Προκόπιος Παυλόπουλος: Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου
στα Συντάγματα της περιόδου της Εθνεγερσίας του 1821
Αθήνα, 16.3.2026
Σε ομιλία του, με θέμα: “ Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στα Συντάγματα της περιόδου της Εθνεγερσίας του 1821”, κατά την Πανηγυρική Εκδήλωση του «Πατριωτικού Ομίλου Απογόνων Αγωνιστών του 1821 και Ιστορικών Γενών της Ελλάδος» για την επέτειο της 25ης Μαρτίου 1821, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ κ. Προκόπιος Παυλόπουλος επισήμανε, μεταξύ άλλων, και τα εξής:
«Πρόλογος
Η περίοδος μετά την Εθνεγερσία της 25ης Μαρτίου 1821 και έως την ίδρυση του Νεότερου Ελληνικού Κράτους με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 χαρακτηρίζεται, τουλάχιστον υπόθεσμικοπολιτική έποψη, ιδίως από τον αποκαλούμενο «συνταγματισμό» των Ελλήνων και την συνακόλουθη τάση κατοχύρωσης, προεχόντως μέσω των Συνταγμάτων της περιόδου αυτής, των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Βεβαίως, ψήγματα ρυθμίσεων ως προς τα δικαιώματα αυτά εμπεριέχονται και στα «Τοπικά Πολιτεύματα» της περιόδου του 1821, όπως προκύπτει π.χ. από τις «περί χρεών ή καθηκόντων του Πολιτικού Συντάγματος» διατάξεις του «ΣτρατοπολιτικούΔιοργανισμού της Νήσου Σάμου» της 12ης Μαίου 1821, από τις «περί των γενικών δικαιωμάτων των κατοίκων της Νήσου Κρήτης» διατάξεις του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Νήσου Κρήτης» της 20ήςΜαίου 1822, από τις διατάξεις του Πρώτου Κεφαλαίου του «Οργανισμού της Γερουσίας της Δυτικής Ελλάδος» της 9ης Νοεμβρίου 1821, από τις διατάξεις περί «Πολιτικών» και περί «Διακηρύξεως Δικαιωμάτων και Χρεών του Έλληνος» της «Νομικής Διατάξεως της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος»της 15ης Νοεμβρίου 1821 και από τις διατάξεις του «Πρώτου Κεφαλαίου» του «Οργανισμού της Πελοποννησιακής Γερουσίας» της 27ης Δεκεμβρίου 1821. Όμως, μία πιο συστηματική και εμπεριστατωμένη κατοχύρωση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, υπό την επιρροή κυρίως της Γαλλικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη του 1789 και της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων των ΗΠΑ του 1791 κατά τροποποίηση του Συντάγματος των ΗΠΑ του 1787, επιχειρήθηκε από το 1822 έως το 1827 αρχικώς μέσω των Προσωρινών Συνταγμάτων της αγωνιζόμενης Ελλάδας (του 1822 και του 1823) και, εν τέλει, μέσω του οριστικού «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος» του 1827. Ο προμνημονευόμενος «συνταγματισμός» των Ελλήνων της επαναστατικής περιόδου διαπνεόταν από την ανάγκη θεσμικής εμπέδωσης του εγχειρήματος δημιουργίας ενός ανεξάρτητου και αυτόνομου Νεότερου Ελληνικού Κράτους, το οποίο ευοδώθηκε, όπως προαναφέρθηκε, το 1830. Ενώ η δια των Συνταγμάτων τούτων πρώιμη κατοχύρωση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διαπνεόταν, αντιστοίχως, από την ανάγκη θεσμικής εμπέδωσης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων των αγωνιζόμενων Ελλήνων ως έκφρασης στην πράξη της Ελευθερίας τους μετά από τέσσερις αιώνες μαρτυρίου εξαιτίας της τυραννίας του αιμοσταγούς οθωμανικού ζυγού. Χαρακτηριστικό εν προκειμένω είναι το προοίμιο των δύο πρώτων προσωρινών Συνταγμάτων, ήτοι του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος», του 1822 και του «Νόμου της Επιδαύρου», του 1823, το οποίο είχε ως εξής: “Το Ελληνικόν έθνος, τό υπό τήν φρικώδη Οθωμανικήν δυναστείαν, μή δυνάμενον νά φέρη τόν βαρύτατον καί απαραδειγμάτιστον ζυγόν τηςτυραννίας, καί αποσεισαν αυτόν μέ μεγάλας θυσίας, κηρύττει σήμερον διά των νομίμων Παραστατων του, εις Εθνικήν συνηγμένων Συνέλευσιν, ενώπιον Θεου καί ανθρώπων, «τήν Πολιτικήν αυτουύπαρξιν καί ανεξαρτησίαν»”.
Ι. Η θεσμική παρακαταθήκη του Ρήγα Βελεστινλή: «Τα Δίκαια του Ανθρώπου»
Πρέπει ευθύς εξαρχής να τονισθεί εμφατικώς ότι η επιρροή των θεσμικών και πολιτικώνθέσεων του Ρήγα Βελεστινλή στην σκέψη και στις προθέσεις των αγωνιζόμενων, ποικιλοτρόπως,Ελλήνων για την εν γένει οργάνωση του μελλοντικού ανεξάρτητου και αυτόνομου Ελληνικού Έθνους-Κράτους δεν είναι αμελητέα. Εθνομάρτυρας και πρόδρομος της Εθνεγερσίας του 1821, οΡήγας Βελεστινλής επηρεάσθηκε, ενωρίς και εντόνως, από τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό. Στα δε επιμέρους συγγράμματά του, γραμμένα στην δημώδη γλώσσα, είναι καταφανής η προσπάθειά του να φέρει σε επαφή τους Έλληνες με τις «νέες ιδέες», που είχαν αρχίσει να κυριαρχούν στην Ευρώπη της εποχής.
Α. Η «Νέα Πολιτική Διοίκησις» του Ρήγα Βελεστινλή ως οιονεί προπομπός της θεσμικής θεμελίωσης του Νεότερου Ελληνικού Κράτους
Η «Νέα Πολιτική Διοίκησις» του Ρήγα Βελεστινλή –υπό τον τίτλο «Ρήγα του φιλοπάτριδος, Νέα Πολιτική Διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης, της Μικράς Ασίας, των Μεσογείων Νήσων και της Βλαχομπογδανίας. Υπέρ των νόμων –ελευθερία, ισονομία, αδελφότης– και της Πατρίδος», όπως τυπώθηκε το 1797 στην Βιέννη, φέρει όλα τα ουσιώδη χαρακτηριστικά ενός, έστω και πρωτόλειου, «σχεδίου Συντάγματος».
1. Τα ουσιώδη θεσμικά χαρακτηριστικά της «Νέας Πολιτικής Διοικήσεως» του ΡήγαΒελεστινλή
Η «Νέα Πολιτική Διοίκησις» εμπεριέχει το σύνολο των, άκρως φιλελεύθερων για την εποχή του, απόψεων του Ρήγα Βελεστινλή και αναδεικνύει, επιπροσθέτως, τις επαναστατικές του ιδέες με αποδέκτες τους απανταχού Έλληνες, προκειμένου ναπροετοιμασθεί η Εθνεγερσία για την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού. Τούτο προκύπτει από τα τέσσερα επιμέρους τμήματα, τα οποία συνέθεσαν την «Νέαν Πολιτικήν Διοίκησιν», με την εξής κατάταξη:
α) Το πρώτο τμήμα –που αναδεικνύει τις, ήδη έκδηλες, επαναστατικές ιδέες του Ρήγα Βελεστινλή, κράμα Διαφωτισμού αλλά και μίας μορφής Ρομαντισμού, εν πολλοίς– εμπεριέχει την «Επαναστατικήν Προκήρυξιν υπέρ των Νόμων της Πατρίδος». Άκρως αντιπροσωπευτικό είναι το ακόλουθο απόσπασμα: «Ο μέχρι τουδε λέγω δυστυχής ουτος λαός βλέπωντας ότι όλαι του αι θλίψεις καί οδύναι, τά καθημερινά δάκρυά του, οαφανισμός του, προέρχονται από τήν κακήν καί αχρειεστάτην διοίκησιν, από τήν στέρησιν καλων νόμων, απεφάσισεν ενανδριζόμενος μίαν φορά νά ατενίση πρός τόν ουρανόν, νάεγείρη ανδρείως τόν καταβεβαρημένον τράχηλόν του, καί ενοπλίζωντας εμμανως τούς βραχίονάς του μέ τά άρματα της εκδικήσεως καί της απελπισίας νά εκβοήση μεγαλοφώνως ενώπιον πάσης της Οικουμένης, μέ βροντώδη κραυγήν τά ιερά καί άμωμα δίκαια οπούθεόθεν τω εχαρίσθησαν διά νά ζήση ησύχως επάνω εις τήν γην. Όθεν διά νά ημπορουν ομοθυμαδόν όλοι οι κάτοικοι νά συγκρίνωσι πάντοτε μέ άγρυπνον όμμα τά κινήματα της Διοικήσεως των διοικούντων, μέ τόν σκοπόν της κοινωνικης αυτων νομοθεσίας, εκτινάζοντες ανδρικως τόν ουτιδανόν ζυγόν του δεσποτισμου, καί εναγκαλιζόμενοι τήν πολύτιμον ελευθερίαν των ενδόξων προπατόρων των, νά μήν αφεθωσιν ουδέποτε νάκαταπατωνται ως σκλάβοι εις τό εξης από τήν απάνθρωπον τυραννίαν, νά έχη έκαστος ως άν λαμπρόν καθρέπτην εμπροστά εις τά ομμάτιά του τά θεμέλια της ελευθερίας, της σιγουρότητος καί της ευτυχίας του, νά γνωρίζουν εμφανέστατα οι κριταί ποιον ειναι τόδυσαπόφευκτον χρέος των πρός τούς κρινομένους ελευθέρους κατοίκους, καί οι νομοθέται καί πρωτοι της διοικήσεως τόν ευθύτατον κανόνα καθ’ ον πρέπει νά ρυθμίζεται καί ν’ αποβλέπη τό επάγγελμά των πρός ευδαιμονίαν των πολιτων, κηρύττεται λαμπροφανώς ηακόλουθος δημοσία φανέρωσις των πολυτίμων δικαίων του ανθρώπου, καί του ελευθέρου κατοίκου του βασιλείου».
β) Το δεύτερο τμήμα, υπό τον τίτλο «Τα Δίκαια του ανθρώπου», αποτελεί ένα σχέδιο θεσμικής κατοχύρωσης, με συνταγματική βάση, των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου,προφανώς επηρεασμένο περισσότερο από την Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη της Γαλλικής Επανάστασης του 1789. Στο τμήμα αυτό, και ιδίως στο άρθρο 1, ο Ρήγας Βελεστινλής φανερώνει τις επιρροές που είχε υποστεί από την θεωρία περί «Κοινωνικού Συμβολαίου» : «Ο σκοπός οπου απ’ αρχης κόσμου οι άνθρωποι εσυμμαζώχθησαν από τά δάση τήν πρώτην φοράν διά νά κατοικήσουν όλοι μαζύ κτίζοντες χώρας καί πόλεις, ειναι διά νά συμβοηθωνται, καί νά ζωσιν ευτυχισμένοι, καί όχι νάσυναντιτρώγωνται, ή νά ρουφα τό αιμά τους ένας. Τότε έκαμαν βασιλέα διά νά αγρυπνη εις τά συμφέροντά των, διά νά ηναι βέβαιοι εις τήν απόλαυσιν των φυσικων δικαίων, τά οποιαδέν έχει τήν άδειαν νά τούς τά αφαιρέση κανένας επί της γης.»
γ) Το τρίτο τμήμα φέρει τον τίτλο «Το Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας», σε 124 άρθρα. Πρόκειται περί ολοκληρωμένου σχεδίου Συντάγματος για το μελλοντικό Ελληνικό Κράτος, το οποίο μάλιστα ο Ρήγας Βελεστινλής οραματίζεται, όπως προκύπτει αβιάστως από τον σχετικό ως άνω τίτλο, οργανωμένο σε δημοκρατικά θεμέλια. Και μάλιστα θεμέλια μίας μορφής Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, όπου κυριαρχούν οι αρμοδιότητες του σώματος των εκλεγμένων αντιπροσώπων, άρα αντιπροσώπωνπεριβεβλημένων με γνήσια δημοκρατική νομιμοποίηση, περίπου στο πρότυπο της «Κυβερνώσας Βουλής».
