Στο άρθρο του στην «Καθημερινή» ο κ. Αλέξης Παπαχελάς με τίτλο « Το κοινό δίλημμα Μακαρίου και Ζελένσκι» (9 Ιουλίου 2023 – www.kathimerini.gr/opinion/562511179/to-koino-dilimma-makarioy-kai-zelenski/) αναφέρθηκε σε ένα διάλογο μεταξύ Αρχιεπισκόπου Μακαρίου (ως Προέδρου Μακαρίου όπως αναγνωρίζετο από την Διοίκηση Ford) και Δρ. Χένρι Κίσινγκερ (Yπ. Εξωτερικών της Διοίκησης Ford) μετά την τουρκική εισβολή στη Κυπριακή Δημοκρατία το 1974.
Το κύριο στοιχείο του άρθρου του κ. Α. Παπαχελά ήταν να παραλληλίσει το περιεχόμενο της συζήτησης με το «δίλλημα» που αντιμετωπίζει η Ουκρανία σήμερα, με την Κυπριακή Δημοκρατία το 1974. Παρόλο που εμφαντικά υπάρχουν διαφορές μεταξύ των δύο περιπτώσεων, η προσέγγισή του ενστικτωδώς δεν ήταν λανθασμένη όμως εκείνο που προκαλεί ερωτηματικά – και είναι ο κύριος λόγος που γράφω – έχει να κάνει με την απουσία ημερομηνίας και πηγής για το αντικείμενο που ο κ. Παπαχελάς χρησιμοποίησε τον παραλληλισμό.
Ο αρθρογράφος δυστυχώς δεν παραπέμπει σε πηγή και ημερομηνία της συζήτησηςγια να γνωρίζει και ο αναγνώστης, που έχει τεράστια σημασία, και δεύτερον η αναφορά ήταν παραπλανητικά. Τα αυτούσια πρακτικά της συνάντησης, τα οποία είναι ελεύθερα διαθέσιμα στο διαδίκτυο από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ στις ΗΠΑ εδώ και χρόνια, το μαρτυρούν. Ελεύθερα από το 2007.
Σημειώνω ότι ζήτησα από τον κ. Α. Παπαχελά μέσω της εφημερίδας «Καθημερινής» πληροφορίες για πηγή και ημερομηνία, και είχε την καλοσύνη να ανταποκριθεί μέσω της Γραμματείας της εφημερίδας, όμως δίχως συγκεκριμένη πηγή και ημερομηνία, εκτός από το να με παραπέμψει (η Γραμματεία) στο βιβλίο του «Το Σκοτεινό Δωμάτιο». Θα μπορούσαν απλά να μου απαντήσουν «1/101974 έγγραφο Στέιτ Ντιπάρτμεντ».
Τα πρακτικά δεν λένε ότι ο Δρ. Κίσινγκερ πρότεινε του Μακαρίου οι Τούρκοι να μείωναν το έδαφος που κατείχαν από 36% σε κάτι λιγότερο από 28%. Ούτε η αναφορά του κ. Παπαχελά ότι «υπάρχουν πολλοί ήρωες που δεν ξέρουν πώς να πάρουν πίσω 1% του εδάφους τους» απευθυνόταν προς τον Μακάριο. ΄Όπως άφησε να νοηθεί το άρθρο. Ήταν σχήμα λόγου του Κίσινγκερ στη συζήτηση.
Η συνάντηση στην οποία αναφέρθηκε ο αρθρογράφος, έγινε στις 2 Οκτωβρίου 1974 (και δεν ήταν η πρώτη συνάντηση των δύο είχαν προηγηθεί άλλες) και τα πρακτικά αποτελούνται από 8 δακτυλογραφημένες σελίδες και ο καθείς μπορεί να τα διαβάσει στον σύνδεσμο που παραχωρώ πιο κάτω.
Cyprus 515
154. Memorandum of Conversation1 New York, October 2, 1974, 11:25 a.m.–12:45 p.m.
PARTICIPANTS Archbishop Makarios Dr. Henry A. Kissinger, Secretary of State and Assistant to the President for National Security Affairs Peter W. Rodman, NSC Staff
https://static.history.state.gov/frus/frus1969-76v30/pdf/frus1969-76v30.pdf
Στην συνάντηση στις 2 Οκτωβρίου 1974 αμφότεροι (Κίσινγκερ και Μακάριος) εν τη παρουσία του Peter W. Rodman, και προσωπικού της NSC (National SecurityCouncil) συζήτησαν την κατάσταση στην Κύπρο ο καθένας θέτοντας τις απόψεις του για κάποια λύση.
