Ο Περσικός Κόλπος είναι από καιρό γνωστός ως ένας από τους πλουσιότερους ενεργειακούς κόμβους στον κόσμο
Παρά τα χρόνια γεωτρήσεων και παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου, η περιοχή εξακολουθεί να κατέχει δεκάδες δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και εκατοντάδες τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια ανεξερεύνητου φυσικού αερίου στα υπόγεια στρώματά της, σύμφωνα με νέες γεωλογικές εκτιμήσεις.
Αλλά γιατί αυτή η περιοχή είναι γεμάτη πετρέλαιο και φυσικό αέριο; Η ακόλουθη ανάλυση εξηγεί τους γεωλογικούς λόγους για αυτό.
Ο Scott L. Montgomery, καθηγητής διεθνών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον και διάσημος ειδικός στην ενέργεια και τη γεωεπιστήμη, έγραψε μια ανάλυση για το The Conversation που εξετάζει τους γεωλογικούς και ιστορικούς λόγους για τους οποίους ο Περσικός Κόλπος αποτελεί τον μεγαλύτερο κόμβο πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο για περισσότερο από έναν αιώνα και εξακολουθεί να κατέχει τεράστιες ανεξερεύνητες δυνατότητες.
Ακολουθεί η ανάλυσή του:
Λέγεται ότι τα κράτη του Κόλπου έχουν επωφεληθεί από τα τεράστια αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου που διαθέτουν και έχουν υποστεί τις συνέπειες.
Γεωλογικές δυνάμεις, που σημειώνονται εδώ και εκατομμύρια χρόνια, έχουν μετατρέψει την περιοχή σε έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς κόμβους του κόσμου – και κατά συνέπεια σε σημείο ανάφλεξης – όπως είναι πλέον εμφανές με το ξέσπασμα του πολέμου που προκάλεσε μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση.
Ως γεωλόγος πετρελαίου που έχει μελετήσει την περιοχή, συνεχίζω να εκπλήσσομαι από το μέγεθος των υδρογονανθρακικών πόρων της.
Για παράδειγμα, υπάρχουν περισσότερα από 30 υπεργιγαντιαία πεδία γύρω από τον Περσικό Κόλπο, καθένα από τα οποία περιέχει 5 δισεκατομμύρια βαρέλια ή και περισσότερο πετρελαίου.
Τα πηγάδια στην περιοχή παράγουν επίσης δύο έως πέντε φορές περισσότερο πετρέλαιο την ημέρα από τα καλύτερα πηγάδια στη Βόρεια Θάλασσα και τη Ρωσία.
Η σύγχρονη γεωλογική γνώση έχει εντοπίσει αρκετούς βασικούς παράγοντες στα πετρώματα που καθιστούν μια περιοχή ιδιαίτερα πλούσια σε πετρέλαιο, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητάς τους να παράγουν και να αποθηκεύουν υδρογονάνθρακες.
Στην περιοχή του Περσικού Κόλπου, όλοι αυτοί οι παράγοντες βρίσκονται σε βέλτιστα ή κοντά σε βέλτιστα επίπεδα.
Όσον αφορά την αφθονία και την ευκολία παραγωγής, ουσιαστικά καμία περιοχή δεν είναι καλύτερη από τον Περσικό Κόλπο.
Μια σύντομη ιστορία
Οι άνθρωποι γνώριζαν την παρουσία υδρογονανθράκων στην περιοχή πολύ πριν από τον σχηματισμό του Περσικού Κόλπου, ο οποίος συνέβη ως αποτέλεσμα της προώθησης του νερού στο τέλος της τελευταίας εποχής των παγετώνων, μεταξύ 14.000 και 6.000 ετών πριν. Οι φυσικές διαρροές πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι συχνές σε πολλά μέρη της περιοχής, ειδικά κατά μήκος ποταμών και κοιλάδων.
Χιλιάδες χρόνια πριν από την αρχή της καταγεγραμμένης ιστορίας, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν άσφαλτο, ένα είδος βαρέος πετρελαίου, για την κατασκευή κονιαμάτων και σκαφών.
Η πρώτη σύγχρονη ανακάλυψη πετρελαίου έγινε το 1908 σε μια γνωστή διαρροή στο δυτικό Ιράν.
Στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, μια περίοδο ταχείας επέκτασης της εξερεύνησης πετρελαίου και φυσικού αερίου, κατέστη σαφές ότι καμία άλλη περιοχή στη Γη δεν ήταν πιθανό να έχει τέτοια αφθονία.
Αν και έχουν ανακαλυφθεί και άλλες περιοχές με τεράστιους όγκους πετρελαίου και φυσικού αερίου, όπως η Δυτική Σιβηρία στη Ρωσία και, πιο πρόσφατα, η Πέρμια Λεκάνη στις Ηνωμένες Πολιτείες, καμία δεν συγκρίνεται με τον Περσικό Κόλπο όσον αφορά την κλίμακα των αποθεμάτων ή τον υψηλό ρυθμό παραγωγής.
