Μια αληθινή ιστορία
ΤΟ ΔΙΗΓΗΘΗΚΕ σημαντικός άνθρωπος του πολιτισμου μας σέ μιά πρόσφατη βραδινή βεγγέρα μέ ανθρώπους της τέχνης, της διανοήσεως καί της πολιτικης. Αληθινή ιστορία!
Μανώλης Κοττακης Εφημερίδα Εστία
«Κάναμε πρόβες γιά τήν συναυλία ενός μεγάλου μας συνθέτη στό Ηρώδειο στήν δεκαετία του 1970, όπου επρόκειτο νά συμμετάσχει γιά πρώτη φορά καί ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Ο οποιος συμπτωματικά δέν ειχε επισκεφθει ποτέ στήν ζωή του τό Ωδειο. Μπηκε μέσα ο σέρ, κοίταξε πρός τήν ορχήστρα καί τά όργανα πού κουρδίζονταν, προσπέρασε τόν φίλο του, τόν μαέστρο, χωρίς νά πει λέξη, καί μέ τό χέρι τήν τσέπη άρχισε νά ανεβαίνει στίς κερκίδες, νά χαζεύει τήν θέα από αυτές. Ηταν φανερό σέ όλους μας ότι ο χωρος τόν ειχε υποβάλει καί τόν ειχε καθηλώσει. Έδειχνε όμως σκεπτικός. Όταν κάποτε αποφάσισε νά κατέβει από τά διαζώματα καί εδέησε νά ανέβει στήν σκηνή, μας κοίταξε στά μάτια, γύρισε έκθαμβος ξανά πρός τίς κερκίδες καί μέ απαρηγόρητο ύφος μας ειπε τό αμίμητο:
…“Ώστε εδω εσφαγιάσθηκαν τά νήπια”!». Ο μεγάλος του ελληνικου τραγουδιου μας δέν ειχε πλήρη μόρφωση, του διέφευγαν κάποια πράγματα. Ειχε όμως μέσα του βαθειά παιδεία.
Γι’ αυτό καί όπως διηγήθηκε στούς συνδαιτυμόνες του ο σημαντικός του πολιτισμου, συγκλόνισε μέ τήν λιτότητα, τήν δωρικότητα καί τήν ελληνικότητα της ερμηνείας του σέ εκείνη τήν συναυλία του Σταύρου Ξαρχάκου, αρχές μεταπολιτεύσεως.
Τό άλμα του «σέρ» από τήν Δραπετσωνα στήν πλακόστρωτη οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου (έργο Πικιώνη κατόπιν αναθέσεως Καραμανλη) δέν ηταν απλά επιτυχές. Ηταν ιστορικό.
Θά μας υποδεχθει ξανά τρία χρόνια μετά
Τήν Δευτέρα τό βράδυ βρέθηκα στίς κερκίδες του Ηρωδείου λίγες μέρες πρίν κλείσει γιά ανακαίνιση. Θά μας υποδεχθει ξανά τρία χρόνια μετά, πρωτα ο Θεός.
Ο Σταμάτης Σπανουδάκης πού γέμισε δύο φορές τό Ωδειο (από τούς τελευταίους πρίν από τήν αυλαία), η ορχήστρα Στράους (ο οποιος έπαιξε στό Ηρώδειο τό 1926) καί η Ευανθία Ρεμπούτσικα (πού στήν τελευταία της συνέντευξη στήν εφημερίδα μας μίλησε γιά τίς ρίζες της μουσικης) ειναι ο καλύτερος προσωρινός αποχαιρετισμός πρός αυτό τό μνημειο του 160 π.Χ., πού ανήγειρε ο Ηρώδης ο Αττικός πρός τιμήν της συζύγου του Ρηγίλλης. (Τά αρχαια αγάλματά τους βρίσκονται στό Μουσειο Μαραθωνα.) Ηταν ο καλύτερος αποχαιρετισμός πρός τό μνημειο πού έβαλε στήν ζωή μας ο Κωνσταντινος Καραμανλης τό 1955 μέ τήν δημιουργία του «Φεστιβάλ Αθηνων».