δ) Το τέταρτο τμήμα παραθέτει, ως κατακλείδα, τον «Θούριο» του Ρήγα Βελεστινλή,πραγματικό «vademecum» των Νεοελλήνων έως την έκρηξη της Εθνεγερσίας του 1821 αλλά και μετέπειτα.
2. Οι επιρροές πάνω στο θεσμικοπολιτικό έργο του Ρήγα Βελεστινλή. Από πλευράςΘεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το έργο του Ρήγα Βελεστινλή φέρει, όπως ήδη τονίσθηκε, έντονη την σφραγίδα της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τουΠολίτη του 1789 –με τις μετέπειτα συμπληρώσεις της το 1792– δηλαδή των ιδεωδών της Γαλλικής Επανάστασης, όπως προκύπτει από το προμνημονευόμενο δεύτερο τμήμα της «Νέας Πολιτικής Διοικήσεως» που καταγράφει τα «Δίκαια του ανθρώπου».
α) Σε ό,τι αφορά την πολιτειακή οργάνωση stricto sensu, η «Νέα Πολιτική Διοίκησις», με βάση το τρίτο τμήμα -που, όπως επίσης προαναφέρθηκε, φέρει τον τίτλο «το Σύνταγματης Ελληνικής Δημοκρατίας»– αποδεικνύει ότι ο Ρήγας Βελεστινλής επηρεάσθηκε από το Γαλλικό Σύνταγμα του 1792. Δηλαδή το Σύνταγμα, το οποίο ψηφίσθηκε από την«Convention Nationale», την 20ή Σεπτεμβρίου 1792, υπό την επιρροή των «Ορεινών»(«Montagnards») που επικράτησαν, στην τελική ευθεία σύνταξης του Συντάγματος, των «Γιρονδίνων» («Girondins»). Ας σημειωθεί, ότι το ως άνω Σύνταγμα της Γαλλίαςκαθιερώνει ένα σύστημα άσκησης της πολιτικής εξουσίας κατά βάση από την Βουλή,ήτοι ένα σύστημα «Κυβερνώσας Βουλής». Επίσης, άφηνε μεγάλο περιθώριο λήψης αποφάσεων και νομοθέτησης μέσω δημοψηφισμάτων, επιχειρώντας μία επανασύνδεσημε θεσμούς Άμεσης Δημοκρατίας.
β) Τέλος, σε ό,τι αφορά τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου, το Γαλλικό Σύνταγματου 1792 προσέθεσε αρκετά στην προαναφερόμενη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη του 1789, όπως π.χ. τα δικαιώματα για λαϊκή βοήθεια, εργασία, εκπαίδευση και εξέγερση. Μάλιστα το τελευταίο μπορεί να θεωρηθεί και ως η απώτερη «μήτρα», η οποία «γέννησε» μετέπειτα αντίστοιχες διατάξεις σε πολλά άλλα Ευρωπαϊκά Συντάγματα –μεταξύ των οποίων και τα Ελληνικά– για τις εγγυήσεις τήρησης του Συντάγματος. Χαρακτηριστικές είναι οι διατάξεις του άρθρου 120 παρ. 4 του ισχύοντος Συντάγματός μας: «Η τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων, που δικαιούνται και υποχρεούνται να αντιστέκονται με κάθε μέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει με τη βία».
Β. Τα σπουδαιότερα «Δικαιώματα του Ανθρώπου» στην σκέψη του Ρήγα Βελεστινλή
Απλή επισκόπηση των σκέψεων του Ρήγα Βελεστινλή, όπως αυτές εκτίθενται στα 35 άρθρα περί των «Δικαίων του Ανθρώπου» κατά τ’ ανωτέρω, αρκεί για να αποδείξει ότι κατ’ αυτόν τα σπουδαιότερα Θεμελιώδη Δικαιώματα ενός πραγματικά Ελεύθερου Ανθρώπου είναι :
1. Τα δικαιώματα τα οποία απορρέουν από την εφαρμογή της αρχής της ισότητας, υφ’ όλες της τις εκφάνσεις, και ιδίως της αρχής της ισότητας ενώπιον του νόμου (άρθρο 3).
2. Το δικαίωμα των πολιτών να θεσπίζουν, από κοινού και εξ ίσου, τους νόμους οι οποίοι διέπουν την οργάνωση και την λειτουργία της Πολιτείας (άρθρο 4).
3. Το δικαίωμα αναφορικά με την ίση πρόσβαση στα κάθε είδους αξιώματα καθώς και με την κατάργηση των κάθε είδους τίτλων ευγενείας (άρθρο 5).
4. Το δικαίωμα που συνίσταται στην άσκηση της ελευθερίας της γνώμης καθώς και στηνανεμπόδιστη έκφρασή της (άρθρο 7).
5. Το δικαίωμα σχετικά με την υπαγωγή καθενός στον φυσικό του δικαστή (άρθρο 10), το οποίο συνδέεται αναποσπάστως με την κατοχύρωση του τεκμηρίου αθωότητας (άρθρο 13).
6. Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία και η συνακόλουθη διακήρυξη ότι η απαλλοτρίωση επιτρέπεται μόνον όταν συντρέχει σπουδαία δημόσια ωφέλεια (άρθρα 19 και 20).
7. Και το δικαίωμα αντίστασης εναντίον της καταπίεσης, από όποιον και αν προέρχεται (άρθρο 33), το οποίο κορυφώνεται από το δικαίωμα επανάστασης εναντίον του τυράννου και της τυραννίας (άρθρο 35).
ΙΙ. Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στο «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος» του 1822
Η Α΄ Εθνική Συνέλευση που συνήλθε στην Επίδαυρο υπήρξε η πρώτη συνέλευση Αντιπροσωπευτικού Σώματος για όλη την ελεύθερη έως τότε Ελλάδα, με συντακτικές και νομοθετικές εν γένει αρμοδιότητες, ύστερα από την έναρξη της Εθνεγερσίας της 25ης Μαρτίου 1821. Το έργο της επηρεάσθηκε εντόνως από τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης του 1789, και ιδίως από τις ιδέες της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Η Α΄ Εθνική Συνέλευση συνέταξε αφενός την «Διακήρυξιν της Εθνικής Συνελεύσεως», με την συμβολήτου Αναστασίου Πολυζωίδη και, αφετέρου και κυρίως, το Σύνταγμα της Επιδαύρου, ως«Προσωρινόν Πολίτευμα» ή «Προσωρινήν Διοίκησιν της Ελλάδος». Ως προς αυτό καθοριστική υπήρξε η επιρροή των Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, Θεόδωρου Νέγρη και του Ιταλού –φυγάδα επαναστάτη από την Σαρδηνία– Vincenzo Gallina. Την επιτροπή σύνταξης του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος», το οποίο ψηφίσθηκε από την Α΄ Εθνική Συνέλευση την 1η Ιανουαρίου 1922, αποτελούσαν οι: Θεόδωρος Νέγρης, Γεώργιος Αινιάν, Δρόσος Μανσόλας, Ιωάννης Ορλάνδος, Πέτρος Σκυλίτζης, Αναγνώστης Μοναρχίδης, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος,Ιωάννης Κωλέττης, Φώτιος Καραπάνου, Παλαιών Πατρών Γερμανός Γ΄, Πανούτζος Νοταράς καιΑθανάσιος Κανακάρης.
Α. Ο φιλελεύθερος χαρακτήρας του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος»
Για τα δεδομένα της εποχής το «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος» μπορεί και πρέπεινα χαρακτηρισθεί ως Φιλελεύθερο και Δημοκρατικό. Και δεν πρέπει να υποτιμάται το γεγονός ότι οι επ’ αυτού εργασίες της Α΄ Εθνικής Συνέλευσης έγιναν και υπό το βάρος των αντιδράσεων της «Ιεράς Συμμαχίας», η οποία κάθε άλλο παρά ήταν σύμφωνη με την δημιουργία ενός Έθνους-Κράτους με αμιγώς δημοκρατικά και φιλελεύθερα χαρακτηριστικά ως προς την οργάνωσή του. Το κείμενο του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος»αποτελούν 110 παράγραφοι, οι οποίοι διαιρούνται σε πέντε τίτλους και εννέα τμήματα. Τα περί των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εντάχθηκαν στον πρώτο τίτλο με δύο τμήματα,το ένα «Περί Θρησκείας» και το άλλο «Περί των Γενικών Δικαιωμάτων των κατοίκων της Επικρατείας της Ελλάδος», οι διατάξεις του οποίου έχουν ως εξής:
«§ α΄ – Η επικρατουσα θρησκεία εις τήν Ελληνικήν επικράτειαν ειναι η της ΑνατολικηςΟρθοδόξου του Χριστου Εκκλησίας· ανέχεται όμως η Διοίκησις της Ελλάδος πασαν άλληνθρησκείαν, καί αι τελεταί καί ιεροπραγίαι εκάστης αυτων εκτελουνται ακωλύτως.
§ β΄ – Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν, εισίνΈλληνες, καί απολαμβάνουσιν άνευ τινός διαφορας όλων των πολιτικων δικαιωμάτων.
§ γ΄ – Όσοι οι Έλληνες εισίν όμοιοι ενώπιον των νόμων άνευ τινός εξαιρέσεως ή βαθμου, ήκλάσεως, ή αξιώματος.
§ δ΄ – Όσοι έξωθεν ελθόντες κατοικήσωσιν ή παροικήσωσιν εις τήν Επικράτειαν της Ελλάδος, εισίν όμοιοι μέ τούς αυτόχθονας κατοίκους ενώπιον των Νόμων.
§ ε΄ – Η Διοίκησις θέλει φροντίσει νά εκδώση προσεχως νόμον περί πολιτογραφήσεως των ξένων, όσοι έχουσι τήν επιθυμίαν νά γίνωσιν Έλληνες.
§ ς΄ – Όλοι οι Έλληνες, εις όλα τά αξιώματα καί τιμάς έχουσι τό αυτό δικαίωμα· δοτήρ δέτούτων μόνη η αξιότης εκάστου.
§ ζ΄ – Η ιδιοκτησία, τιμή καί ασφάλεια εκάστου των Ελλήνων, ειναι υπό τήν προστασίαν των νόμων.
§ η΄ – Όλαι αι εισπράξεις πρέπει νά διανέμωνται δικαίως εις όλας τάς τάξεις καί κλάσεις των κατοίκων, καθ’ όλην τήν έκτασιν της Ελληνικης Επικρατείας· καμμία δέ είσπραξις δέν γίνεται άνευ προεκδοθέντος Νόμου.»
Β. Τα σπουδαιότερα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στο «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος»
Ο ως άνω πρώτος τίτλος του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος», «περί Θρησκείας»και «περί των Γενικών Δικαιωμάτων των κατοίκων της Επικρατείας της Ελλάδος», συνιστά την πρώτη συνταγματική κατοχύρωση Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην συνταγματική ιστορία της Ελλάδας. Μεταξύ των δικαιωμάτων αυτών περιλαμβάνονται, πρωτίστως, τα πολιτικά δικαιώματα. Σημαντική θέση κατέχει η κατοχύρωση της αρχής της Ισότητας, και μάλιστα υπότην στοιχειώδη αναλογική της έννοια, σε ό,τι αφορά τα δημόσια βάρη μέσω των εισπράξεων του Δημοσίου. Κατοχυρώνονται ρητώς, μεταξύ άλλων, τα δικαιώματα στην ιδιοκτησία, στην τιμή και στην ασφάλεια καθενός. Στα αξιοσημείωτα αυτής της πρώτης συνταγματικήςκατοχύρωσης των δικαιωμάτων συγκαταλέγεται και η, πρωτοποριακή για τα δεδομένα της εποχής, καθιέρωση της αρχής της αξιοκρατίας ως προς την πρόσβαση των Ελλήνων «εις όλα τά αξιώματα καί τιμας», με την διάταξη «δοτήρ δέ τούτων μόνη η αξιότης εκάστου».