Γεωλογικό πεδίο
Η περιοχή του Περσικού Κόλπου βρίσκεται στη συμβολή δύο ηπειρωτικών πλακών: της Αραβικής πλάκας στα νοτιοδυτικά και της Ευρασιατικής πλάκας στα ανατολικά και βόρεια. Αυτή η σύγκρουση συνεχίζεται εδώ και περίπου 35 εκατομμύρια χρόνια, δημιουργώντας ένα δυναμικό περιβάλλον στο οποίο τα στρώματα πετρωμάτων έχουν διπλωθεί και θραυσθεί, και σε μεγαλύτερα βάθη, έχουν μεταμορφωθεί από την έντονη θερμότητα και πίεση.
Τα γεωλογικά χαρακτηριστικά και στις δύο πλευρές του Περσικού Κόλπου είναι πολύ διαφορετικά
Στην ιρανική πλευρά, η οροσειρά Ζάγκρος εκτείνεται σε μήκος 1.800 χιλιομέτρων από τον Κόλπο του Ομάν μέχρι τα τουρκικά σύνορα. Το Ζάγκρος αποτελεί μέρος της μεγάλης αλπικής-ιμαλαϊκής ορογένεσης και αποτελείται από πετρώματα με υψηλή πτυχή και ρήγματα που σχηματίστηκαν τα τελευταία 60 εκατομμύρια χρόνια, καθώς η Αφρική, η Αραβία και η Ινδία συγκρούστηκαν με την Ευρασία.
Στην αραβική πλευρά του Περσικού Κόλπου, αυτό το είδος αναδίπλωσης και σχισίματος δεν έχει συμβεί. Αντίθετα, οι συμπιεστικές δυνάμεις των συγκρουόμενων πλακών έχουν κάμψει τόσο πολύ τη σκληρή, βαθιά πλατφόρμα βράχου που ονομάζεται «πέτρωμα» που έχει δημιουργήσει τεράστιες, θολωτές δομές που εκτείνονται σε δεκάδες ή και εκατοντάδες τετραγωνικά μίλια.
Κάτω από τον ίδιο τον Περσικό Κόλπο βρίσκεται μια λεκάνη γεμάτη με ιζήματα και συντρίμμια που δημιουργήθηκαν από τη διάβρωση των τεκτονικά ανυψωμένων ορέων Ζάγκρος. Στα βαθύτερα μέρη αυτής της λεκάνης, οι υψηλές θερμοκρασίες και πιέσεις έχουν δημιουργήσει τις απαραίτητες συνθήκες για την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Συνολικά, η περιοχή αυτή αποτελεί ένα πολύ κατάλληλο περιβάλλον για παραγωγή και δέσμευση υδρογονανθράκων μεγάλης κλίμακας.
Πέτρες που παράγουν πετρέλαιο
Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο σχηματίζονται από οργανική ύλη —όπως το θαλάσσιο ζωοπλαγκτόν και φυτοπλαγκτόν— η οποία αρχικά εναποτίθεται σε πετρώματα όπως σχιστόλιθοι και ασβεστόλιθοι πλούσιοι σε άργιλο και στη συνέχεια υποβάλλεται σε υψηλές θερμοκρασίες και πιέσεις. Όταν τα πετρώματα περιέχουν τουλάχιστον 2% οργανική ύλη, θεωρούνται υψηλής ποιότητας για την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός αυτών των πηγών πετρωμάτων στην περιοχή του Περσικού Κόλπου. Μερικά από αυτά είναι πολύ παχιά, εκτεταμένα και πλούσια σε οργανική ύλη.
Σημαντικά παραδείγματα περιλαμβάνουν τους σχηματισμούς Hanifa και Tuyiq στο αραβικό τμήμα του Περσικού Κόλπου, οι οποίοι σχηματίστηκαν κατά την Ιουρασική περίοδο – περίπου 200 έως 145 εκατομμύρια χρόνια πριν – και τον σχηματισμό Kozhdami στο Ιράν, ο οποίος ανήκει στην Κρητιδική περίοδο – περίπου 145 έως 66 εκατομμύρια χρόνια πριν.
Η ποσότητα οργανικής ύλης σε αυτά τα πετρώματα είναι συνήθως μεταξύ 1 και 13 τοις εκατό, και σε ορισμένα σημεία είναι ακόμη υψηλότερη.
Δομές πετρελαίου και φυσικού αερίου
Τα πτυχωμένα και θραυσμένα στρώματα πετρωμάτων της περιοχής, μαζί με τις θολωτές δομές της, είναι πολύ κατάλληλα για την παγίδευση υδρογονανθράκων.