Έκανα καί ο ίδιος τήν «δοκιμή Μπιθικώτση» χωρίς τά… νήπια καί κοίταξα καλά τό μνημειο, πρίν αρχίσει η συναυλία, γιά νά τό «αποθηκεύσω» στήν μνήμη μου.
Κοιτωντας σκέφτηκα ότι εμεις οι Έλληνες είμαστε πλούσιος λαός από της γεννήσεώς μας
Πρίν κάν αποκτήσουμε τό οιοδήποτε εισόδημα. Είμαστε πλούσιοι γιατί έχουμε καί τούς χώρους του πολιτισμου, καί τό κλιμα (20 βαθμοί Κελσίου Οκτώβριος μήνας!) αλλά καί τούς ανθρώπους πού μπορουν νά σηκώσουν μέ τό έργο τους τό βάρος αυτου του πολιτισμου.
Ο Σταμάτης, τόν οποιο γνωρίζω από τό 2003, από ένα ταξίδι στήν Κωνσταντινούπολη καί από μιά συνέντευξη πού μου έδωσε, στήν οποία κατήγγειλε τότε ονομαστικά τούς Λαμπράκη καί Μπόμπολα γιά διαπλοκή (ηταν πιό ζωηρός τότε), ειχε μιά έξυπνη έμπνευση στήν αρχή της συναυλίας: Έσβησε όλα τά φωτα, πρόβαλλε στό οικοδόμημα του Ωδείου μιά απέραντη ελληνική σημαία στά μπλέ (όχι στά ρόζ!) καί άφησε νά ακουστει, πλήρως αρμονική πρός τό περιβάλλον, σας βεβαιω, η καθάρια φωνή του Στέλιου Καζαντζίδη σέ σύνθεση δική του: «Σκληροί καιροί… Ελλάδα στούς δρόμους τήν γη κουβαλας… Εσύ πού χάραξες τούς δρόμους».
Ναί, σέ αυτόν τόν χωρο πού αντήχησε κάποτε η φωνή του Φράνκ Σινάτρα, της Μαρίας Κάλλας καί της Νάνας Μούσχουρη χώρεσε καί ο λαϊκός Στέλιος. Καί μετά, τη συνοδεία μιας ορχήστρας εκπληκτικης καί δύο χορωδιων, η μία εκ των οποίων ταξίδεψε από τήν Κύπρο ιδίοις εξόδοις, τό Ωδειο πλημμύρισε από ηχο ελληνοκεντρικό καί διεθνη. Από βιολί καί από ηλεκτρική κιθάρα. Από παράδοση καί από νεωτερικότητα. Από ιστορία αλλά καί από προσδοκία. Από Ορθοδοξία καί από καταλλαγή. Από «Τάμαλο», «Ματωμένη Θάλασσα» καί «Κύματα» μέχρι «Αλέξανδρο», «Μαρμαρωμένο βασιλια», «Σμύρνη» καί «Δέσποινα». Καί κυρίως από «Ελλάδα Ενωμένη».
Ο Σπανουδάκης αυτήν τήν φορά ηταν διαφορετικός από τό παρελθόν. Απέφυγε τίς ιδεολογικές ταυτίσεις καί επέλεξε νά ειναι ενωτικός. «Νά φιλιώσουμε» ζήτησε μπροστά στήν Υπουργό Τουρισμου Όλγα Κεφαλογιάννη, στόν αριστερων καταβολων πατριώτη Μανώλη Μητσια καί τόν υιό του Μιλτιάδη, στόν Διοικητή του Αγίου Όρους Αλκιβιάδη Στεφανη, στόν πρέσβη μας στήν «Ουνέσκο» Γιωργο Κουμουτσάκο, στόν Μητροπολίτη Μεσογαίας Νικόλαο καί στήν Πρόεδρο του Συλλόγου Συγγενων Θυμάτων Μαρία Καρυστιανου. «Ουτοπικό τό ενωτικό!» ψιθύρισε ο διπλανός μου, αλλά η ουτοπία ειναι τό μισό της διαδρομης. Ο «νέος» Σπανουδάκης των 77 ετων έβαλε στό χρονοντούλαπο της ιστορίας τόν «παλαιό» Σταμάτη πού μιλουσε μέ «γωνίες» γιά πρόσωπα όπως η Ρεπούση καί γιά θεσμούς όπως ο γάμος των ομόφυλων ζευγαριων.