ΙΙΙ. Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στον «Νόμο της Επιδαύρου»
Το Σύνταγμα του Άστρους, δηλαδή το αναθεωρημένο «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος»της Επιδαύρου που, όπως ήδη εκτέθηκε, είχε θεσπίσει η Α΄ Εθνική Συνέλευση την 1η Ιανουαρίου 1822, θεσπίσθηκε από την Β΄ Εθνική Συνέλευση, την 13η Απριλίου 1823, για να μείνει στηνΣυνταγματική μας Ιστορία ως ο «Νόμος της Επιδαύρου». Αν ανατρέξουμε στο χρονικό τηςσυγκυρίας, μέσα στην οποία η Β΄ Εθνική Συνέλευση οδηγήθηκε στην ψήφιση του Συντάγματος αυτού, μάλλον πρέπει να δεχθούμε ότι οι μελέτες που του έχουν αφιερωθεί δεν είναι –τόσο σε αριθμό όσο και, κυρίως, σε ουσία– εκείνες που του αναλογούν σύμφωνα με την σημασία του στο πλαίσιο της οργάνωσης των συνταγματικών αντηρίδων του, υπό «εκκόλαψη» ακόμη, Νεότερου Ελληνικού Κράτους. Με άλλες λέξεις το Σύνταγμα του Άστρους του 1823 –εφεξής ο «Νόμος της Επιδαύρου»– αξίζει να ερευνηθεί, ιστορικώς και θεσμικώς, ακόμη περισσότερο, αν αναλογισθούμε την όλη συμβολή του στην σταδιακή εμπέδωση των συνταγματικών μας θεσμών εκείνη την κρίσιμη και ταραγμένη περίοδο της Εθνεγερσίας του 1821, που προηγήθηκε της κατά τα προμνημονευόμενα ίδρυσης του Νεότερου Ελληνικού Κράτους με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το οποίο υπογράφηκε από την Αγγλία, την Γαλλία και την Ρωσία την 3η Φεβρουαρίου1830.
Α. Οι περί των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διατάξεις του «Νόμου της Επιδαύρου»
Ο «Νόμος της Επιδαύρου» επέφερε σημαντικές και, οπωσδήποτε, βελτιωτικές αλλαγές ως προς τις εγγυήσεις της ακώλυτης άσκησης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου,διευρύνοντας τον αριθμό τους και «εμπλουτίζοντας» ουσιωδώς τις σχετικές ρυθμίσεις του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος». Ήταν ακριβώς αυτή η τομή του «Νόμου τηςΕπιδαύρου», η οποία προσέθεσε νέα και άκρως θετικά χαρακτηριστικά ως προς τηνδημοκρατική του διάσταση στο πλαίσιο της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και, συνακόλουθα, ως προς την προοδευτική φιλελεύθερη δομή και λειτουργία του. Τούτο προκύπτει σαφώς από τις ίδιες τις διατάξεις του πρώτου («περί Θρησκείας») και του δεύτερου («Περί των Πολιτικών Δικαιωμάτων των Ελλήνων») Τμήματος του «Νόμου της Επιδαύρου», οι οποίες έχουν ως εξής:
«§ α΄. Η επικρατουσα θρησκεία εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν ειναι η της ΑνατολικηςΟρθοδόξου του Χριστου Εκκλησίας· ανέχεται όμως η Διοίκησις της Ελλάδος πασαν άλληνθρησκείαν, καί αι τελεταί καί ιεροπραγίαι εκάστης αυτων εκτελουνται ακωλύτως.
§ β΄. Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν, εισίν Έλληνες, καί απολαμβάνουσιν άνευ τινός διαφορας όλων των πολιτικων δικαιωμάτων.Ομοίως Έλληνές εισι, καί των αυτων δικαιωμάτων απολαμβάνουσιν, όσοι έξωθεν ελθόντες,καί τήν Ελληνικήν φωνήν πάτριον έχοντες, καί εις Χριστόν πιστεύοντες ζητήσωσι,παρρησιαζόμενοι εις τοπικήν Ελληνικης Επαρχίας Αρχήν, νά εγκαταριθμηθωσι δι’ αυτης εις τούς πολίτας Έλληνας.
γ΄. Όλοι οι Έλληνες εισίν ισοι ενώπιον των Νόμων, άνευ τινός εξαιρέσεως.
δ΄. Όσοι έξωθεν ελθόντες κατοικήσωσιν, ή παροικήσωσιν εις τήν Επικράτειαν της Ελλάδος,εισιν ισοι μέ τούς Έλληνας ενώπιον των νόμων.
ε΄. Όλοι οι Έλληνες ειναι δεκτοί επίσης εις τά πολιτικά καί στρατιωτικά, καί εις όλας εν γένειτάς τιμάς· δοτήρ δέ τούτων μόνη εκάστου η αξιότης.
ς΄. Η ιδιοκτησία, τιμή, καί ασφάλεια εκάστου Έλληνος, καί παντός ανθρώπου, εντός της Επικρατείας ευρισκομένου, ειναι υπό τήν προστασίαν των Νόμων.
ζ΄. Όλαι αι εισπράξεις πρέπει νά διανέμωνται δικαίως, καί αναλόγως εις όλους τούς κατοίκους της Επικρατείας· καμμία δ’ είσπραξις δέν γίνεται άνευ προεκδοθέντος Νόμου· καί κανένας Νόμος περί εισπράξεως δέν εκδίδεται, ειμή διά έν καί μόνον έτος.
η΄. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα νά κοινοποιωσιν άλλως τε καί διά των τύπων τάς δοξασίαςτων, αλλά μέ τούς ακολούθους τρεις όρους·
α΄. Νά μή γίνεται λόγος κατά της χριστιανικης θρησκείας.
β΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τάς κοινως αποδεδεγμένας αρχάς της ηθικης.
γ΄. Νά αποφεύγωσι πασαν προσωπικήν ύβριν.
θ΄. Εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν ούτε πωλειται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος· αργυρώνητος δέπαντός γένους, καί πάσης θρησκείας, άμα πατήσας τό Ελληνικόν έδαφος, ειναι ελεύθερος, καίαπό τόν δεσπότην αυτου ακαταζήτητος.
ι΄. Κανένας δεν δύναται νά βιασθη νά διαφύγη τό ανηκον κριτήριον.
ια΄. Καθένας δύναται νά αναφέρηται πρός τό Βουλευτικόν εγγράφως προβάλλων τήν γνώμην του περί παντός πράγματος.
ιβ΄. Η Διοίκησις πολιτογραφει αλλοεθνεις κατά τούς ακολούθους όρους·
α΄. Νά διατρίψωσι πέντε ολόκληρα έτη, καί εις τό διάστημα τουτο νά μήν αποδειχθωσι ποτέεγκληματίαι, καί νά αποκτήσωσιν εντός του πενταετους διαστήματος ακίνητα κτήματα εν τηΕπικρατεία.
β΄. Τά μεγάλα ανδραγαθήματα, καί αι σημαντικαί εκδουλεύσεις εις τάς χρείας της Πατρίδος, ενούμεναι μέ τήν χρηστότητα των ηθων, ειναι δικαιώματα ικανά εις πολιτογράφησιν.
ιγ΄. Ο πολιτογραφούμενος απολαμβάνει αμέσως τά δικαιώματα, κατά τούς §. β΄. ς΄. καί ή. τό δέδικαίωμα του Παραστάτου, μετά δέκα έτη της πολιτογραφήσεως.»
Β. Τα βασικά χαρακτηριστικά των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο πλαίσιο του «Νόμου της Επιδαύρου»
Από τις κατά τ’ ανωτέρω διατάξεις του «Νόμου της Επιδαύρου» προκύπτουν και τα ακόλουθα ως προς την δι’ αυτών κατοχύρωση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου:
1. Περί Θρησκείας και Πολιτικών Δικαιωμάτων
Με τις διατάξεις των άρθρων α΄ και β΄ του Α΄ και Β΄ Κεφαλαίου του Α΄ και Β΄ Τμήματος, ο «Νόμος της Επιδαύρου» επανέλαβε κατά πρώτο λόγο τις εγγυήσεις που αφορούν την Θρησκευτική Ελευθερία, όπως αυτές είχαν καθιερωθεί από το «ΠροσωρινόνΠολίτευμα της Ελλάδος». Πλην όμως ως προς την άσκηση των Πολιτικών Δικαιωμάτων επέφερε καίρια διεύρυνση, προς δύο κατευθύνσεις:
α) Από την μία πλευρά στους φορείς των Πολιτικών Δικαιωμάτων συμπεριέλαβε όχι μόνοτους αυτόχθονες κατοίκους της Ελληνικής Επικράτειας που «πιστεύουν εις Χριστόν»αλλά και όσους ήλθαν από την αλλοδαπή και μιλούσαν την Ελληνική Γλώσσα, εφόσον «πιστεύουν εις Χριστόν», και παρουσιάσθηκαν ενώπιον της αρμόδιας αρχής μιας Ελληνικής Επαρχίας και ζήτησαν την «πολιτογράφησίν» τους. Ας σημειωθεί ότι η προϋπόθεση της «πίστεως εις Χριστόν» δεν καθιερώθηκε τόσο για θρησκευτικούς, αμιγώς, λόγους όσο για να εγγυηθεί, σε αυτή την κρίσιμη περίοδο κατά την οποία δενείχε ακόμη ευοδωθεί η Εθνεγερσία, την ομοιογένεια των Ελλήνων Πολιτών προκειμένου να είναι μεγαλύτερη και αποτελεσματικότερη η συμβολή τους στην οριστική αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού, αφού είχαν νωπή την μνήμη των επί αιώνες φρικτών συνεπειών του.
β) Και, από την άλλη πλευρά –και πάλι σε ό,τι αφορά την άσκηση των Πολιτικών Δικαιωμάτων– επέφερε μια διόλου ευκαταφρόνητη διεύρυνση του Εκλογικού Σώματος, ορίζοντας ότι το δικαίωμα του εκλέγειν έχουν οι «άνδρες», γενικώς, και όχι μόνον οι «γέροντες», όπως ίσχυε από το καθεστώς του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος». Επιπροσθέτως, μειώθηκε το όριο ηλικίας των εκλογίμων από τα 30 στα 25 έτη.
2. Η κατάργηση της δουλείας
Ρηξικέλευθη και καθοριστική για τον όλο Ανθρωπιστικό χαρακτήρα του «Νόμου της Επιδαύρου» ήταν η διάταξη του άρθρου θ΄ του Β΄ Κεφαλαίου του Β΄ Τμήματος για την κατάργηση της δουλείας, με την εξής όπως προαναφέρθηκε, εμβληματική, διατύπωση: «Εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, ούτε πωλειται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος. αργυρώνητος δέ παντός γένους, καί πάσης θρησκείας, άμα πατήσας τό Ελληνικόν έδαφος, ειναι ελευθερος, καί από τόν δεσπότην αυτού ακαταζήτητος». Είναι προφανές ότι η ως άνω διάταξη όχι μόνον επέφερε την κατάργηση της δουλείας εντός της Ελληνικής Επικράτειας. Αλλά καικαθιέρωσε, κατά τρόπο πρωτόγνωρο για την εποχή εκείνη διεθνώς, ένα είδος «ασύλου»εντός της Ελληνικής Επικράτειας ως προς αλλοδαπούς που τελούσαν υπό lato sensu καθεστώς δουλείας και εισέρχονταν στην Ελληνική Επικράτεια. Γι’ αυτούς το καθεστώς της δουλείας δεν υφίστατο, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, από την στιγμή που πατούσαν σε Ελληνικόέδαφος. Είναι επίσης προφανές ότι η ως άνω διάταξη σηματοδοτούσε την αμετάκλητη πρόθεση και απόφαση των αγωνιζόμενων ακόμη Ελλήνων να κόψουν και τις τελευταίεςρίζες του τυραννικού ζυγού της Oθωμανικής Αυτοκρατορίας, στέλνοντας urbi et orbi τομήνυμα ότι τουλάχιστον ο Δημοκρατικός και Πολιτισμένος κόσμος των χρόνων εκείνων, πέραν της Ελληνικής Επικράτειας, δεν ήταν νοητό να αποδέχεται τις απεχθείς πρακτικές της, οι οποίες ήταν εντελώς αντίθετες με κάθε έννοια σεβασμού της αξίας του Ανθρώπου και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητάς του υπό καθεστώς πραγματικήςΑντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας. Μίας Δημοκρατίας η οποία, εκ φύσεως, μπορεί να λειτουργήσει κατά την αποστολή της μόνον ως εγγύηση της ακώλυτης άσκησης όλων, ανεξαιρέτως, των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
3. Η αρχή της Ισότητας
Με τις διατάξεις των άρθρων γ΄, δ΄, ε΄και ζ΄ του Β΄ Κεφαλαίου του Β΄ Τμήματος, ο «Νόμος της Επιδαύρου» καθιέρωσε πρόσθετες εγγυήσεις για την εφαρμογή της θεμελιώδους αρχής της Ισότητας, υπό την αναλογική της έννοια, που σήμαινε ίση μεταχείριση ουσιωδώς όμοιων καταστάσεων και άνιση μεταχείριση ουσιωδώς ανόμοιων καταστάσεων. Ιδιαίτερη δε έμφαση πρέπει να δοθεί στην διάταξη εκείνη του ως άνω άρθρου ζ΄, η οποία ρύθμισε με πιο ολοκληρωμένο τρόπο την αρχή της ισότητας ενώπιον των δημόσιων βαρών στο ευρύτερο φορολογικό πεδίο, προσθέτοντας στην αντίστοιχη διάταξη του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος» την εγγύηση ότι κάθε νόμος περί εισπράξεων υπέρ του Δημοσίου εκδίδεται και ισχύει για ένα, και μόνο, έτος.
