Λιγότερο από μία ώρα από την Αθήνα, τα Μέγαρα αριθμούν σήμερα περίπου 30.000 κατοίκους
Γράφει ο Γιωργος Βενετσανος
Απλώνονται – όπως και στην αρχαιότητα– ανάμεσα σε δύο θάλασσες, τον Κορινθιακό και τον Σαρωνικό, και κρύβουν περισσότερες εκπλήξεις από όσες χωρούν σε μια μονοήμερη εξόρμηση. Αν όμως τα περπατήσεις, θα ανακαλύψεις μια παλιά καρδιά που χτυπά ακόμη. Οι γραφικές γειτονιές του, που δεν αποκαλύπτουν εύκολα τη γοητεία τους και βρίσκονται στους δύο λόφους του κέντρου, τις αρχαίες Ακροπόλεις του Αλκάθου και της Καρύας, εκεί θα βρεις νεοκλασικά σπίτια, στενά δρομάκια, μικρές εκκλησίες με τρούλους και γάτες που λιάζονται νωχελικά στις αυλές τους, σε ένα τοπίο που παραπέμπει σε Κυκλάδεςπάρα το ότι βρίσκεται στην καρδιά της πόλης. Αρχαιολογικοί χώροι και μουσεία μοναδικά στο είδος τους. Ένας υγρότοπος όπου κάνουν στάση φλαμίνγκο στο ταξίδι τους προς τον νότο, αλλά και αμπελώνες που φτάνουν ως εκεί που τελειώνει το βλέμμα, καθώς και ένας απέραντος ελαιώνας με αιωνόβιες ελιές, μέσα στον οποίο ξεπροβάλλουν βυζαντινά εκκλησάκια και παλιά πέτρινα πατητήρια. Σας ακούγεται σαν υπερβολή; Πιθανόν, αλλά καλύτερα να τα δούμε μαζί ένα προς ένα.
Ο «Βυζαντινός Ελαιώνας»
«Βυζαντινός ελαιώνας»; Παραξενεύει το όνομα, όχι όμως και τόσο αν σκεφτούμε ότι το οφείλει στα επτά γραφικά, σωζόμενα εκκλησάκια που ξεπροβάλλουν ανάμεσα στις αιωνόβιες ελιές του, εκ των οποίων τρία, του Αγίου Αθανασίου, του Χριστού και του Αγίου Γεωργίου, έχουν αναστηλωθεί με εντυπωσιακό τρόπο, αναδεικνύοντας την αρχιτεκτονική τους λεπτότητα.
Ανάμεσα σε αυτό το γαλήνιο τοπίο του μεγαλύτερου ελαιώνα της Αττικής, ξεπροβάλλουν και τα πέτρινα πατητήρια, σιωπηλοί μάρτυρες μιας εποχής όπου το λάδι και το κρασί παρασκευάζονταν με κόπο, αλλά και με τελετουργική σχεδόν φροντίδα. Σχεδόν όλα τα κτίσματα του ελαιώνα είναι φτιαγμένα από τοπικό πουρί ή, με την επιστημονική του ονομασία, κογχυλιάτη λίθο, πρόκειται για ένα πέτρωμα γεμάτο απολιθωμένα όστρακα, που μαρτυρούν πως κάποτε εδώ απλωνόταν θάλασσα. Για σκεφτείτε το λίγο, το τοπίο όπου σήμερα φυτρώνουν αιωνόβιες ελιές υπήρξε άλλοτε βυθός. Ο ελαιώνας των Μεγάρων είναι από τους αρχαιότερους ελαιώνες σε ολόκληρη την Ελλάδα. Ανάμεσα στα χιλιάδες δέντρα του περίπου εκατό από τις ελιές του μετρούν περισσότερο από μία χιλιετία ζωής. Ήταν ήδη εκεί όταν ο Σόλων θέσπιζε τον πρωτοποριακό νόμο που όριζε ότι οι ελιές πρέπει να φυτεύονται αραιά, σε απόσταση τουλάχιστον εννέα μέτρων η μία από την άλλη. Ίσως για αυτό και ο ελαιώνας προσφέρει σήμερα στον επισκέπτη μια τόσο απλόχερη θέα: ένα ανοιχτό, γαλήνιο τοπίο όπου το βλέμμα μπορεί να ταξιδεύει ελεύθερα για χιλιόμετρα. Βεβαίως οποίος θέλει να τον απολαύσει να ακούσει μέσα από το θρόισμα των φύλλων την πνοή του αέρα, να κάνει πεζοπορία ανάμεσα σε αιωνόβια δέντρα, είναι καλοδεχούμενος στον ελαιώνα των Μεγάρων που είναι ιδανικός για να ανασάνεις φύση και ιστορία μαζί.