«Πρέπει νά κοιταμε τίς καρδιές! Αλλά εμεις οι Έλληνες αντί νά κοιταμε τίς καρδιές, έχουμε τό νου μας στίς ταμπέλες καί στίς ετικέτες. Αριστεροί, δεξιοί, κεντρωοι. Ώρα νά τά αφήσουμε αυτά. Ακόμη καί η διάκριση Χριστιανων καί Μή Χριστιανων δέν πρέπει νά μας απασχολει. Σημασία έχει η αγάπη.» Μεταφέρω grosso modo τά λεγόμενά του από μνήμης, όχι κατά λέξη. Σίγουρα τό ακροατήριό του ήθελε μερικές καί από τίς παλαιές κορωνες του γιά τά εθνικά θέματα καί τό «Πόλη Γλυκιά, θά έρθει ο καιρός!», αλλά έτσι επέλεξε, καί μεταξύ μας άριστα πράττει.
Τό χρέος του απέναντι στό Έθνος τό έχει κάνει καί μέ τό παραπάνω. Μέ τό έργο του. Νέα ένσημα ειναι περιττά. Δέν γνωρίζουμε πολλούς πού αφήνουν παρακαταθήκη μέ τό έργο τους, τόν Κωνσταντινο Παλαιολόγο, τόν Μέγαν Αλέξανδρο, τόν Ιωάννη Καποδίστρια, τόν Ίωνα Δραγούμη, τόν Παυλο Μελα, τόν Νικόλαο Πλαστήρα κ.ά. Στό μέλλον τά Ελληνόπουλα θά ρωτανε «ποιοί ειναι αυτοί» καί θά τούς μαθαίνουν είτε από τίς συνθέσεις του Σπανουδάκη, από τίς ταινίες του Σμαραγδη, ίσως καί από τό Αρχειο της «Εστίας».
Γιατί από τά βιβλία στά σχολεια μήν περιμένετε νά τό μάθουν. 5.000 άνθρωποι ολοκλήρωσαν τήν συναυλία όρθιοι, συγκινημένοι, ψάλλοντας μαζί μέ τόν Σπανουδάκη τόν Ύμνο της Υπάρξεώς μας. Τόν Ύμνο πρός τήν Ελευθερίαν. Τόν Εθνικό Ύμνο. Μέ τήν ελληνική σημαία εκ νέου κυματίζουσα στίς «πλάτες» της ορχήστρας καί των χορωδιων. Ηταν λοιπόν ο καλύτερος αποχαιρετισμός του Ηρωδείου μέχρι νεωτέρας. Μέ ένα άλμα εθνικης μνήμης από τόν Ηρώδη τόν Αττικό, τήν Ρηγίλλης καί τόν αρχαιο Πολιτισμό μας μέχρι τό Βυζάντιο, τούς επιφανεις του Οικουμενικου Ελληνισμου.
Του Πολιτισμου πού έχει πνευματικά σύνορα κατά πολύ μεγαλύτερα των φυσικων του συνόρων. Στήν πραγματικότητα, ο Σταμάτης δέν έκανε μιά συναυλία γιά τόν εαυτό του τήν Δευτέρα. Ειπε ένα μικρό αντίο, προσωρινό, ότι σέ αυτό τό αγέρωχο μάρμαρο, πού «κακιά σκουριά δέν πιάνει». Μέ τρόπο πού αρμόζει στό κυρος του.