4. Λοιπά Ατομικά Δικαιώματα
Με τις διατάξεις του άρθρου στ΄ του Β΄ Κεφαλαίου του Β΄ Τμήματος, ο «Νόμος της Επιδαύρου» θεσμοθέτησε την προστασία της Ιδιοκτησίας, της Τιμής και της Ασφάλειας όχι μόνο για τους Έλληνες. Αλλά και για κάθε Άνθρωπο που βρίσκεται εντός της ΕλληνικήςΕπικράτειας. Όπως είναι προφανές, και οι διατάξεις αυτές έρχονται να προστεθούν στην τόνωση του ανόθευτου Ανθρωπιστικού και Δημοκρατικού χαρακτήρα του «Νόμου τηςΕπιδαύρου», αφού οι προβλέψεις του διασφάλιζαν την προστασία του Ανθρώπου γενικώς,και όχι μόνο του Έλληνα Πολίτη. Με τις διατάξεις του άρθρου η΄ του Β΄ Κεφαλαίου του Β΄Τμήματος, ο «Νόμος της Επιδαύρου» έθεσε τις βάσεις για την Ελευθερία του Τύπου, υπότον όρο η Ελευθερία αυτή να μην προσβάλλει την Χριστιανική Θρησκεία και τις κοινώςαποδεκτές αρχές της Ηθικής και να μην επιτρέπει την διατύπωση προσωπικών ύβρεων. Μετην διάταξη του άρθρου ια΄ του Β΄ Κεφαλαίου του Β΄ Τμήματος του «Νόμου της Επιδαύρου» θεσμοθετήθηκε το δικαίωμα του αναφέρεσθαι προς το «Βουλευτικόν»,εγγράφως και για την διατύπωση γνώμης «περί παντός πράγματος». Αν αναχθούμε στασύγχρονα συνταγματικά και κοινοβουλευτικά δεδομένα, η ως άνω ρύθμιση μπορεί να θεωρηθεί και ως προάγγελος μίας μορφής κοινοβουλευτικού ελέγχου για κάθε όργανο του Κράτους, και πρωτίστως για τα όργανα της Εκτελεστικής Εξουσίας. Η διάταξη του άρθρουι΄ του Β΄ Κεφαλαίου του Β΄ Τμήματος του «Νόμου της Επιδαύρου» έθεσε τις βάσεις για τηνκατοχύρωση του δικαιώματος του «φυσικού δικαστή», καθιερώνοντας την, επίσης πρωτοποριακή για τα δεδομένα της εποχής εκείνης, εγγύηση ότι ουδείς «δύναται νά βιασθηνά διαφύγη τό ανηκον κριτήριον». Στην διάταξη αυτή πρέπει να προστεθεί και εκείνη τουπβ΄ του Θ΄ Κεφαλαίου του Ζ΄ Τμήματος του «Νόμου της Επιδαύρου», η οποία όριζε ότιουδείς μπορεί να κρατηθεί στην φυλακή για χρονικό διάστημα που υπερβαίνει το εικοσιτετράωρο, χωρίς να πληροφορηθεί επισήμως την αιτία της φυλάκισής του, και για χρονικό διάστημα που υπερβαίνει τις τρεις ημέρες, χωρίς να αρχίσει η διαδικασία εκδίκασης της κατά περίπτωση εγκληματικής του πράξης.
IV. Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στο «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος» του 1827
Το Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827 κατά γενική ομολογία –και ανεξάρτητα από τις μετέπειτα «περιπέτειες» εφαρμογής του λόγω της αρνητικής συγκυρίας που διαμορφώθηκε– θεωρείται ως ένα από τα αρτιότερα στην συνταγματική μας ιστορία, και μάλιστα με βάση τα δεδομένα της εποχής εκείνης. Τούτο οφείλεται, κατ’ εξοχήν, στα θεσμικά του χαρακτηριστικά, τα οποία αναδεικνύουν την πρώιμη επιρροή και εμπέδωση εξαιρετικά προωθημένων φιλελεύθερων δημοκρατικών ιδεωδών, όπως αυτά είχαν αρχίσει να δημιουργούνται από την θεσμική και πολιτική «μήτρα» της Γαλλικής Επανάστασης του 1789 και της εξ αυτής προκύψασας Διακήρυξης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Επιπλέον, πρέπει να επισημανθεί –για λόγους που αφορούν την πορεία εξέλιξης του Νεότερου Ελληνικού Κράτους–ότι το Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827, το «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος», ήταν εκείνο, το οποίο άνοιξε τον δρόμο για την εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη του υπό ίδρυση ακόμη Ελληνικού Κράτους. Και τούτο διότι το Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827 προέβλεπε –δίχως όμως να προσδιορίζει τον τρόπο εκλογής του, παραπέμποντας απλώς σε ειδικό εκτελεστικό νόμο– ως επικεφαλής της Εκτελεστικής Εξουσίας, με ενισχυμένες εξουσίες, μονοπρόσωπο όργανο, τον «Κυβερνήτη», του οποίου η θητεία οριζόταν επταετής.
Α. Οι περί των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διατάξεις του «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος»
Το «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος», διακρίνεται εντόνως και σαφώς για την προσήλωσή του στις προωθημένες φιλελεύθερες ιδέες της εποχής και όσον αφορά τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου. Χαρακτηριστικές εν προκειμένω, πέραν εκείνων του άρθρου 1 «Περί Θρησκείας» και ανεξιθρησκίας, είναι οι διατάξεις των άρθρων 5-29 (Κεφάλαιον Γ΄ «Δημόσιο Δίκαιον των Ελλήνων») του ως άνω Συντάγματος που έχουν ως εξής:
«5. Η Κυριαρχία ενυπάρχει εις τό Έθνος· πασα εξουσία πηγάζει εξ αυτου, καί υπάρχει υπέρ αυτου.
6. Οι Έλληνες ειναι,
α΄. Όσοι αυτόχθονες της Ελληνικης Επικρατείας, πιστεύουσιν εις Χριστόν.
β΄. Όσοι από τούς υπό τόν Οθωμανικόν ζυγόν, πιστεύοντες εις Χριστόν, ηλθαν καί θάέλθωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, διά νά συναγωνισθωσιν ή νά κατοικήσωσιν εις αυτήν.
γ΄. Όσοι εις ξένας Επικρατείας, ειναι γεννημένοι από πατέρα Έλληνα.
δ΄. Όσοι αυτόχθονες καί μή, καί οι τούτων απόγονοι, πολιτογραφηθέντες εις ξένας Επικρατείας πρό της δημοσιεύσεως του παρόντος Συντάγματος, έλθωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, καί ορκισθωσι τόν Ελληνικόν όρκον.
ε΄. Όσοι ξένοι έλθωσι καί πολιτογραφηθωσιν.
7. Όλοι οι Έλληνες ειναι ίσοι ενώπιον των νόμων.
8. Όλοι οι Έλληνες ειναι δεκτοί, έκαστος κατά τό μέτρον της προσωπικης του αξίας, εις όλα τάδημόσια επαγγέλματα, πολιτικά καί στρατιωτικά.
Τό δικαίωμα της Αντιπροσωπείας καί Πληρεξουσιότητος θά κανονισθη εις τόν περίεκλογης νόμον, ο οποιος θά επιδιορθωθη καί δημοσιευθη από τήν Βουλήν.
9. Όσοι ξένοι έλθωσι νά κατοικήσωσιν ή νά παροικήσωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, ειναι ίσοι ενώπιον των πολιτικων Νόμων.
10. Αι εισπράξεις διανέμονται εις όλους τούς κατοίκους της Επικρατείας δικαίως, καί αναλόγως της περιουσίας εκάστου. Καμμία δέ είσπραξις δέν γίνεται χωρίς προεκδομένον νόμον, καίκανείς νόμος περί εισπράξεως δέν εκδίδεται ειμή δι’ έν καί μόνον έτος.
11. Ο νόμος ασφαλίζει τήν προσωπικήν εκάστου ελευθερίαν· κανείς δέν ημπορει νά εναχθη ήφυλακωθη ειμή κατά τούς νομικούς τύπους.
12. Η ζωή, η τιμή καί τά κτήματα εκάστου, εντός της Επικρατείας ευρισκομένου, ειναι υπό τήνπροστασίαν των νόμων.
13. Καμμία διαταγή περί εξετάσεως καί συλλήψεως οποιωνδήποτε προσώπων καί πραγμάτων δέν ημπορει νά εκδοθη, χωρίς νά στηρίζεται εις ικανά δείγματα, καί νά περιγράφη τόν τόπον της εξετάσεως, καί τά πρόσωπα καί πράγματα τά οποια πρέπει νά συλληφθωσιν.
14. Εις όλας τάς εγκληματικάς διαδικασίας έκαστος έχει τό δικαίωμα νά ζητη τήν αιτίαν καίφύσιν της εις αυτόν προσαφθείσης κατηγορίας, νά αντεξετάζεται πρός τούς κατηγόρους καίτούς μάρτυρας, νά παρουσιάζη μαρτυρίας υπέρ εαυτου, νά λαμβάνη εις βοήθειάν του συμβούλους, καί νά ζητη ταχειαν απόφασιν από τό δικαστήριον.
15. Έκαστος πρό της καταδίκης του δέν λογίζεται ένοχος.
16. Κανείς δέν κρίνεται δίς δι’ έν καί τό αυτό αμάρτημα, καί δέν καταδικάζεται ουδέπροσωρινως στερειται τά κτήματά του, χωρίς προηγουμένην διαδικασίαν. Πασα δέ υπόθεσις, άπαξ οριστικως δικασθεισα, δεν αναθεωρειται.
17. Η Κυβέρνησις ημπορει ν’ απαιτήση τήν θυσίαν των κτημάτων τινός διά δημόσιον όφελος,αποχρώντως αποδεδειγμένον, αλλά διά προηγουμένης αποζημιώσεως.
18. Αι βάσανοι καί αι δημεύσεις απαγορεύονται.
19. Ο νόμος δέν ημπορει νά έχη οπισθενεργόν δύναμιν.
20. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα νά συσταίνωσι καταστήματα παντός είδους, παιδείας, φιλανθρωπίας, βιομηχανίας καί τεχνων, καί νά εκλέγωσι διδασκάλους διά τήν εκπαίδευσίν των.
21. Εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, ούτε πωλειται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος. Αργυρώνητος δέή δουλος παντός γένους καί πάσης θρησκείας, καθώς πατήση τό Ελληνικόν έδαφος, ειναι ελεύθερος καί από τόν δεσπότην αυτου ακαταζήτητος.
22. Κανείς δεν δύναται ν’ αποφύγη τό ανηκον δικαστήριον, ουδέ νά εμποδισθη από τό νάκαταφύγη εις αυτό.
23. Κανείς δέν δύναται νά μείνη εις φυλακήν πλέον των εικοσιτεσσάρων ωρων, χωρίς νάπληροφορηθη επισήμως τάς αιτίας της φυλακώσεώς του· καί πλειότερον των τριων ημερων,χωρίς ν’ αρχίση η εξέτασις.