Αρχαιολογικό Μεγάρων
Στους πρόποδες της Καρύας, πολύ κοντά στα αρχαία ιερά της Δήμητρας, τα περίφημα «μέγαρα» που χάρισαν το όνομά τους στην πόλη και στεγασμένο σε ένα πανέμορφο νεοκλασικό κτήριο του 19ου αιώνα, το Αρχαιολογικό Μουσείο Μεγάρων ξετυλίγει την ιστορία της περιοχής από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως και τη Ρωμαϊκή εποχή. Θαυμάζοντας τα σπάνια εκθέματά του, την προσοχή του επισκέπτη θα τραβήξουν όχι τα αγάλματα και τα αγγεία αυτά σίγουρα τα έχει ξαναδεί, αλλά αρχαίο ντέφι; Το λεγόμενο σείστρο, όργανο ρυθμού που χρησιμοποιούσαν στις λατρείες, σπανίως να το δεις αλλού. Ή αρχαίους δίαυλους, αυλούς δηλαδή φτιαγμένους με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με το αν θα τους έπαιζε άνδρας ή γυναίκα, καθώς και ένας αυθεντικός χαρώνειος οβολός, δηλαδή το νόμισμα που τοποθετούσαν στο στόμα του νεκρού για το ταξίδι του με τον Χάροντα. Καλύτερα όμως να τα δείτε από κοντά την εντυπωσιακή και σπάνια συλλογή που ζωντανεύει την καθημερινότητα μιας αρχαίας πόλης-κράτους που υπήρξε αληθινή πρωτοπόρος της εποχής της.
Κρήνη του Θεαγένη
Λίγα μόνο λεπτά με τα πόδια από το Αρχαιολογικό Μουσείο Μεγάρων και ενσωματωμένη στον αστικό ιστό της πόλης βρίσκεται η περίφημη Κρήνη του Θεαγένη, ένα από τα πιο εντυπωσιακά και καλύτερα σωζόμενα υδραυλικά έργα ολόκληρης της ελληνικής αρχαιότητας. Ένα θαυμάσιο οικοδόμημα που παρείχε ασταμάτητα τα Μέγαρα με καθαρό νερό από τον 5ο αιώνα π.Χ. έως και τον 5ο αιώνα μ.Χ..
Ο περιηγητής Παυσανίας απέδωσε το έργο στον τύραννο Θεαγένη, η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα όμως τον διέψευσε εφόσον αποκάλυψε ότι είναι ένα πρώιμο, μεγαλοφυές έργο του Μεγαρέα αρχιτέκτονα Ευπαλίνου, του ίδιου που αργότερα σχεδίασε το παγκοσμίως διάσημο Ευπαλίνειο Όρυγμα στη Σάμο. Μια εντυπωσιακή λεπτομέρεια στην κατασκευή της, οι αρχαίοι μηχανικοί για να πετύχουν απόλυτη στεγανότητα στις δεξαμενές, επικάλυψαν τους τοίχους με ένα ειδικό μείγμα φυσικής ασφάλτου και ζωικού λίπους, το οποίο εισήγαγαν από την Κασπία Θάλασσα ή από την Βαβυλώνα. Μια πρωτοποριακή μόνωση για την εποχή της, αλλά και ο λόγος που η Κρήνη διατηρείται μετά από τόσους αιώνες σε τόσο εκπληκτική κατάσταση, παράλληλα είναι ενδιαφέρον ότι στηρίζονταν η τεράστια οροφή της με 35 οκτάπλευρους κίονες δωρικού ρυθμού στο εσωτερικό της, αφήνοντας την εντύπωση ενός υπόγειου «ναού» του νερού.
Βουρκάρι και Τείχος της Αγίας Τριάδας
Με καλή διάθεση και διάθεση για εξερεύνηση, λίγα μόλις λεπτά έξω από την πόλη απλώνεται το Βουρκάρι, ο ξεχωριστός υγρότοπος των Μεγάρων. Εδώ μπορεί κανείς να συναντήσει φλαμίνγκο, αργυροτσικνιάδες και αρκετά αλλά σπάνια είδη πουλιών, γεγονός που καθιστά την περιοχή έναν μικρό επίγειο παράδεισο για φωτογράφους και παρατηρητές πουλιών.
