Ο Αγριόπας (σε ορισμένα χειρόγραφα συναντάται και ως Σκόπας ή Ακόπας) ήταν αρχαίος Έλληνας συγγραφέας,
για τον οποίο οι πληροφορίες που σώζονται στη σύγχρονη βιβλιογραφία είναι δυστυχώς ελάχιστες.
Το κύριο έργο του που αναφέρεται στις αρχαίες πηγές είχε τον τίτλο «Ολυμπιονίκαι» (Olympionicae). Επρόκειτο, ουσιαστικά, για έναν ιστορικό κατάλογο και χρονικό των νικητών των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων. Η ακριβής εποχή που έζησε παραμένει άγνωστη, ωστόσο η δράση και η καταγραφή του προηγούνται του 1ου αιώνα μ.Χ.
Η Βιβλιογραφική Πραγματικότητα: Το Χαμένο Έργο
Πριν προχωρήσουμε, είναι ζωτικής σημασίας να ξεκαθαριστεί μια βιβλιογραφική πραγματικότητα (καθώς ζήτησες τα αυτούσια αρχαία κείμενα του): Δεν σώζονται αυτούσια αρχαία ελληνικά κείμενα γραμμένα από το χέρι του Αγριόπα. Το πρωτότυπο έργο του έχει χαθεί ολοσχερώς στο πέρασμα των αιώνων.
Ο μοναδικός λόγος που γνωρίζουμε σήμερα την ύπαρξή του είναι επειδή τον επικαλείται ως αξιόπιστη πηγή ο σπουδαίος Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος ο Πρεσβύτερος στο έργο του «Φυσική Ιστορία» (Naturalis Historia), το οποίο είναι γραμμένο στα Λατινικά. Παρόλα αυτά, η ιστορία που διέσωσε ο Αγριόπας επιβεβαιώνεται και καταγράφεται στα αρχαία ελληνικά από τον περιηγητή Παυσανία (τα κείμενα παρατίθενται αυτούσια παρακάτω).
Ο Μύθος του Αρκάδα Λυκάνθρωπου: Δαμαίνετος ή Δάμαρχος
Η πιο διάσημη αναφορά που προέρχεται από τα γραπτά του Αγριόπα αφορά τον μακάβριο μύθο της λυκανθρωπίας στην αρχαία Αρκαδία.
Σύμφωνα με όσα είχε καταγράψει ο Αγριόπας, υπήρχε ένας αθλητής από την Παρρασία της Αρκαδίας, ονόματι Δαμαίνετος (ο Παυσανίας τον αναφέρει ως Δάμαρχο). Κατά τη διάρκεια μιας αρχέγονης ανθρωποθυσίας προς τιμήν του Λυκαίου Διός στο όρος Λύκαιον, ο Δαμαίνετος εξαναγκάστηκε ή επέλεξε να γευτεί τα σπλάχνα ενός θυσιασμένου παιδιού.
Ως άμεση συνέπεια της ιεροσυλίας ή της μαγείας της τελετής, μεταμορφώθηκε σε λύκο. Παρέμεινε στην άγρια αυτή μορφή για εννέα ή δέκα χρόνια. Όταν η κατάρα λύθηκε, ξαναβρήκε την ανθρώπινη μορφή του, επέστρεψε στον αθλητισμό και κατάφερε το ακατόρθωτο: στέφθηκε Ολυμπιονίκης στο άθλημα της πυγμαχίας.
Οι Πρωτογενείς Πηγές (Αυτούσια Κείμενα και Μεταφράσεις)
1. Η Αναφορά του Πλίνιου του Πρεσβύτερου (Λατινικό Κείμενο)
Όπως προαναφέρθηκε, η άμεση σωζόμενη πηγή για τον Αγριόπα είναι ο Πλίνιος (Naturalis Historia, 8.34.82):
“Itaque Agriopas, qui Olympionicas scripsit, narrat Demaenetum Parrhasium in sacrificio, quod Arcades Iovi Lycaeo humana etiamtum hostia faciebant, inmolati pueri exta degustasse, et in lupum se convertisse: eundem decimo anno restitutum athleticae, certasse in pugilatu, victoremque Olympia reversum.”
- Απόδοση: «Έτσι και ο Αγριόπας, που έγραψε τους “Ολυμπιονίκες”, αφηγείται ότι ο Δαμαίνετος ο Παρράσιος, σε μια θυσία που οι Αρκάδες έκαναν ακόμα και τότε με ανθρώπινο θύμα στον Λύκαιο Δία, γεύτηκε τα σπλάχνα ενός θυσιασμένου αγοριού και μεταμορφώθηκε σε λύκο. Ο ίδιος, κατά το δέκατο έτος, αποκαταστάθηκε στον αθλητισμό, αγωνίστηκε στην πυγμαχία και επέστρεψε νικητής από την Ολυμπία.»