24. Ο Κληρος, κατά τούς κανόνας της Αγίας καί Ιερας ημων Εκκλησίας, δέν εμπεριπλέκεται εις κανέν δημόσιον υπούργημα· μόνοι δέ οι Πρεσβύτεροι έχουσι τό δικαίωμα του εκλογέως.
25. Καθείς δύναται ν’ αναφέρεται πρός τήν Βουλήν εγγράφως, προβάλλων τήν γνώμην του περίπαντός δημοσίου πράγματος.
26. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα, χωρίς προεξέτασιν νά γράφωσι καί νά δημοσιεύωσιν ελευθέρως διά του τύπου ή αλλέως τούς στοχασμούς καί τάς γνώμας των, φυλάττοντες τούςακολούθους όρους·
α΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τάς αρχάς της Χριστιανικης θρησκείας.
β΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τήν σεμνότητα.
γ΄. Ν’ αποφεύγωσι πασαν προσωπικήν ύβριν καί συκοφαντίαν.
27. Κανένας τίτλος ευγενείας δέν δίδεται από τήν Ελληνικήν Πολιτείαν· καί κανείς Έλλην εις αυτήν δέν ημπορει, χωρίς τήν συγκατάθεσιν του Κυβερνήτου, νά λάβη υπούργημα, δωροναμοιβήν, αξίωμα ή τίτλον παντός είδους από κανένα Μονάρχην, Ηγεμόνα, ή από εξωτερικήν Επικράτειαν.
28. Τά επίθετα Εκλαμπρότατος, Εξοχώτατος, κ.τ.λ. δέν δίδονται εις κανένα Έλληνα εντός της Επικρατείας.
Εις μόνον τόν Κυβερνήτην δίδεται τό επίθετον Εξοχώτατος· αλλά καί τουτο συμπαύει μέ τόαξίωμά του.
29. Κανείς αυτόχθων, ή πολιτογραφημένος Έλλην, κατοικων εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν καίαπολαμβάνων τά δικαιώματα του πολίτου, δέν δύναται νά καταφύγη εις προστασίαν ξένηςΔυνάμεως· αλλέως παύει να ηναι πολίτης Έλλην.
Β. Τα βασικά χαρακτηριστικά των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο πλαίσιο του «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος»
Από τις κατά τ’ ανωτέρω διατάξεις του «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος»προκύπτουν και τα ακόλουθα ως προς την δι’ αυτών κατοχύρωση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου:
1. Στο Α΄ Κεφάλαιο, και συγκεκριμένα με τις διατάξεις του άρθρου 1, καθιερώνεται μεν ωςεπικρατούσα θρησκεία εκείνη της «Ορθοδόξου Εκκλησίας του Χριστου», όμως εξίσου καθιερώνεται ρητως, ως θεμελιωδες δικαίωμα, η Θρησκευτική Ελευθερία: «Καθείς εις τήν Ελλάδα επαγγέλλεται τήν θρησκεία του ελευθέρως, καί διά τήν λατρείαν αυτης έχει ίσην υπεράσπισιν».
2. Στο Γ΄ Κεφάλαιο, και υπό τον τίτλο «Δημόσιον δίκαιον των Ελλήνων», εισάγεται, μεεξαιρετικά προοδευτικό πνεύμα, σειρά ρυθμίσεων περί βασικών γενικών αρχών με συνταγματική ισχύ καθώς και περί των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, μεταξύ των οποίων δεσπόζουσα είναι η θέση:
α) Της κατά τις διατάξεις του άρθρου 7 αρχής της Ισότητας: «Όλοι οι Έλληνες ειναι ίσοι ενώπιον των νόμων». Οι επόμενες διατάξεις του Κεφαλαίου τούτου εξειδικεύουν τηναρχή της Ισότητας, υιοθετώντας εγγυήσεις:
α1) Αναφορικά με την αρχή της αξιοκρατίας, κατά τις διατάξεις του άρθρου 8: «Όλοι οιΈλληνες ειναι δεκτοί έκαστος κατά τό μέτρον της προσωπικης του αξίας, εις όλα τάδημόσια επαγγέλματα, πολιτικά καί στρατιωτικά».
α2) Αναφορικά με την αρχή της Ισότητας ενώπιον των δημόσιων βαρών, κατά τις διατάξεις του άρθρου 10: «Αι εισπράξεις διανέμονται εις όλους τούς κατοίκους της επικρατείας δικαίως, καί αναλόγως της περιουσίας εκάστου. Καμμία δέ είσπραξις δέν γίνεται χωρίς προεκδεδομένον νόμον, καί κανείς νόμος περί εισπράξεως δέν εκδίδεται ειμή δι’ εν καί μόνον έτος».
β) Της κατά τις διατάξεις του άρθρου 11 προσωπικής ελευθερίας: «Ο νόμος ασφαλίζει τήν προσωπικήν εκάστου ελευθερίαν. κανείς δέν ημπορει νά εναχθη ή φυλακωθή ειμή κατάτούς νομικούς τύπους».
γ) Του κατά τις διατάξεις του άρθρου 17 δικαιώματος στην ιδιοκτησία, με παράλληλη μάλιστα εισαγωγή εγγυήσεων για την δυνατότητα αναγκαστικής απαλλοτρίωσης: «ΗΚυβέρνησις ημπορει ν’ απαιτήση τήν θυσίαν των κτημάτων τινός, διά δημόσιον όφελος, αποχρώντως αποδεδειγμένον, αλλά διά προηγουμένης αποζημιώσεως».
δ) Της κατά τις διατάξεις του άρθρου 19 αρχής της μη αναδρομικότητας του νόμου: «Ο νόμος δέν ημπορει νά έχη οπισθενεργόν δύναμιν».
ε) Του κατά τις διατάξεις του άρθρου 25 δικαιώματος του αναφέρεσθαι: «Καθείς δύναται ν’ αναφέρεται πρός τήν Βουλήν εγγράφως, προβάλλων τήν γνώμην του περί παντός δημοσίου πράγματος».
στ) Της κατά τις διατάξεις του άρθρου 26 ελευθερίας του τύπου: «Οι Έλληνες έχουσι τόδικαίωμα χωρίς πρό εξέτασιν νά γράφωσι, καί νά δημοσιεύωσιν ελευθέρως διά του τύπου ή αλλέως τούς στοχασμούς καί τά γνώμας των, φυλάττοντες τούς ακολούθους όρους: α΄ Νάμήν αντιβαίνωσιν εις τάς αρχάς της χριστιανικης θρησκείας. β΄ Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τήν σεμνότητα. γ΄ Νά αποφεύγωσι πασαν προσωπικήν ύβριν καί συκοφαντίαν».
3. Τέλος –καίτοι τούτο ενέχει περισσότερο συμβολική αξία– είναι χαρακτηριστικό ότι οιδιατάξεις του άρθρου 27 διακηρύσσουν, πανηγυρικώς και εκτενώς, την απαγόρευση απονομής τίτλων ευγενείας: «Κανένας τίτλος ευγενείας δέν δίδεται από τήν Ελληνικήπολιτείαν. καί κανείς Έλλην εις αυτήν δέν ημπορει, χωρίς τήν συγκατάθεσιν του Κυβερνήτου, νά λάβη υπούργημα, δωρον, αμοιβήν, αξίωμα, ή τίτλον παντός είδους από κανένα μονάρχη, ηγεμόνα ή από εξωτερικήν επικράτειαν».
Επίλογος
Τα ιστορικά τεκμήρια αποδεικνύουν, με ενάργεια, ότι όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων, πριν και μετά την έκρηξη της Εθνεγερσίας του 1821, ήταν η δημιουργία ενός ανεξάρτητου και αυτόνομου Έθνους-Κράτους, βασισμένου στις φιλελεύθερες αρχές της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και της κατοχύρωσης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τις οποίες εγγυάται ένα δημοκρατικώς θεσπισμένο Σύνταγμα. Προς την κατεύθυνση αυτή είχαν συμβάλει, καθοριστικώς, τα ρεύματα του Διαφωτισμού αλλά και του Ρομαντισμού στην Ευρώπη, καθώς και ο Φιλελευθερισμός, από τον οποίο διαπνέονταν οι θεσμοί που είχαν προκύψει από την Αμερικανική Επανάσταση του 1776 και, ιδίως, από την Γαλλική Επανάσταση του 1789. Αυτό το όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων καταγράφεται, με διαφορετικές βεβαίως μορφές αλλά μ’ ενιαία εν τέλει κατάληξη, τόσο στο έργο του Ρήγα Βελεστινλή προ του 1821, όσο και σε όλα, σχεδόν, τα συνταγματικά κείμενα μετά την Εθνεγερσία του 1821, από τα Τοπικά Πολιτεύματα ως τα προσωρινά Συντάγματα που προηγήθηκαν του οριστικού «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος», το 1827. Ενός Συντάγματος με πρωτοποριακές για την εποχή του δημοκρατικές διαστάσεις και με μεγάλη θεσμική πληρότητα, το οποίο παραμένει πραγματικό ορόσημο στην διαδρομή της όλης συνταγματικής ιστορίας της Ελλάδας. Πρέπει δε να αναδειχθεί το γεγονός ότι αυτή η συνταγματική εξέλιξη, πρινακόμη ιδρυθεί το Νεότερο Ελληνικό Κράτος με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830, διαμορφώθηκε παρά τους, ορατούς, κινδύνους αντίδρασης των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής και της «Ιεράς Συμμαχίας», που δεν συναινούσαν στην δημιουργία του πρώτου, κατ’ ουσίαν, Έθνους-Κράτους στον Ευρωπαϊκό χώρο, οργανωμένου πάνω στην βάση των φιλελεύθερων θεσμών μιας γνήσιας Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας. Τα ίδια όμως ως άνω ιστορικά τεκμήρια αποδεικνύουν ότι αυτό το δημοκρατικό και φιλελεύθερο όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων, ως προς το Ελληνικό Έθνος-Κράτος, έμελλε να προσκρούσει, με καταστροφικές συνέπειες, κυρίως στις εμφύλιες αντιπαλότητες και στις αντίστοιχες συγκρούσεις μεταξύ των Ελλήνων, «προϊόν» του χρόνιου, οιονεί «εθνικού» μας, μειονεκτήματος, της διχόνοιας και του διχασμού. Έτσι τα κατά καιρούς Συντάγματα έμειναν, κατά κανόνα, «γράμμα κενό περιεχομένου», λόγω μη ουσιαστικής εφαρμογής τους.
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ
I
Ρήγα Βελεστινλή
«Τα Δίκαια του Ανθρώπου»
Άρθρ. 1. Ο σκοπός οπου απ’ αρχης κόσμου οι άνθρωποι εσυμαζώχθησαν από τά δάση τήν πρώτην φοράν διά νά κατοικήσουν όλοι μαζύ κτίζοντες χώρας καί πόλεις, ειναι διά νά συμβοηθωνται, καί νάζωσιν ευτυχισμένοι, καί όχι νά συναντιτρώγωνται, ή νά ρουφα τό αιμά τους ένας.
Τότε έκαμαν βασιλέα διά νά αγρυπνη εις τά συμφέροντά των, διά νά ηναι βέβαιοι εις τήν απόλαυσιντων φυσικων δικαίων, τά οποια δέν έχει τήν άδειαν νά τούς τά αφαιρέση κανένας επί της γης.
Άρθρ. 2. Αυτά τά φυσικά δίκαια ειναι, πρωτον τό νά είμεθα όλοι ίσοι, καί όχι ο ένας κατώτερος απότόν άλλον· – δεύτερον, νά είμεθα ελεύθεροι καί όχι ο ένας σκλάβος του αλλουνου· – τρίτον, νάείμεθα σύγουροι εις τήν ζωήν μας, καί κανένας νά μήν ημπορει νά μας τήν πάρη αδίκως, καί κατάτήν φαντασίαν· – καί τέταρτον, τά κτήματα οπου έχομεν, κανένας νά μήν ημπορη νά μας εγγίζη, αλλ’ ειναι ιδικά μας καί των κληρονόμων μας.
Άρθρ. 3. Όλοι οι άνθρωποι, Χριστιανοί καί Τουρκοι, κατά φυσικόν λόγον ειναι Ίσοι· όταν πταίσητινάς, οποιασδήποτε καταστάσεως, ο νόμος ειναι ο αυτός διά τό πταισμα καί αμετάβλητος· ήγουν δέν παιδεύεται ο πλούσιος ολιγώτερον καί ο πτωχός περισσότερον διά τό αυτό σφάλμα, άλλ’ Ίσια Ίσια.