Παραθέτω τι έγραψε ο κ. Α,. Παπαχελάς και μετά μεταφράζω τα σημαντικά σημεία της συνομιλίας των Μακαρίου και Κίσινγκερ.
«Μου φέρνει στο μυαλό έναν ιστορικό διάλογο που είχε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος με τον Κίσινγκερ μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. O Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών τού πρότεινε να δεχθεί μια συμβιβαστική λύση, σύμφωνα με την οποία οι Τούρκοι θα μείωναν το έδαφος που κατείχαν από 36% σε κάτι λιγότερο από 28%. Ο Μακάριος αντέστρεψε το ερώτημα: «Πέστε ότι η Τουρκία συμφωνεί να μειώσει το ποσοστό της στο 28%. Το ερώτημα, λοιπόν, είναι τι είναι καλύτερο για εμάς. Να νομιμοποιήσουμε μια de facto κατάσταση ή όχι;». Ο Κίσινγκερ απέφυγε να απαντήσει και ο Αρχιεπίσκοπος απέρριψε τελικά τον συμβιβασμό με το επιχείρημα ότι «υπάρχουν ελπίδες ότι μια μέρα, έπειτα από πολλά χρόνια, θα καταλήξουμε σε μια συμφωνία που θα είναι καλύτερη για την Κύπρο». Η συζήτηση συνεχίστηκε και ο γκουρού της ρεαλπολιτίκ σχολίασε: «Υπάρχουν πολλοί ήρωες που δεν ξέρουν πώς να πάρουν πίσω 1% του εδάφους τους».
Μετάφραση των σημαντικών σημείων της συνομιλίας Μακαρίου /Κίσινγκερ 2/10/1974
Ο Μακάριος αναφέρθηκε στην ομιλία του στον ΟΗΕ την προηγούμενη και ο Κίσινγκερ του είπε ότι ήταν λογική.
Και συνέχισε ο Μακάριος:
« Δεν θέλω οποιαδήποτε λύση που να επιτρέψει μαζική ανταλλαγή πληθυσμού. Οι Τούρκοι επιμένουν σε ξεχωριστές δικαιοδοσίες γιατί θέλουν να εξασφαλίσουν τουρκική αυτονομία. Είμαστε έτοιμοι να συζητήσουμε αυτονομία, αλλά δίχως ανταλλαγή πληθυσμών. Οι Τούρκοι δεν επιτρέπουν στο κόσμο μας να επιστρέψει στα σπίτια του, έχουμε 200,000 Κύπριους σχεδόν το μισό πληθυσμό των Ελλήνων στο νησί είναι σοβαρό πρόβλημα για μας…Ακόμα και τώρα υπάρχουν Κύπριοι που λένε ομοσπονδία είναι καλύτερη από διπλή ένωση. Νομίζω η Τουρκία όταν λέγει δεν υποστηρίζει διπλή ένωση, είναι ειλικρινής.
Κίσινγκερ – Δεν είμαι σίγουρος.
Μακάριος – θα δούμε… Πολλές περιοχές είναι καλύτερα από δύο μεγάλες.
Κίσινγκερ – Τον Αύγουστο προτάθηκαν πέντε.
Μακάριος – Προτιμώ περισσότερες από πέντε. Πες δέκα. (Φ.Α. εννοούσαν καντόνια).
Κίσινγκερ – Οι διαπραγματεύσεις στη Γενεύη ήταν πλήρης κακοδιαχείριση.
Μακάριος – ΅Επειδή δεν ήμουν εκεί (γελοίο).
Κίσινγκερ – Νομίζω είναι αλήθεια… υπήρξε κακοδιαχείριση…
Μακάριος – Αν η Τουρκία επιμένει σε δύο περιοχές ( Φ.Α –εννοούσε την γεωγραφική ομοσπονδία που ήταν η Δικοινοτική Διζωνική Ομοσπονδία πλέον που αποφάσισε το Φόρειν ΄Οφις στις 16/8/74) το ερώτημα είναι γιατί δεν το δεχθήκαμε στη Γενεύη; Πριν την δεύτερη εισβολή των τουρκικών δυνάμεων.