Οι πτυχώσεις του Ζάγκρος, θρυλικές στους γεωλόγους για τα εντυπωσιακά τους σχήματα σε δορυφορικές εικόνες, περιέχουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και τεράστιες ποσότητες φυσικού αερίου.
Κοιτάζοντας τους χάρτες της περιοχής πετρελαίου και φυσικού αερίου του Περσικού Κόλπου, παρατηρεί κανείς μια τάση βορειοδυτικά-νοτιοανατολικά από μακριά, λεπτά, πεδία που μοιάζουν με λουκάνικο, που αντανακλούν τις μεγάλες πτυχωμένες δομές. Αυτά τα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν στην πραγματικότητα εκατοντάδες μικρά και μεγάλα πεδία πετρελαίου και φυσικού αερίου που εκτείνονται από το νότιο Ιράν έως το βορειοανατολικό Ιράκ.
Στην Αραβική Πλάκα, οι μεγάλες θολωτές κατασκευές έχουν οδηγήσει σε τεράστιες συσσωρεύσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα περιλαμβάνουν το πετρελαϊκό κοίτασμα Ghawar στη Σαουδική Αραβία – το μεγαλύτερο στον κόσμο – το οποίο έχει τη δυνατότητα να παράγει πάνω από 70 δισεκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου.
Το κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars-Northern Dome, το οποίο μοιράζονται το Κατάρ και το Ιράν, θα μπορούσε να παράγει τουλάχιστον 1.300 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια (46 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα) φυσικού αερίου, μια ποσότητα φυσικού αερίου που ισοδυναμεί σε ενεργειακούς όρους με πάνω από 200 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου.
Τα σημαντικότερα πετρώματα των ταμιευτήρων σε αυτήν την περιοχή είναι οι ασβεστόλιθοι, τμήματα των οποίων έχουν διαλυθεί από διεργασίες διάλυσης, αυξάνοντας τη διαπερατότητα και την κίνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Στους ταμιευτήρες Ζάγκρος, η ροή ρευστών συμβαίνει κυρίως μέσω ρωγμών που δημιουργούνται από αναδίπλωση και ρήγματα που προκαλούνται από συγκρούσεις πλακών.
Σε περιοχές όπως το κοίτασμα Arab-D στο κοίτασμα Ghawar της Σαουδικής Αραβίας και ο σχηματισμός Asmari σε πολλά κοιτάσματα στο Ζάγκρος, αυτά τα υψηλής ποιότητας πετρώματα των κοιτασμάτων καλύπτουν πολύ μεγάλες εκτάσεις, φτάνοντας σε εκατοντάδες ή και χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα. Κανένα άλλο σύμπλεγμα αυτού του μεγέθους, είτε στην ξηρά είτε στην ανοιχτή θάλασσα, δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο, γεγονός που αντανακλά τη μοναδική φύση της γεωλογίας πετρελαίου στην περιοχή του Περσικού Κόλπου.
Μελλοντικές προοπτικές
Το άθροισμα αυτών των παραγόντων έχει ως αποτέλεσμα περίπου τα μισά από τα συμβατικά αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο και το 40% του φυσικού αερίου να βρίσκονται σε μόλις το 3% της επιφάνειας της Γης.
Εκτιμήσεις από την Γεωλογική Υπηρεσία των Ηνωμένων Πολιτειών δείχνουν ότι ακόμη και μετά από περισσότερο από έναν αιώνα γεωτρήσεων και παραγωγής, σημαντικές ποσότητες πετρελαίου και φυσικού αερίου παραμένουν ανεξερεύνητες στην περιοχή του Περσικού Κόλπου.
Σε μια έκθεση του 2012 που καλύπτει την Αραβική Χερσόνησο και τα Όρη Ζάγκρος, η υπηρεσία εκτίμησε ότι μπορεί να υπάρχουν έως και 86 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και 336 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια φυσικού αερίου στα πετρώματα, επιπλέον των αποθεμάτων που έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής.
Μεγαλύτερες ποσότητες πετρελαίου και φυσικού αερίου μπορούν επίσης να παραχθούν μέσω της χρήσης τεχνολογιών όπως η οριζόντια γεώτρηση και η υδραυλική ρωγμάτωση, οι οποίες πρωτοστάτησαν στις Ηνωμένες Πολιτείες τις δεκαετίες του 2000 και του 2010.
Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα δοκιμάζουν επί του παρόντος αυτές τις μεθόδους στα πετρελαιοπηγεία τους. Είναι πολύ νωρίς για να κριθεί η επιτυχία αυτών των τεχνολογιών, αλλά η έρευνα δείχνει ότι θα μπορούσαν να επιτρέψουν μεγαλύτερη παραγωγή.