Άρθρ. 4. Ο νόμος ειναι εκείνη η ελευθέρα απόφασις, οπου μέ τήν συγκα- τάθεσιν όλου του λαουέγεινεν· ήγουν όλοι θέλομεν ότι ο φονεύς νά φονεύεται, αυτός λέγεται νόμος, καί ειναι ο ίδιος διάόλους μας εις τό νά παιδεύση· καί πάλιν άλλος οπου υπερασπίζεται· ήγουν όλοι θέλομεν νάεξουσιάζωμεν τά υποστατικά μας, κανένας λοιπόν δέν έχει τήν άδειαν νά μας πάρη δυναστικώς τίποτες· αυτός ειναι νόμος, επειδή μοναχοί μας τόν δεχόμεθα καί τόν θέλομεν. Ο νόμος έχει πάντοτε νά προστάξη ό,τι πραγμα ειναι δίκαιον καί ωφέλιμον εις τήν συγκοινωνίαν της ζωης μας, καί νάεμποδίζη εκεινο οπου μας βλάπτει.
Άρθρ. 5. Όλοι οι συμπολιται ημπορουν νά έμβουν εις αξίας, καί δημόσια οφφίκια. Τά ελεύθερα γένη δέν γνωρίζουν καμμίαν αξίαν προτιμήσεως εις τάς εκλογάς των, παρά τήν φρόνησιν καί τήν προκοπήν· ήγουν καθένας όταν ηναι άξιος καί προκομμένος διά μίαν δημοσίαν δούλευσιν ημπορεινά τήν αποκτήση· εξ εναντίας δέ, μήν όντας άξιος αλλά χυδαιος, δέν πρέπει νά τω δοθη, διότι μήν ηξεύρωντας πως νά τήν εκτελέση προσκρούει, καί βλάπτει τό κοινόν μέ τήν αμάθειαν καί τήν ανεπιδεξιότητά του.
Άρθρ. 6. Η ελευθερία ειναι εκείνη η δύναμις, όπου έχει ο άνθρωπος εις τό νά κάμη όλον εκείνο, οπου δέν βλάπτει εις τά δίκαια των γειτόνων του· αυτή έχει ως θεμέλιον τήν φύσιν, διατί φυσικάαγαπωμεν νά είμεθα ελεύθεροι· έχει ως κανόνα τήν δικαιοσύνην, διατί η δικαία ελευθερία ειναι καλή· έχει ως φύλακα τόν νόμον, διατί αυτός προσδιορίζει, έως που πρέπει νά είμεθα ελεύθεροι. Τόηθικόν σύνορον της ελευθερίας ειναι τουτο τό ρητόν. Μήν κάμης εις τόν άλλον, εκεινο οπου δέν θέλεις νά σέ κάμουν.
Άρθρ. 7. Τό δίκαιον του νά φανερώνωμεν τήν γνώμη μας καί τούς συλλογι- σμούς μας, τόσον μέ τήν τυπογραφίαν, όσον καί μέ άλλον τρόπον· τό δίκαιον του νά συναθροιζώμεθα ειρηνικως, η ελευθερία κάθε είδους θρησκείας χριστιανισμου, τουρκισμου, Ιουδαϊσμου, καί τά λοιπά, δέν ειναι εμποδισμένα εις τήν παρουσαν διοίκησιν.
Όταν εμποδίζωνται αυτά τά δίκαια, ειναι φανερόν πως προέρχεται τουτο από τυραννίαν, ή πως ειναι ακόμη ενθύμησις του εξοστρακισθέντος δεσποτισμου, οπου απεδιώξαμεν.
Άρθρ. 8. Η σιγουρότης, ειναι εκείνη η διαφέντευσις, οπου δίδεται από όλον τό έθνος καί τόν λαόν εις τόν κάθε άνθρωπον διά τήν φύλαξιν του υποκειμένου του, των δικαίων του, καί των υποστατικωντου· ήγουν όταν βλάψη τινάς ένα μόνον άνθρωπον, ή πάρη αδίκως τίποτες απ’ αυτόν, όλος ο λαόςπρέπει νά σηκωθη κατ’ επάνω εκείνου του δυνάστου, καί νά τόν αποδιώξη.
Άρθρ. 9. Ο νόμος έχει χρέος νά διαφεντεύη τήν κοινήν ελευθερίαν όλου του έθνους, καί εκείνην τουκάθε ανθρώπου, κατοίκου εις ταύτην τήν αυτοκρατορίαν, εναντίον της καταθλίψεως καί της δυναστείας των διοικητων· όταν αυτοί διοικουν καλως, νά τούς διαφεντεύη, ει δέ κακως, νά τούς αποβάλλη.
Άρθρ. 10. Κανένας άνθρωπος νά μήν εγκαληται εις κριτήριον, νά μή φυλακώνεται κατ’ άλλον τρόπον, παρά καθώς διορίζει ο νόμος, ήγουν όταν πταίση ο άνθρωπος, καί όχι κατά τήν φαντασίαν καί θέλησιν του κριτου. Κάθε κάτοικος όμως όταν κραχθη εις τήν κρίσιν, ή κατά νόμον πιασθη απότούς υπηρέτας του κρι- τηρίου, πρέπει νά υποταχθη ευθύς καί νά πηγαίνη νά κριθη, διατί άναντισταθη καί δέν θέλη νά πηγαίνη εις τήν κρίσιν, γίνεται πταίστης, καί αρκετόν σφάλμα ειναι, όταν ο νόμος κράζη κανέναν άνθρωπον, καί εκεινος αντιστέκεται μέ τό κακόν, καί δέν υπακούει νάπηγαίνη, όντας σίγουρος ότι δέν παιδεύεται άν ηναι αθωος.
Άρθρ. 11. Κάθε δυναστικόν επιχείρημα, οπου ήθελαν κάμη εναντίον ενός ανθρώπου οπου δένέπταισε, καί χωρίς προσταγήν του νόμου θέλουν νά τόν καταδικάσουν, εκεινο φαίνεται, πως ειναι μόνον από τό κεφάλι του κριτου, καί έργον τυραννικόν. Ο άνθρωπος λοιπόν τόν οποιον θέλουν νάδυναστεύσουν μέ αυτόν τόν τρόπον, έχει δίκαιον καί άδειαν νά αντισταθη εξ όλης του της δυνάμεως, νά τό αποβάλη μέ βίαν καί νά μήν υποταχθη.
Άρθρ. 12. Εκεινοι οπου εκδίδουν προσταγάς, ή οπου ήθελε ταις υπογράψουν, ή οπου ήθελε ταιςεκτελέσουν, ή οπου ήθελε βάλουν άλλους νά ταις τελειώσουν, λέγοντές ταις πως ειναι πράγματα αναγκαια, χωρίς νά έχη τήν είδησιν η διοίκησις, ειναι πταισται, καί έχουν νά τιμωρωνται αυστηρως.
Άρθρ. 13. Κάθε άνθρωπος οπου φαίνεται πως ειναι αθωος, άν τόν συκοφαντήσουν πως έπταισεν, εν όσω νά βεβαιωθη πως ειναι πταίστης, πως ειναι ανάγκη νά πιασθη από τούς ανθρώπους τουκριτηρίου, κάθε αυστηρότης, καθώς δέσιμον, υβρισμοί, δαρμοί οπου δέν ειναι αναγκαια διά τήνκατακράτησιν του ανθρώπου εκείνου, εν όσω νά κριθη, νά ηναι εμποδισμένα, καί μόνον αφουαποδειχθη πταίστης, τότε νά γίνεται αρχή της τιμωρίας εις τό υποκείμενόν του καθώς διαλαμβάνει ονόμος.
Άρθρ. 14. Κανένας άνθρωπος νά μή κρίνεται, καί νά μή τιμωρηται αλλέως παρά αφου ειπη όλα τάδικαιολογήματά του, καί αφου κατά τούς νόμους κραχθη εις τήν κρίσιν· καί τιμωρειται τότε μόνον όταν ηναι ένας νόμος καμωμένος, προτου νά κάμη εκεινος τό πταισμα. Ο νόμος δέ οπου ήθελε τιμωρήση εγκλήματα άπερ έγειναν εις τόν καιρόν οπου αυτός δέν ειχε συστηθη, λέγεται τυραννία· καί τό νά τμωρήση ένας νέος νόμος παλαιά εγκλήματα λέγεται ανομία. Ήγουν ένας άνθρωπος επηρε, δέν ητον κανένας νόμος οπου τό επηρε, δέν ητον κανένας νόμος οπου νά εμπόδιζε ταύτην τήν αρπαγήν, εξεδόθη έπειτα νόμος νά μήν αρπάζη ένας του άλλου πράγματα· ο άρπαξ δίδει οπίσω τόβόδι, μά δέν παιδεύεται, επειδή αυτός δέν ήξευρε πως η αρπαγή ειναι κακή.
Άρθρ. 15. Ο νόμος έχει νά προσδιορίζη παιδείας ακριβως καί αποδεικτικως αναγκαίας, αι παιδειαι αυται νά ηναι ανάλογοι κατά τό έγκλημα, καί ωφέλιμοι εις τήν συγκοινωνίαν των πολιτων. Ήγουνάν έδειρε τινάς έναν άλλον, νά δαρθη μά όχι νά αποκεφαλισθη.
Άρθρ. 16. Τό δίκαιον του νά εξουσιάζη καθ’ ένας ειρηνικως τά υποστατικά του, ειναι εκεινο τόοποιον ανήκει εις κάθε κάτοικον· ήγουν νά τά χαίρεται, νά τά μεταχειρίζεται κατά τήν θέλησίν του, νά απολαμβάνη τά εισοδήματά του, τόν καρπόν της τέχνης του, της εργασίας του, καί της φιλοπονίας του, χωρίς νά ημπορέση ποτέ κανένας νά τόν πάρη στανικως μήτε ένα λεπτόν.
Άρθρ. 17. Δέν ειναι εμποδισμένον εις τούς κατοίκους κανένα ειδος εργασίας, τέχνης, γεωργικης, πραγματείας, ή οποιονδήποτε επιχείρημα ωφέλιμον εις τήν συγκοινωνίαν. Η φιλοπονία όλων των πολιτων ημπορει νά εκτείνεται εις όλας τάς τέχνας καί μαθήσεις.
Άρθρ. 18. Κάθε άνθρωπος ημπορει νά δουλεύση έναν άλλον ως υπηρέτης, προσφέρωντας τόν καιρόν του εις χρησιν εκείνου, δέν ημπορει όμως νά πωλήση τόν εαυτό του μήτε άλλος νά τόνπωλήση, επειδή καί τό υποκείμενόν του δέν ειναι εις μόνην τήν εξουσίαν του εαυτου του, αλλά καίτης πατρίδος· ο νόμος δέν γνωρίζει, καμίαν υποδούλωσιν μήτε σκλαβίαν καί εις τούς ιδίους δούλους, σώζεται μόνον μία υπόσχεσις νά φροντίζη ο υπηρέτης διά τήν εργασίαν του, καί νά ηναι ευγνώμων πρός εκεινον οπου τόν πληρώνει μισθόν, όστις δέν έχει άδειαν μήτε νά τόν υβρίση, μήτε νά τόνδείρη· αναιρει όμως τήν συμφωνίαν, τόν πληρώνει έως εκείνην τήν στιγμήν, καί τόν αποβάλλει.
Άρθρ. 19. Κανένας δέν έχει νά υστερηθη τό παραμικρότερον μέρος των κτη- μάτων του χωρίς τόθέλημά του· άν όμως καί ειναι καμμία δημοσία χρεία, ήγουν ζητει η πατρίς τόν κηπόν του διά νάκάμη αγοράν, ή άλλο κανένα κτίριον, τότε νά ξετιμαται ο κηπος, νά πληρώνεται ο οικοκύρης, καίούτω νά γίνεται η αγορά ήτοι κτίριον.
Άρθρ. 20. Κάθε δόσιμον έχει νά γίνεται μόνον διά τό δημόσιον όφελος, καί όχι δι’ αρπαγάς ενός καίάλλου. Όλοι οι εγκάτοικοι έχουν τό δίκαιον νά συντρέξουν εις τό ρίψιμον του τευτερίου, νάαγρυπνουν εις τό σύνταγμα των δοσιμάτων, καί νά παίρνουν λογαριασμόν απ’ εκεινον οπου τάεσύναξε.