Κίσινγκερ – Στη Γενεύη θα μπορούσατε να είχατε πάρει μια λύση με το 70% και διαπραγμάτευση αργότερα για τα υπόλοιπα. Θα ήταν καλύτερα από τώρα.
Μακάριος – Η Τουρκία τώρα κατέχει το 40%.
Κίσινγκερ – Αυτό είναι πάρα πολύ.
Μακάριος – Πες ότι η Τουρκία συμφωνεί να ελαττώσει το έδαφος στο 28%. Το ερώτημα είναι τι είναι καλύτερα για μας: Να νομιμοποιήσουμε τη ντε φάκτοκατάσταση ή να μην την νομιμοποιήσουμε και να επιμένουμε στο 28%;
Κίσινγκερ – Ποια είναι η γνώμη σας;
Μακάριος – Η προσωπική μου γνώμη είναι να μην τη δεχθούμε.
Κίσινγκερ – Η γνώμη της Μακαριότητας σας κάποτε επιβάλλεται στη Κύπρο.
Μακάριος – Μετά έχουμε το πρόβλημα των προσφύγων. Είναι σχετικό. Αν το έδαφος ελαττωθεί στο 28 τοις εκατό, ο κόσμος θα πάει πίσω στις περιοχές που μας επιστρέφονται. ΄Όμως οι περισσότεροι πρόσφυγες δεν θα πάνε πίσω στα σπίτια τους. Θα έχουμε χάσει πολλά. Δεν ξέρω αν είναι καλύτερα να νομιμοποιήσουμε παίρνοντας πίσω 10 ή 12 τοις εκατό.
Κίσινγκερ – Οι Τούρκοι θα ενώσουν το μέρος (υπό κατοχή) και θα το κάνουν τουρκική επαρχία.
Μακάριος – Δεν το αποκλείω. Όμως υπάρχουν ελπίδες ότι μια μέρα, μετά από πολλά χρόνια, θα συμφωνήσουμε κάτι που θα είναι καλύτερο για το μέλλον της Κύπρου. Ποια είναι η συμβουλή σας;
Κίσινγκερ – Εγώ δεν είχα μέχρι στιγμής ενεργή συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις… η προτίμησή μου ήταν λύση καντονιών. Πόσα δεν γνωρίζω. Δεν έχω ξαναδεί τέτοιακακοδιαχείριση διαπραγματεύσεων… έπρεπε να είχαμε εξασφαλίσει συμφωνία καντονιών. Τώρα νομίζω είτε δεν θα έχουμε λύση είτε όπως εισηγείται η Μακαριότητά σας λύση διζωνική. Το ερώτημα τώρα είναι πως διευθετείται μια διζωνική λύση ούτωςώστε να μην μετατραπεί σε πρόδρομο διπλής ένωσης… δεν έχω πρόβλημα να ζητήσω των Τούρκων να πάνε πίσω σε πέντε καντόνια. Αλλά αν οι Έλληνες θα συνεχίσουν με διαδηλώσεις στην Αθήνα να με φωνάζουν δολοφόνο, δεν έχω ενδιαφέρον.
Μακάριος – Είστε Υπ. Εξωτερικών των ΗΠΑ και είτε έχετε ενδιαφέρον είτε όχι, η ειρήνη στη περιοχή είναι σημαντικό για σας.»
Από εδώ ο Κίσινγκερ μακρολογεί εξηγώντας στον Μακάριο το συμφέροντα των ΗΠΑ σε σχέση με την Ελλάδα, την Κύπρο και την Τουρκία… και τονίζει –
« Όμως οι σχέσεις μας με την Ελλάδα και την Κύπρο και επειδή πιστεύουμε η Τουρκία ενέργησε υπερβολικά για όλα αυτά έχουμε ενδιαφέρον… Υπάρχουν πολλοί ήρωες που δεν ξέρουν πως να πάρουν πίσω ένα τοις εκατό. Ίσως θα εξελιχθεί όπως το πρόβλημα των Αράβων προσφύγων. ΄Ίσως η Τουρκία εγκαταλείψει το ΝΑΤΟ… και βέβαια η ανταμοιβή μας με κάποιο τρόπο είναι οι σχέσεις μας με την Ελλάδα και την Κύπρο. Και βέβαια διατηρώντας καλές σχέσεις με την Τουρκία . Και αυτό είναι επίσης προς το συμφέρον μιας τελικής λύσης…. Η Μακαριότητά σας είναι αναγκαία για μια τελική λύση. Αλλά τώρα πρέπει να υποστηρίξουμε τον Κληρίδη αλλιώς θα έχουμε αδιέξοδο. Δεν έχω πρόβλημα να προτείνω αρχικά καντόνια. Δεν θέλω να σαςπαραπλανήσω. Αλλά δεν ήξερα τι να κάνω… Είναι εύκολο στην αρχή να πάρεις παραχωρήσεις. Είναι εύκολο να πας από το 40-35, αλλά από το 35-20 χρειάζονται συγκεκριμένα πράγματα.