2. Το Αυτούσιο Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο (Παυσανίας 6.8.2)
Για να καλύψουμε την απαίτησή σου για τα αρχαία ελληνικά, στρεφόμαστε στον Παυσανία («Ελλάδος Περιήγησις», 6.8.2). Ο Παυσανίας καταγράφει την ίδια ακριβώς ιστορία για τον ίδιο αθλητή. Αν και ο ίδιος εμφανίζεται σκεπτικιστής απέναντι στον μύθο της μεταμόρφωσης, παραθέτει τα στοιχεία του αθλητή και το επιτύμβιο επίγραμμά του από την Ολυμπία.
Ορίστε το αυτούσιο αρχαίο ελληνικό κείμενο:
«Ες δέ πύκτην άνδρα, γένος μέν Αρκάδα εκ Παρρασίων, Δάμαρχον δέ όνομα, ού μοι πιστά ην, πέρα γε της εν Ολυμπία νίκης, οπόσα άλλα ανδρων αλαζόνων εστίν ειρημένα, ως εξ ανθρώπου μεταβάλοι τό ειδος ες λύκον επί τη θυσία του Λυκαίου Διός, καί ως ύστερον τούτων έτει δεκάτω γένοιτο αυθις άνθρωπος. Ου μήν ουδέ υπό των Αρκάδων λέγεσθαί μοι τουτο εφαίνετο ες αυτόν· ελέγετο γάρ άν καί υπό του επιγράμματος του εν Ολυμπία. Έχει γάρ δή ούτως· Υιός Δινύτα Δάμαρχος τάνδ’ ανέθηκεν > Εικόν’, απ’ Αρκαδίας Παρράσιος γενεάν. Τουτο μέν δή ες τοσουτο πεποίηται.»
- Απόδοση: «Όσον αφορά τον πυγμάχο άνδρα, από το γένος των Αρκάδων της Παρρασίας, ονόματι Δάμαρχο, δεν μου φαίνονται πιστευτά –πέρα από τη νίκη του στην Ολυμπία– όσα άλλα αλαζονικά λέγονται από ανθρώπους γι’ αυτόν: ότι δηλαδή μεταμόρφωσε το είδος του από άνθρωπο σε λύκο κατά τη θυσία στον Λύκαιο Δία, και ότι ύστερα από αυτά, στο δέκατο έτος, έγινε ξανά άνθρωπος. Ούτε νομίζω ότι αυτά λέγονται γι’ αυτόν από τους ίδιους τους Αρκάδες, γιατί θα τα ανέφερε και το επίγραμμα στην Ολυμπία. Το οποίο έχει ως εξής: “Ο γιος του Δινύτα, ο Δάμαρχος, αφιέρωσε τούτη την εικόνα [άγαλμα], από την Αρκαδία το γένος των Παρρασίων.” Αυτά λοιπόν έγιναν ως εδώ.»
3. Άλλες Βιβλιογραφικές Αναφορές (Το Ζήτημα του Κινύρα)
Για να έχουμε μια πλήρη και εξαντλητική βιβλιογραφική εικόνα, υπάρχει μία ακόμα, δευτερεύουσα (και συχνά αμφισβητούμενη) αναφορά στο όνομα «Αγριόπας», πάλι στο έργο του Πλίνιου (Naturalis Historia, 7.195).
Σε ορισμένα χειρόγραφα, διαβάζουμε πως ο Αγριόπας αναφέρεται ως ο πατέρας του μυθικού βασιλιά της Κύπρου, Κινύρα (αντί για τον θεό Απόλλωνα ή τον Σάνδοκο). Η συντριπτική πλειοψηφία των φιλολόγων και μελετητών θεωρεί πως πρόκειται για φθορά (λάθος αντιγραφής) του χειρογράφου στο πέρασμα των αιώνων, ωστόσο η πληροφορία καταγράφεται και πρέπει να συμπεριληφθεί στην πλήρη βιβλιογραφία του ονόματος.
Ο Αγριόπας αποτελεί μια τρανή απόδειξη του πλούτου της χαμένης αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Μέσα από το έργο του, που ευτυχώς διεσώθη έστω και αποσπασματικά μέσω του Πλίνιου, αντλούμε σήμερα πολύτιμες πληροφορίες για:
- Τα αθλητικά αρχεία και τους Ολυμπιονίκες της αρχαιότητας.
- Τις σκοτεινές λατρευτικές πρακτικές της Αρκαδίας (όπως οι τελετουργικές ανθρωποθυσίες στο όρος Λύκαιον).
- Τις απαρχές των μύθων της λυκανθρωπίας, καθιστώντας τον μία από τις σημαντικότερες και αρχαιότερες γραπτές πηγές για τη μελέτη του φαινομένου στην ευρωπαϊκή λαογραφία.