Άρθρ. 21. Αι δημόσιοι συνδρομαί καί ανταμοιβαί ειναι ένα ιερόν χρέος της πατρίδος· τό κοινόν χρεωστει μίαν βοήθειαν εις τούς δυστυχεις εγκατοίκους, τόσον εις τό νά τούς προμηθεύση νά έχουν τί νά εργάζωνται, όσον καί νά δώση τρόπον ζωης εις εκείνους, οπου δέν ημπορουν πλέον νάδουλεύσουν· ήγουν ένας γεωργός μήν έχοντας βόδια κάθεται αργός, η πατρίς έχει χρέος νά τόν δώσηκαί νά τόν προσμένη ώστε νά τά πληρώση· ένας εσακατεύθη εις τόν υπέρ πατρίδος πόλεμον, αυτήπρέπει νά τόν αναταμείψη καί νά τόν τρέφη εν όσω ζη.
Άρθρ. 22. Όλοι χωρίς εξαίρεσιν έχουν χρέος νά ηξεύρουν γράμματα, η πατρίς έχει νά καταστήσησχολεια εις όλα τά χωρία διά τά αρσενικά καί θηλυκά παιδία. Εκ των γραμμάτων γενναται ηπροκοπή μέ τήν οποίαν λάμπουν τά ελεύθερα έθνη· νά εξηγουνται οι παλαιοί ιστορικοί συγγραφεις. Εις δέ τάς μεγάλας πόλεις νά παραδίδεται η Γαλλική, καί η Ιταλική γλωσσα, η δέ Ελληνική νά ηναι απαραίτητος.
Άρθρ. 23. Η κοινή επιβεβαίωσις καί σιγουρότης του κάθε πολίτου, συνίσταται εις τήν ενέργειαν όλων των πολιτων. Ήγουν νά στοχαζώμεθα, πως όταν πάθη ένας τίποτες κακόν, εγγίζονται όλοι, καίδιά τουτο πρέπει νά βεβαιώσωμεν εις τόν καθ’ ένα τήν μεταχείρισιν καί τήν προφύλαξιν των δικαίων του. Αυτή η σιγουρότης θεμελιώνεται επάνω εις τήν αυτεξουσιότητα του έθνους, ήγουν όλον τόέθνος αδικειται, όταν αδικηται ένας μόνος πολίτης.
Άρθρ. 24. Αύτη η αυτεξουσιότης δέν έχει τό κυρος, άν τά σύνορα των δημοσίων οφφικίων δέν ηναι προσδιωρισμένα από τόν νόμον, καί άν δέν ηναι αποφασισμένον ρητως τό νά δώσουν λογαριασμόν όλοι οι αξιωματικοί.
Άρθρ. 25. Η αυτοκρατορία ειναι θεμελιωμένη εις τόν λαόν, αυτή ειναι μία, αδιαίρετος,απροσδιόριστος, καί αναφαίρετος. Ήγουν ο λαός μόνον ημπορει νά προστάζη, καί όχι ένα μέροςανθρώπων, ή μία πόλις, καί ημπορει νά προστάζη δι’ όλα χωρίς κανένα εμπόδιον.
Άρθρ. 26. Κανένα μέρος του λαου δέν ημπορει νά ενεργήση τήν δύναμιν όλου του έθνους, κάθεμέλος όμως του αυτοκράτορος λαου συναγόμενον έχει δίκαιον νά ειπη τό θέλημά του μέ μίαν σωστήν ελευθερίαν.
Άρθρ. 27. Κάθε άνθρωπος οπου ήθελεν αρπάση τήν αυτοκρατορίαν, καί τήν εξουσίαν του έθνους ευθύς νά φυλακώνεται από τούς ελευθέρους άνδρας, νά κρίνεται καί κατά τόν νόμον νά παιδεύεται.
Άρθρ. 28. Ένα έθνος έχει τό δίκαιον πάντοτε νά μετασχηματίση, καί νά μεταλλάξη, τήν νομοθεσίαν του· μιας γενεας πρόσωπα δέν ημπορουν νά καθυποτάξουν εις τούς νόμους των τά πρόσωπα, οπουθέλουν γεννηθη κατόπιν τους.
Άρθρ. 29. Κάθε πολίτης έχει ένα ίσον δίκαιον μέ τούς άλλους εις τό νά συντρέξη νά κατασταθη έναςνόμος, ή νά ονοματίση τούς αξιωματικούς, βουλευτάς, καί επιτρόπους του έθνους.
Άρθρ. 30. Τά οφφίκια της πατρίδος ειναι καθ’ αυτό πρός καιρόν, όσον θέλει καί κρίνει εύλογον ηδιοίκησις· αυτά δέν πρέπει νά θεωρωνται ως ξεχωρισταί τιμαί, μήτε ως ανταμοιβαί, αλλ’ ως χρέη απαραίτητα των πολιτων εις τό νά δουλεύσουν τήν πατρίδα των.
Άρθρ. 31. Τά εγκλήματα των επιτρόπων του έθνους, καί των αξιωματικων, ποτέ δέν έχουν νάμείνουν ατιμώρητα. Κανένας δέν έχει τό δίκαιον νά στοχάζεται τόν εαυτόν του απαραβίαστον περισσότερον από τούς άλλους. Ήγουν όταν σφάλλη μεγάλος ή μικρός, ο νόμος τόν παιδεύει αφεύκτως κατά τό σφάλμα του, άς ειναι καί ο πρωτος αξιωματικός.
Άρθρ. 32. Τό δίκαιον του νά δίδη ο κάθε πολίτης έγγραφον αναφοράν, καί νά προσκλαίεται διάκαμμίαν ενόχλησιν, οπου τω γίνεται πρός εκείνους, οπου έχουν τήν εξουσίαν του έθνους εις τό χέριτους, δέν έχει νά εμποδίζεται κατ’ ουδένα τρόπον, μήτε νά τόν ειπουν πως δέν ειναι καιρός ή τόπος, αλλ’ οποίαν ώραν καί άν πηγαίνη ο παραπονούμενος πολίτης νά ηναι δεκτή η αναφορά του.
Άρθρ. 33. Τό νά αντιστέκεται ο κάθε πολίτης, όταν τόν καταθλίβουν καί τόν αδικουν, ειναιαποτέλεσμα των άνω ρηθέντων δικαίων του· διότι κανένας δέν αντιστέκεται όταν ηξεύρη πως θέ νάλάβη τό δίκαιόν του μέ τήν συνδρομήν του νόμου.
Άρθρ. 34. Όταν ένας μόνος κάτοικος του βασιλείου τούτου αδικηθη, αδικειται όλον τό βασίλειον·καί πάλιν όταν τό βασίλειον αδικηται ή πολεμηται, αδικειται ή πολεμειται κάθε πολίτης. Διά τουτο δέν ημπορει ποτέ κανείς νά ειπη ότι η τάδε χώρα πολεμειται, δέν μέ μέλει, διατί εγώ ησυχάζω εις τήν εδικήν μου· αλλ’ εγώ πολεμουμαι όταν η τάδε χώρα πάσχη, ως μέρος του όλου οπου ειμαι· οΒούλγαρης πρέπει νά κινηται όταν πάσχη ο Έλλην, καί τουτος πάλιν δι’ εκεινον, καί αμφότεροι διάτόν Αλβανόν καί Βλάχον.
Άρθρ. 35. Όταν η Διοίκησις βιάζη, αθετη, καταφρονη τά δίκαια του λαου, καί δέν εισακούη τάπαραπονά του, τό νά κάμη τότε ο λαός ή κάθε μέρος του λαου επανάστασιν, νά αρπάζη τά άρματα, καί νά τιμωρήση τούς τυράννους του, ειναι πλέον ιερόν από όλα τά δίκαιά του, καί τό πλέον απαραίτητον απ’ όλα τά χρέη του. Άν ευρίσκωνται όμως εις τόπον, οπου ειναι περισσότεροι τύραννοι, οι πλέν ανδρειοι πατριωται καί φιλελεύθεροι πρέπει νά πιάσουν τά περάσματα των δρόμων, καί τά ύψη των βουνων, εν όσω ν’ ανταμωθουν πολλοί, νά πληθύνη ο αριθμός των, καί τότε νά αρχίσουν τήν επιδρομήν κατά των τυράννων, κάμνοντες εις κάθε δέκα ανθρώπους ένα δέκαρχον, εις τούς 50 πεντηκόνταρχον, εις τούς εκατόν εκατόνταρχον· ο χιλίαρχος έχει δέκα εκατοντάρχους, καί ο στρατηγός τρεις χιλιάρχους, ο δέ αρχιστράτηγος πολλούς στρατηγούς.
Τά χρέη των πόλεων, πολιτειων, χωρων, καί των κατά μέρος πολιτων, οπου εχρεωστουντο παρθέντα πρό πέντε χρόνων, καί εις αυτό τό διάστημα επληρώνετο διάφορον εις τούς δανειστάς, η παρουσα διοίκησις τά αναιρει, καί οι δανεισταί δέν έχουν νά ζητουν εις τό εξης μήτε κεφάλαιον, μήτεδιάφορον από τούς χρεώστας, ωσάν οπου επηραν τά δάνειά των, διότι διπλώνουν τά κεφάλαια εις πέντε χρόνους.
ΙΙ
Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου
στο «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος»
Α΄ Εθνική Συνέλευσις
ΤΜΗΜΑ Α΄
Περί Θρησκείας
§ α΄ – Η επικρατουσα θρησκεία εις τήν Ελληνικήν επικράτειαν ειναι η της Ανατολικης Ορθοδόξουτου Χριστου Εκκλησίας· ανέχεται όμως η Διοίκησις της Ελλάδος πασαν άλλην θρησκείαν, καί αιτελεταί καί ιεροπραγίαι εκάστης αυτων εκτελουνται ακωλύτως.
ΤΜΗΜΑ Β΄
Περί των Γενικων Δικαιωμάτων των κατοίκων της Επικρατείας της Ελλάδος
§ β΄ – Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν, εισίνΈλληνες, καί απολαμβάνουσιν άνευ τινός διαφορας όλων των πολιτικων δικαιωμάτων.
§ γ΄ – Όσοι οι Έλληνες εισίν όμοιοι ενώπιον των νόμων άνευ τινός εξαιρέσεως ή βαθμου, ήκλάσεως, ή αξιώματος.
§ δ΄ – Όσοι έξωθεν ελθόντες κατοικήσωσιν ή παροικήσωσιν εις τήν Επικράτειαν της Ελλάδος, εισίν όμοιοι μέ τούς αυτόχθονας κατοίκους ενώπιον των Νόμων.
§ ε΄ – Η Διοίκησις θέλει φροντίσει νά εκδώση προσεχως νόμον περί πολιτογραφήσεως των ξένων, όσοι έχουσι τήν επιθυμίαν νά γίνωσιν Έλληνες.
§ ς΄ – Όλοι οι Έλληνες, εις όλα τά αξιώματα καί τιμάς έχουσι τό αυτό δικαίωμα· δοτήρ δέ τούτων μόνη η αξιότης εκάστου.
§ ζ΄ – Η ιδιοκτησία, τιμή καί ασφάλεια εκάστου των Ελλήνων, ειναι υπό τήν προστασίαν των νόμων.
§ η΄ – Όλαι αι εισπράξεις πρέπει νά διανέμωνται δικαίως εις όλας τάς τάξεις καί κλάσεις των κατοίκων, καθ’ όλην τήν έκτασιν της Ελληνικης Επικρατείας· καμμία δέ είσπραξις δέν γίνεται άνευ προεκδοθέντος Νόμου.
ΙΙΙ
Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου
στον «Νόμο της Επιδαύρου»
Β΄ Εθνική Συνέλευσις
ΤΜΗΜΑ Α΄
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α΄
Περί Θρησκείας
§ α΄. Η επικρατουσα θρησκεία εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν ειναι η της Ανατολικης Ορθοδόξουτου Χριστου Εκκλησίας· ανέχεται όμως η Διοίκησις της Ελλάδος πασαν άλλην θρησκείαν, καί αιτελεταί καί ιεροπραγίαι εκάστης αυτων εκτελουνται ακωλύτως.