Όμως το Βουρκάρι δεν ξεχωρίζει μόνο για τη φυσική του ομορφιά. Στην όχθη της λιμνοθάλασσας δεσπόζει το Τείχος της Αγίας Τριάδας, διατηρημένο σε εξαιρετική κατάσταση, το οποίο διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην Εθνεγερσία του 1821. Εδώ ο χρόνος να κυλά αργά, ακολουθώντας τον ήρεμο ρυθμό του νερού και σου επιτρέπει να απολαύσεις την συνύπαρξη ιστορίας και φύσης
«Κουρμουλοί»
Περίπου στο 1 χιλιόμετρο από την πόλη βρίσκονται δύο επιβλητικοί χωμάτινοι λόφοι, που θυμίζουν αρχαίες πυραμίδες και ξεχωρίζουν στο κέντρο της πεδιάδας των Μεγάρων. Είναι γνωστοί ως «Κουρμουλοί» και δημιουργήθηκαν πριν από εκατοντάδες χρόνια. Το ύψος τους φτάνει περίπου τα 25 μέτρα, ενώ απέχουν μεταξύ τους γύρω στα 30 μέτρα. Σε μικρή απόσταση βρίσκεται ακόμη ένας κωνικός χωμάτινος λόφος, ενισχύοντας το μυστηριακό τοπίο της περιοχής.
Σύμφωνα με μία εκδοχή, οι λόφοι αυτοί αποτελούν αρχαίους τύμβους, στο εσωτερικό των οποίων ενδέχεται να βρίσκονται τάφοι αρχαίων Μεγαρέων. Η πραγματικότητα όμως είναι πιο πεζή μιας και πρόκειται για έναν σπάνιο γεωλογικό σχηματισμό από χώμα και πουρνάρια.
Τα Μέγαρα δεν είναι απλώς μια πόλη με μακραίωνη ιστορία· είναι ένας τόπος που συνεχίζει να τη ζει και να τη μεταδίδει σε κάθε του γωνιά. Από τις πέτρες των αρχαίων υδραγωγείων μέχρι το άρωμα του κρασιού και τις φτερούγες των φλαμίνγκο στον υγρότοπο, όλα μοιάζουν να συνδέονται αρμονικά μεταξύ τους.
Αρκεί μία μόνο μέρα εδώ για να νιώσεις πως ταξίδεψες πολύ πιο μακριά απ’ όσο δείχνει ο χάρτης. Και αν κάποιος σε ρωτήσει τι ήταν αυτό που σου έμεινε περισσότερο, δύσκολα θα μπορέσεις να διαλέξεις ανάμεσα στη γεύση του κρασιού, τη γαλήνη της θάλασσας ή τη σιωπηλή παρουσία των αιωνόβιων ελιών.
Άνθρωποι που έγραψαν ιστορία
Θα ήταν άδικο να τελειώσουμε αυτή την περιήγηση χωρίς να αναφέρουμε τους πολίτες της που έγραψαν ιστορία. Από τα Μέγαρα καταγόταν ο μάντης Κάλχας. Εδώ γεννήθηκε και ο Όρσιππος, ο πρώτος ολυμπιονίκης που τερμάτισε γυμνός, καθιερώνοντας μια παράδοση που διατηρήθηκε επί αιώνες στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Από εδώ προερχόταν ακόμη ο Θέογνις, σπουδαίος λυρικός ποιητής των αρχαϊκών χρόνων, ο Ευπαλίνος, ο ιδιοφυής μηχανικός των μεγάλων τεχνικών έργων, αλλά και ο Σουσαρίων, δημιουργός των πρώτων σατιρικών φαρσών που αργότερα εξελίχθηκαν στο αρχαίο κωμικό δράμα.
Κι ακόμη πιο πίσω στον χρόνο συναντάμε τον Μέγαρο, τον μυθικό ιδρυτή της πόλης. Σύμφωνα με την παράδοση, ακολούθησε ένα σμήνος γερανών έως τις πλαγιές του όρους Γερανία, σώζοντας έτσι τη ζωή του από τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα. Εκεί ίδρυσε μια πόλη που έμελλε να αποκτήσει σπουδαία δύναμη και να δημιουργήσει σημαντικές αποικίες, ανάμεσά τους και το Βυζάντιο, μια πόλη που θα κουβαλούσε αργότερα το βάρος και τη δόξα μιας ολόκληρης αυτοκρατορίας.