρία, Μαυριτανία/Σενεγάλη και Μοζαμβίκη).
Η Αλγερία και η Αίγυπτος λαμβάνουν μέτρα για την αύξηση της παραγωγής, αλλά το μεγαλύτερο μέρος αυτής της ανάπτυξης δαπανάται για την κάλυψη των αναγκών των εγχώριων αγορών τους (παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, βιομηχανίες, παραγωγή λιπασμάτων). Εγκαταστάσεις υγροποίησηςκατασκευάζονται στη Μαυριτανία, τη Σενεγάλη, τη Μοζαμβίκη και τη Νιγηρία και από αυτές τις χώρες μπορούμε να περιμένουμε αύξηση των εξαγωγών μεσοπρόθεσμα.
Έχουν ήδη ληφθεί επενδυτικές αποφάσεις για την κατασκευή νέων εξαγωγικών εγκαταστάσεων στη Νιγηρία, τη Μοζαμβίκη και στα σύνορα Σενεγάλης και Μαυριτανίας. Συνολικά, θα προσθέσουν έως και 14 MTPA LNG (περίπου 19,3 bcm) έως το 2025.
Το έβδομο μέρος του εργοστασίου LNG της Νιγηρίας αναμένεται να παράγει έως και 8 MTPA, το έργο Great Tortue στα σύνορα της Μαυριτανίας και της Σενεγάλης θα παρέχει 2,5 MTPA και το Coral South στη Μοζαμβίκη θα αποδίδει 3,4 MTPA. Οι επενδυτικές αποφάσεις σε αυτά τα έργα ελήφθησαν το 2017-2019, πολύ πριν από το τρέχον στάδιο της κρίσης στην Ουκρανία.
Αλλά αυτή η ενέργεια δεν είναι μόνο για την ΕΕ. Η Νιγηρία πουλάει παραδοσιακά το 50% του LNG της στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού, ενώ το έργο στη Μοζαμβίκη στοχεύει επίσης αγορές στην Ινδία, την Κίνα και την Ιαπωνία. Τέλος, η ζήτηση για LNG εμφανίζεται σταδιακά στην ίδια την Αφρική (Νότια Αφρική, κ.λπ.), επομένως μέρος του φυσικού αερίου μπορεί να παραμείνει ακόμη και εντός της ηπείρου.
Ο στρατηγικός ρόλος της Αφρικής
Εάν οι ρωσικές προμήθειες μπορούσαν να είχαν εγκαταλειφθεί υπέρ των αφρικανικών ισοδύναμων, η ΕΕ θα το είχε κάνει εδώ και πολύ καιρό. Σε αυτό το έργο έχει δοθεί προτεραιότητα από το 2008, όταν ο τότε Επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ Andris Piebalgs επισκέφθηκε τη Νιγηρία για να συζητήσει την Υπερσαχάρια διαδρομή και οι Βρυξέλλες προσπαθούν από τότε να αυξήσουν τις προμήθειες από αυτή την πηγή με όλες τους τις δυνάμεις, αλλά χωρίς μεγάλη επιτυχία.
Είναι σχεδόν αδύνατο να βγει περισσότερο αέριο από την Αφρική. Έτσι, ο κύριος ωφελούμενος από την άρνηση της ΕΕ για το ρωσικό προϊόν θα είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες, μαζί με το Κατάρ (όπου ο κύριος παραγωγός είναι η ExxonMobil). Το Ισραήλ, το Αζερμπαϊτζάν και το Ιράν έχουν επίσης καλές πιθανότητες να πάρουν μερίδιο από την πίτα.
Ταυτόχρονα, η Αφρική ήταν και παραμένει σημαντική πηγή ενέργειας για την ΕΕ. Δεδομένης της συνεχιζόμενης κρίσης, η πίεση στις χώρες της να εξάγουν περισσότερο φυσικό αέριο σε βάρος των εγχώριων αγορών τους θα ενταθεί και οι δυτικές μεγάλες εταιρείες που εγκαταλείπουν τη Ρωσία θα στραφούν σίγουρα στην Αφρική αναζητώντας μια βάση πόρων.
Η τρέχουσα κατάσταση της αγοράς μπορεί να αναζωογονήσει έργα που προηγουμένως θεωρούνταν μη βιώσιμα, συμπεριλαμβανομένης της κατασκευής αγωγών κατά μήκος της Σαχάρας από τη Νιγηρία στην Αλγερία, του αγωγού της Ανατολικής Μεσογείου (EastMed) ή έως και τριών νέων έργων για την εξαγωγή LNG από την ανατολική αφρικανική ακτή της Μοζαμβίκης, Τανζανία, ή Τζιμπουτί.