ΤΜΗΜΑ Β΄
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β΄
Περί των Πολιτικων Δικαιωμάτων των Ελλήνων
§ β΄. Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν, εισίν Έλληνες, καί απολαμβάνουσιν άνευ τινός διαφορας όλων των πολιτικων δικαιωμάτων. ΟμοίωςΈλληνές εισι, καί των αυτων δικαιωμάτων απολαμβάνουσιν, όσοι έξωθεν ελθόντες, καί τήνΕλληνικήν φωνήν πάτριον έχοντες, καί εις Χριστόν πιστεύοντες ζητήσωσι, παρρησιαζόμενοι ειςτοπικήν Ελληνικης Επαρχίας Αρχήν, νά εγκαταριθμηθωσι δι’ αυτης εις τούς πολίτας Έλληνας.
γ΄. Όλοι οι Έλληνες εισίν ισοι ενώπιον των Νόμων, άνευ τινός εξαιρέσεως.
δ΄. Όσοι έξωθεν ελθόντες κατοικήσωσιν, ή παροικήσωσιν εις τήν Επικράτειαν της Ελλάδος, εισινισοι μέ τούς Έλληνας ενώπιον των νόμων.
ε΄. Όλοι οι Έλληνες ειναι δεκτοί επίσης εις τά πολιτικά καί στρατιωτικά, καί εις όλας εν γένει τάςτιμάς· δοτήρ δέ τούτων μόνη εκάστου η αξιότης.
ς΄. Η ιδιοκτησία, τιμή, καί ασφάλεια εκάστου Έλληνος, καί παντός ανθρώπου, εντός της Επικρατείας ευρισκομένου, ειναι υπό τήν προστασίαν των Νόμων.
ζ΄. Όλαι αι εισπράξεις πρέπει νά διανέμωνται δικαίως, καί αναλόγως εις όλους τούς κατοίκους της Επικρατείας· καμμία δ’ είσπραξις δέν γίνεται άνευ προεκδοθέντος Νόμου· καί κανένας Νόμος περίεισπράξεως δέν εκδίδεται, ειμή διά έν καί μόνον έτος.
ή. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα νά κοινοποιωσιν άλλως τε καί διά των τύπων τάς δοξασίας των,αλλά μέ τούς ακολούθους τρεις όρους·
α΄. Νά μή γίνεται λόγος κατά της χριστιανικης θρησκείας.
β΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τάς κοινως αποδεδεγμένας αρχάς της ηθικης.
γ΄. Νά αποφεύγωσι πασαν προσωπικήν ύβριν.
θ΄. Εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν ούτε πωλειται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος· αργυρώνητος δέπαντός γένους, καί πάσης θρησκείας, άμα πατήσας τό Ελληνικόν έδαφος, ειναι ελεύθερος, καί απότόν δεσπότην αυτου ακαταζήτητος.
ι΄. Κανένας δεν δύναται νά βιασθη νά διαφύγη τό ανηκον κριτήριον.
ια΄. Καθένας δύναται νά αναφέρηται πρός τό Βουλευτικόν εγγράφως προβάλλων τήν γνώμην του περί παντός πράγματος.
ιβ΄. Η Διοίκησις πολιτογραφει αλλοεθνεις κατά τούς ακολούθους όρους·
α΄. Νά διατρίψωσι πέντε ολόκληρα έτη, καί εις τό διάστημα τουτο νά μήν αποδειχθωσι ποτέεγκληματίαι, καί νά αποκτήσωσιν εντός του πενταετους διαστήματος ακίνητα κτήματα εν τηΕπικρατεία.
β΄. Τά μεγάλα ανδραγαθήματα, καί αι σημαντικαί εκδουλεύσεις εις τάς χρείας της Πατρίδος, ενούμεναι μέ τήν χρηστότητα των ηθων, ειναι δικαιώματα ικανά εις πολιτογράφησιν.
ιγ΄. Ο πολιτογραφούμενος απολαμβάνει αμέσως τά δικαιώματα, κατά τούς
§. β΄. ς΄. καί ή. τό δέ δικαίωμα του Παραστάτου, μετά δέκα έτη της πολιτογραφήσεως.
IV
Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου
στο «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος»
Γ΄ Εθνική Συνέλευσις
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α΄
Περί Θρησκείας
Άρθ. 1. Καθείς εις τήν Ελλάδα επαγγέλλεται τήν θρησκείαν του ελευθέρως, καί διά τήν λατρείαναυτης έχει ίσην υπεράσπισιν. Η δέ της Ανατολικης Ορθοδόξου Εκκλησίας του Χριστου ειναι Θρησκεία της Επικρατείας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β΄
Περί της Ελληνικης Επικρατείας
2. Η Ελληνική Επικράτεια ειναι μία καί αδιαίρετος.
3. Σύγκειται από Επαρχίας.
4. Επαρχίαι της Ελλάδος ειναι, όσαι έλαβον καί θά λάβωσι τά όπλα κατά της Οθωμανικηςδυναστείας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ΄
Δημόσιον δίκαιον των Ελλήνων
5. Η Κυριαρχία ενυπάρχει εις τό Έθνος· πασα εξουσία πηγάζει εξ αυτου, καί υπάρχει υπέρ αυτου.
6. Οι Έλληνες ειναι,
α΄. Όσοι αυτόχθονες της Ελληνικης Επικρατείας, πιστεύουσιν εις Χριστόν.
β΄. Όσοι από τούς υπό τόν Οθωμανικόν ζυγόν, πιστεύοντες εις Χριστόν, ηλθαν καί θά έλθωσινεις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, διά νά συναγωνισθωσιν ή νά κατοικήσωσιν εις αυτήν.
γ΄. Όσοι εις ξένας Επικρατείας, ειναι γεννημένοι από πατέρα Έλληνα.
δ΄. Όσοι αυτόχθονες καί μή, καί οι τούτων απόγονοι, πολιτογραφηθέντες εις ξένας Επικρατείας πρό της δημοσιεύσεως του παρόντος Συντάγματος, έλθωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, καίορκισθωσι τόν Ελληνικόν όρκον.
ε΄. Όσοι ξένοι έλθωσι καί πολιτογραφηθωσιν.
7. Όλοι οι Έλληνες ειναι ίσοι ενώπιον των νόμων.
8. Όλοι οι Έλληνες ειναι δεκτοί, έκαστος κατά τό μέτρον της προσωπικης του αξίας, εις όλα τάδημόσια επαγγέλματα, πολιτικά καί στρατιωτικά.
Τό δικαίωμα της Αντιπροσωπείας καί Πληρεξουσιότητος θά κανονισθη εις τόν περί εκλογης νόμον, ο οποιος θά επιδιορθωθη καί δημοσιευθη από τήν Βουλήν.
9. Όσοι ξένοι έλθωσι νά κατοικήσωσιν ή νά παροικήσωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, ειναι ίσοι ενώπιον των πολιτικων Νόμων.
10. Αι εισπράξεις διανέμονται εις όλους τούς κατοίκους της Επικρατείας δι- καίως, καί αναλόγως της περιουσίας εκάστου. Καμμία δέ είσπραξις δέν γίνεται χωρίς προεκδομένον νόμον, καί κανείς νόμος περί εισπράξεως δέν εκδίδεται ειμή δι’ έν καί μόνον έτος.
11. Ο νόμος ασφαλίζει τήν προσωπικήν εκάστου ελευθερίαν· κανείς δέν ημπορει νά εναχθη ήφυλακωθη ειμή κατά τούς νομικούς τύπους.
12. Η ζωή, η τιμή καί τά κτήματα εκάστου, εντός της Επικρατείας ευρισκομένου, ειναι υπό τήνπροστασίαν των νόμων.
13. Καμμία διαταγή περί εξετάσεως καί συλλήψεως οποιωνδήποτε προσώπων καί πραγμάτων δέν ημπορει νά εκδοθη, χωρίς νά στηρίζεται εις ικανά δείγματα, καί νά περιγράφη τόν τόπον της εξετάσεως, καί τά πρόσωπα καί πράγματα τά οποια πρέπει νά συλληφθωσιν.
14. Εις όλας τάς εγκληματικάς διαδικασίας έκαστος έχει τό δικαίωμα νά ζητη τήν αιτίαν καί φύσιν της εις αυτόν προσαφθείσης κατηγορίας, νά αντεξετάζεται πρός τούς κατηγόρους καί τούς μάρτυρας, νά παρουσιάζη μαρτυρίας υπέρ εαυτου, νά λαμβάνη εις βοήθειάν του συμβούλους, καί νά ζητηταχειαν απόφασιν από τό δικαστήριον.
15. Έκαστος πρό της καταδίκης του δέν λογίζεται ένοχος.
16. Κανείς δέν κρίνεται δίς δι’ έν καί τό αυτό αμάρτημα, καί δέν καταδικάζεται ουδέ προσωρινως στερειται τά κτήματά του, χωρίς προηγουμένην διαδικασίαν. Πασα δέ υπόθεσις, άπαξ οριστικως δικασθεισα, δεν αναθεωρειται.
17. Η Κυβέρνησις ημπορει ν’ απαιτήση τήν θυσίαν των κτημάτων τινός διά δημόσιον όφελος,αποχρώντως αποδεδειγμένον, αλλά διά προηγουμένης αποζημιώσεως.
18. Αι βάσανοι καί αι δημεύσεις απαγορεύονται.
19. Ο νόμος δέν ημπορει νά έχη οπισθενεργόν δύναμιν.
20. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα νά συσταίνωσι καταστήματα παντός είδους, παιδείας, φιλανθρωπίας, βιομηχανίας καί τεχνων, καί νά εκλέγωσι διδασκάλους διά τήν εκπαίδευσίν των.
21. Εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, ούτε πωλειται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος. Αργυρώνητος δέ ήδουλος παντός γένους καί πάσης θρησκείας, καθώς πατήση τό Ελληνικόν έδαφος, ειναι ελεύθερος καί από τόν δεσπότην αυτου ακαταζήτητος.
22. Κανείς δεν δύναται ν’ αποφύγη τό ανηκον δικαστήριον, ουδέ νά εμποδισθη από τό νά καταφύγηεις αυτό.
23. Κανείς δέν δύναται νά μείνη εις φυλακήν πλέον των εικοσιτεσσάρων ωρων, χωρίς νάπληροφορηθη επισήμως τάς αιτίας της φυλακώσεώς του· καί πλειότερον των τριων ημερων, χωρίς ν’αρχίση η εξέτασις.
24. Ο Κληρος, κατά τούς κανόνας της Αγίας καί Ιερας ημων Εκκλησίας, δέν εμπεριπλέκεται εις κανέν δημόσιον υπούργημα· μόνοι δέ οι Πρεσβύτεροι έχουσι τό δικαίωμα του εκλογέως.
25. Καθείς δύναται ν’ αναφέρεται πρός τήν Βουλήν εγγράφως, προβάλλων τήν γνώμην του περίπαντός δημοσίου πράγματος.
26. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα, χωρίς προεξέτασιν νά γράφωσι καί νά δημοσιεύωσιν ελευθέρως διά του τύπου ή αλλέως τούς στοχασμούς καί τάς γνώμας των, φυλάττοντες τούς ακολούθους όρους·
α΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τάς αρχάς της Χριστιανικης θρησκείας.
β΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τήν σεμνότητα.
γ΄. Ν’ αποφεύγωσι πασαν προσωπικήν ύβριν καί συκοφαντίαν.
27. Κανένας τίτλος ευγενείας δέν δίδεται από τήν Ελληνικήν Πολιτείαν· καί κανείς Έλλην εις αυτήν δέν ημπορει, χωρίς τήν συγκατάθεσιν του Κυβερνήτου, νά λάβη υπούργημα, δωρον αμοιβήν, αξίωμαή τίτλον παντός είδους από κανένα Μονάρχην, Ηγεμόνα, ή από εξωτερικήν Επικράτειαν.
28. Τά επίθετα Εκλαμπρότατος, Εξοχώτατος, κ.τ.λ. δέν δίδονται εις κανένα Έλληνα εντός της Επικρατείας.
Εις μόνον τόν Κυβερνήτην δίδεται τό επίθετον Εξοχώτατος· αλλά καί τουτο συμπαύει μέ τό αξίωμάτου.
29. Κανείς αυτόχθων, ή πολιτογραφημένος Έλλην, κατοικων εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν καίαπολαμβάνων τά δικαιώματα του πολίτου, δέν δύναται νά καταφύγη εις προστασίαν ξένηςΔυνάμεως· αλλέως παύει να ηναι πολίτης Έλλην.»