Σπουδαία εκκλησιαστική προσωπικότητα και ένας από τους Τρεις Ιεράρχες. Η μνήμη του γιορτάζεται σε Ανατολή και Δύση στις 25 Ιανουαρίου. Την ημέρα αυτή γιορτάζουν όσες και όσοι φέρουν το όνομα Γρηγόριος και Γρηγορία.
Ο Γρηγόριος γεννήθηκε το 329 στην Αριανζό, κοντά στη Ναζιανζό της Καππαδοκίας, γι’ αυτό λέγεται και Ναζιανζηνός. Έλαβε χριστιανική αγωγή από τον πατέρα του Γρηγόριο, που ήταν επίσκοπος στη Ναζιανζό, αν και αρχικά ανήκε στην ιουδαΐζουσα αίρεση των Υψισταρίων, και τη μητέρα του Νόννα. Σπούδασε στα πιο ονομαστά πνευματικά κέντρα της εποχής του, στην Καισάρεια, την Αλεξάνδρεια και την Αθήνα, όπου είχε συμμαθητή τον Μέγα Βασίλειο.
Μετά τις σπουδές του γύρισε στη Ναζιανζό, σε ηλικία 30 ετών. Αφού βαπτίστηκε, έφυγε για την έρημο, όπου έγινε μοναχός. Από την έρημο το κάλεσε ο γέρος πατέρας του για να τον βοηθήσει στο ποιμαντικό του έργο και κατ’ απαίτηση των χριστιανών και παρά τη θέλησή του χειροτονήθηκε πρεσβύτερος. Αργότερα, ο Μέγας Βασίλειος, που ήταν αρχιεπίσκοπος στην Καισάρεια, τον χειροτόνησε επίσκοπο, παρά τη θέλησή του και πάλι.
Ο Γρηγόριος δεν έμεινε για πολύ στη θέση αυτή. Μετά τον θάνατο του πατέρα του προτίμησε να φύγει και πάλι στην έρημο. Ήταν, όμως, γνωστός για την αρετή, τη σοφία και την ορθή πίστη του, ώστε οι χριστιανοί της Κωνσταντινούπολης τον κάλεσαν να αναλάβει τον αγώνα εναντίον των Αρειανών, οι οποίοι με τις αιρετικές διδασκαλίες τους είχαν διχάσει το ποίμνιο της Εκκλησίας.
Ο Γρηγόριος δέχτηκε, μετέβη στην πρωτεύουσα κι έστησε το πνευματικό στρατηγείο του στο μικρό ναό της Αγίας Αναστασίας. Εκεί εκφώνησε τους περίφημους πέντε θεολογικούς λόγους του ενάντια στους αρειανόφρονες, για τους οποίους ονομάστηκε Θεολόγος. Το 381 συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη Β’ Οικουμενική Σύνοδος για να καταδικάσει τους οπαδούς του Μακεδονίου, οι οποίοι αμφισβητούσαν τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος, για ακόμη μία φορά τον Άρειο και να συμπληρώσει το Σύμβολο της Πίστεως. Τα μέλη της συνόδου τον ανακήρυξαν πρόεδρό της και ταυτόχρονα τον εξέλεξαν αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως. Όμως, ορισμένα μέλη της Συνόδου, που εμφανίστηκαν καθυστερημένα στις εργασίες της, αμφισβήτησαν την εκλογή του και ο Γρηγόριος δεν δίστασε να παραιτηθεί και να επιστρέψει στην έρημο, αφού προηγουμένως εκφώνησε τον περίφημο «Συντακτήριο Λόγο» του. Εκεί πέρασε τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής του, με προσευχή, μελέτη και συγγραφή.
Το πλούσιο συγγραφικό του έργο χωρίζεται σε:
Λόγους (αντιαιρετικούς, εόρτιους, εγκωμιαστικούς κλπ)
Επιστολές (διασώζονται 246)
Ποιήματα (θεολογικά και ιστορικά)
Το θρησκευτικό δράμα «Χριστός Πάσχων», που αποδιδόταν σ’ αυτόν, είναι έργο αρκετά μεταγενέστερο.
Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος κοιμήθηκε στις 25 Ιανουαρίου του 390, σε ηλικία 61 ετών.
Απολυτίκιον
Ο ποιμενικός αυλός της θεολογίας σου, τας των ρητόρων ενίκησε σάλπιγγας· ως γαρ τα βάθη του Πνεύματος εκζητήσαντι, και τα κάλλη του φθέγματος προσετέθη σοι. Αλλά πρέσβευε Χριστώ τω Θεώ, Πάτερ Γρηγόριε, σωθήναι τας ψυχάς ημών.
Αλφαβητάριον παραινέσεων
Αρχήν νόμιζε των όλων είναι Θεόν.
Βέβαιον ουδέν εν βίω δόκει πέλειν.
Γονείς τιμών μάλιστα Θεόν φοβού.
∆ίδασκε σαυτόν μη λαλείν α μη θέμις.
Έργοις δ’ αρέσκειν σπεύδε και λόγοις Θεώ.
Ζωήν πόθησον την έχουσαν μη τέλος.
Ηττών σεαυτόν τοις φίλοις νικών έση.
Θνητός δ’ υπάρχων μηδόλως μέγα φρόνει.
Ιχνηλάτει μεν των σοφών αεί θύρας.
Καί νούν δε καλλώπιζε της μορφής πλέον.
Λόγω Θεού άνοιγε σον, τέκνον, στόμα.
Μνήμης δε αυτού μηδαμώς λάθη ποτέ.
Νήφων προςεύχου τω Θεώ καθ’ ημέραν.
Ξένους ξένιζε, μη ξένος γένη Θεού.
Ορμάς χαλίνου των παθών ψυχοφθόρους.
Πέδαις το σώμα ασφαλίζου σωφρόνως.
Ράβδον σεαυτώ την συνείδησιν φέρε.
Σαφώς σχόλαζε εν Γραφαίς ταίς εν θέοις.
Τας των πενήτων ψυχαγώγησον λύπας.
Υπέρ σεαυτόν τους πέλας καλώς θέλε.
Φίλους έχειν σπούδαζε, η πλούτον πολύν.
Χρυσού γαρ αυτοί ευκλεέστεροι λίαν.
Ψεύδος μίσησον, την δ’ αλήθειαν φίλει.
Ω παί, φυλάσσων ταύτα σώζη ενθέως.