Από την άλλη πλευρά, την επόμενη δεκαετία το αέριο θα παίξει βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του ενεργειακού τομέα και των βιομηχανιών (παραγωγή λιπασμάτων, τσιμέντου, πολυπροπυλενίου κ.λπ.) σε πολλές αφρικανικές χώρες. Τα κύρια κράτη παραγωγής, κυρίως η Αλγερία, η Αίγυπτος και η Νιγηρία, θα πρέπει να επιλέξουν μεταξύ της κάλυψης της αυξανόμενης εγχώριας ζήτησηςκαι του πειρασμού να αυξήσουν τις εξαγωγές.
Η επιλογή των προτεραιοτήτων μεταξύ των εξαγωγών και της εγχώριας κατανάλωσης (περισσότερα κέρδη σε ξένο νόμισμα ή μεγαλύτερη διαθέσιμη προσφορά για τον ενεργειακό τομέα και τις βιομηχανίες) θα καθορίσει τον ρόλο της Αφρικής στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας τα επόμενα 20 χρόνια.
Η κατανομή του φυσικού αερίου μεταξύ της εγχώριας κατανάλωσης και των εξαγωγών θα εξαρτηθεί, μεταξύ άλλων παραγόντων, από κυβερνητικές αποφάσεις, που συχνά λαμβάνονται υπό την πίεση των φορέων εκμετάλλευσης, των αγοραστών και των χωρών -χορηγών.
Οι ρυθμιστικές αρχές και οι κρατικές εταιρείες σε χώρες όπως η Μοζαμβίκη και η Νιγηρία λαμβάνουν συχνά τις αποφάσεις τους βάσει συστάσεων ξένων συμβούλων και τέτοιες επιλογές δεν ανταποκρίνονται πάντα στα συμφέροντα των χωρών υποδοχής.
Η Αλγερία και η Αίγυπτος έχουν προχωρήσει πολύ περισσότερο στην ανάπτυξη των εγχώριων αγορών τους και τους δίνουν προτεραιότητα, αλλά οι ίδιοι ξένοι σύμβουλοι, ενεργώντας σε στενή συμμαχία με ευρωπαϊκές και πολυεθνικές εταιρείες, τους ασκούν τεράστια πίεση να εγκαταλείψουν τις επιδοτήσεις, να απελευθερώσουν τις αγορές τους και να διχάσουν τα κρατικά μονοπώλια.
Αλλά η ΕΕ έχει ακόμη μια ευκαιρία. Μια καταστροφική οικονομική κρίση, με απότομη μείωση της ζήτησης και της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην Αλγερία ή την Αίγυπτο, θα απελευθέρωνε επιπλέον όγκους φυσικού αερίου για εξαγωγή (όπως συνέβη κάποτε με το σοβιετικό αέριο). Αλλά τέτοιες κρίσεις θα ήταν τραγωδίες και ευτυχώς εξακολουθούν να είναι μόνο ένας υποθετικός κίνδυνος.
Η Ρωσία θα μπορούσε να έχει παίξει ρόλο στην υποστήριξη και ανάπτυξη των αφρικανικών αγορών φυσικού αερίου. Ενώ το γραφείο της Gazpromλειτουργούσε στη Νιγηρία, η χώρα απέφυγε να εγκρίνει (καταστροφικές) αποφάσεις για εξαγωγικά έργα, βασιζόμενη στη συνεργασία με Ρώσους και άλλους για την ανάπτυξη της εγχώριας αγοράς. Ωστόσο, δεν ελήφθησαν επενδυτικές αποφάσεις και η Νιγηρία επέστρεψε στους παλιούς της τρόπους: κατασκευή νέων εγκαταστάσεων υγροποίησης.
Η Gazprom, η Rosneft, η LUKOIL συμμετέχουν σποραδικά σε έργα E&P (αναζήτηση και παραγωγή) σε όλη την Αφρική, παίζοντας ουσιαστικά μαζί με τους δικούς τους στρατηγικούς αντιπάλους. Εάν στραφούν από αυτά τα έργα στην ανάπτυξη των αφρικανικών εγχώριων αγορών, τόσο η Ρωσία όσο και η Αφρική θα ωφεληθούν, αλλά δεν υπάρχουν ακόμη πολλά στοιχεία για αυτό.