Δεν είμαστε αντι-Μακαριακοί. Ούτε επιμένουμε να είστε φιλο-Αμερικανοί. Είμαστανμια χαρά πριν το πραξικόπημα. Η καλύτερη λύση ήταν να άφηναν τη Κύπρο μόνη. Αν γνώριζα για το πραξικόπημα θα το σταματούσα. Είχαμε καλή συνομιλία όταν ήμουν στην Κύπρο το Μάιο (1974)… Δεν είχαμε τίποτα εναντίον του Μακαρίου….
Μακάριος – Πρώτον θέλω να το ξεκαθαρίσω ότι ποτέ δεν συμμερίστηκα την άποψη ότι οι ΗΠΑ και η CIA ήταν αναμεμειγμένες στο πραξικόπημα εναντίον μου.
Κίσινγκερ – Σου δίνω το λόγο μου….»
Στη συνέχεια ο Μακάριος είπε στον Κίσινγκερ ότι δεν μπορούσαν να πουν της Τουρκίας ότι δεχόντουσαν ομοσπονδία σε γεωγραφική βάση… Αν απαρχής παραχωρούσαν αυτή τη Αρχή θα ήταν δύσκολη η θέση τους… και του ζήτησε όταν θα πήγαινε στην Άγκυρα αν δεν κατόρθωνε στη πρώτη απόπειρα (εδώ εννοούσε προφανώς καντόνια) να προσπαθούσε να πείσει την τουρκική κυβέρνηση να επιστρέψει τη πόλη της Αμμοχώστου θα επέστρεφαν 50,000 πρόσφυγες…
Η συνάντηση έληξε στις 12.45 μ.μ. και ο Μακάριος είπε «ότι είχαν μια καλή συζήτηση με τον Υπ. Εξωτερικών ήταν ως συνήθως αρκετά πειστικός».
Είναι εμφανέστατο ότι στην συνάντηση Κίσινγκερ-Μακαρίου 2 Οκτωβρίου 1974, αμφότεροι δεν ανέφεραν λέξη για τις παραβιάσεις του Διεθνούς Δικαίου, του Ανθρωπιστικού Δικαίου και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου του 1950 και που το 1974 μέλος ήταν και η Τουρκία (εξού και οι υποθέσεις στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Cyprus vs Turkey όπου έχασε η Τουρκία) και για την ανάγκη συμμόρφωσης με αυτά.
Η απουσία τέτοιας αναφοράς από αμφότερους είναι συγκλονιστική αν ληφθεί υπόψη ότι τα περισσότερα άτομα που χαρακτηρίστηκαν «πρόσφυγες» ήταν συγκεκριμένα εκτοπισμένοι άνθρωποι που είχαν πέσει θύματα ενός διεθνούς εγκλήματος γνωστού ως εξαναγκαστική μεταφορά αντίθετη με τα Άρθρα 49(1) και 147 της Τέταρτης Σύμβασης της Γενεύης του 1949. Επιπλέον ήταν θύματα παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο κ. Παπαχελάς δεν αναφέρει αυτά τα θέματα. Ούτε εξήγησε ότι πάρα πολλοί άνθρωποι στην Ουκρανία έχουν πέσει θύματα του ιδίου διεθνούς εγκλήματος όμως, όπως και στην υπόθεση των θυμάτων της εισβολέως Τουρκίας, ακόμα περιμένουν απονομή εγκληματικής δικαιοσύνης ως επίσης να μπορούν να εξασκήσουν τα δικαιώματά τους να επιστρέψουν στα κλεμμένα τους σπίτια και περιουσίες.
Φανούλα Αργυρού
Ερευνήτρια/δημοσιογράφος
Λονδίνο