Η Θεότητα Φιλότης: Μυθολογία, Γενεαλογία και Φιλοσοφική Διάσταση
Η Φιλότης (αρχ. Φιλότης, γενική: της Φιλότητος) αποτελεί στην αρχαία ελληνική γραμματεία την προσωποποίηση της φιλίας, της τρυφερότητας, της στοργής, αλλά και της σαρκικής/σεξουαλικής επαφής και οικειότητας. Η έννοια της Φιλότητος παρουσιάζει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα διττή φύση: ξεκινά ως μια σκοτεινή θεότητα στη μυθολογία του Ησιόδου και εξελίσσεται σε μια υπέρτατη κοσμική και δημιουργική δύναμη στη φιλοσοφία του Εμπεδοκλή.
Απο το arxaiaellinika.gr
1. Η Φιλότης στην Ησιοδική Μυθολογία
Σύμφωνα με την επικρατέστερη μυθολογική παράδοση, η οποία πηγάζει από τη Θεογονία του Ησιόδου (8ος-7ος αι. π.Χ.), η Φιλότης δεν γεννήθηκε από την ένωση δύο θεοτήτων, αλλά προήλθε μέσω παρθενογένεσης (χωρίς πατέρα) από τη Νύκτα (Νύχτα).
Το γεγονός ότι κατατάσσεται στα παιδιά της Νυκτός είναι δηλωτικό της φύσης της. Τα αδέλφια της είναι ως επί το πλείστον προσωποποιήσεις καταστροφικών ή σκοτεινών εννοιών, όπως ο Μόρος (το πεπρωμένο/καταδίκη), ο Θάνατος, οι Μοίρες, ο Ύπνος, η Νέμεσις, η Απάτη, το Γηρας (Γηρατειά) και η Έρις(Διχόνοια).
Η τοποθέτηση της Φιλότητος δίπλα στην Απάτη υποδηλώνει ότι, στο ησιοδικό πλαίσιο, η Φιλότης αντιπροσωπεύει τις κρυφές, νυχτερινές ερωτικές συνευρέσεις ή τη γοητεία που οδηγεί στην απάτη, παρά την αγνή πλατωνική φιλία. Συνδέεται με τα πάθη που γεννιούνται στο σκοτάδι και συχνά οδηγούν σε συγκρούσεις (Έρις).
Πρωτότυπο Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία)
[Ησίοδος, Θεογονία, στίχοι 223-225] «τίκτε δέ καί Νέμεσιν, πημα θνητοισι βροτοισι, Νύξ ολοή· μετά τήν δ᾽ Απάτην τέκε καί Φιλότητα Γηράς τ᾽ ουλόμενον, καί Έριν τέκε καρτερόθυμον.»
Μετάφραση: «Γέννησε (η Νύχτα) και τη Νέμεση, τη συμφορά για τους θνητούς ανθρώπους, η ολέθρια Νύχτα. Και μετά από αυτήν, γέννησε την Απάτη και τη Φιλότητα, και τα ολέθρια Γηρατειά, και την πεισματάρα Έριδα.»
2. Η Ρωμαϊκή Παράδοση
Στη ρωμαϊκή μυθολογία, η αντίστοιχη θεότητα της Φιλότητος ονομάζεται Amicitia (Φιλία) ή Gratia (Χάρη / Εύνοια). Ο Ρωμαίος συγγραφέας Υγίνος (Gaius Julius Hyginus), στο προοίμιο του έργου του Fabulae (Μύθοι), την καταγράφει επίσης ως παιδί της Νύχτας (Nox) αλλά, αντίθετα με τον Ησίοδο, της δίνει πατέρα: το Έρεβος (Erebus).
3. Η Φιλότης στην Προσωκρατική Φιλοσοφία (Εμπεδοκλής)
Αν και στη μυθολογία η Φιλότης έχει μια κάπως σκοτεινή χροιά, στην προσωκρατική φιλοσοφία, και συγκεκριμένα στο κοσμολογικό σύστημα του Εμπεδοκλή (5ος αι. π.Χ.), εξυψώνεται σε υπέρτατη κοσμική αρχή.
Ο Εμπεδοκλής δίδασκε ότι το σύμπαν αποτελείται από τέσσερα θεμελιώδη στοιχεία («ριζώματα»): Γη, Νερό, Αέρα και Φωτιά. Τα στοιχεία αυτά δεν γεννιούνται ούτε πεθαίνουν, αλλά ενώνονται και χωρίζονται συνεχώς υπό την επίδραση δύο αντίρροπων κοσμικών δυνάμεων:
- Της Φιλότητος (Αγάπη, Έλξη, Αρμονία), η οποία ενώνει τα διαφορετικά στοιχεία.
- Του Νείκους (Έριδα, Μίσος, Απώθηση), το οποίο χωρίζει τα στοιχεία.
Στο σύστημα του Εμπεδοκλή, όταν η Φιλότης κυριαρχεί απόλυτα, το σύμπαν ενώνεται σε μια τέλεια, αρμονική σφαίρα, τον «Σφαίρο». Η Φιλότης εδώ δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα, αλλά η έλξη, η βαρύτητα και η χημική συγγένειασε συμπαντικό επίπεδο.
Πρωτότυπο Αρχαίο Κείμενο (Εμπεδοκλής, Αποσπάσματα)
[Εμπεδοκλής, Απόσπασμα 17 (B17 DK), στίχοι 7-8] «άλλοτε μέν Φιλότητισυνερχόμεν᾽ εις έν άπαντα, άλλοτε δ᾽ αυ δίχ᾽ έκαστα φορεύμενα Νείκεος έχθει.»
Μετάφραση: «Άλλοτε όλα ενώνονται σε ένα μέσω της Φιλότητας (Αγάπης), και άλλοτε πάλι το καθένα παρασύρεται χωριστά από το μίσος του Νείκους (Έριδας).»
[Εμπεδοκλής, Απόσπασμα 17 (B17 DK), στίχοι 19-21] «…Νεικός τ’ ουλόμενον δίχα των, ατάλαντον απάντη, καί Φιλότης εν τοισιν, ίση μηκός τε πλάτος τε· τήν σύ νόω δέρκευ, μηδ’ όμμασιν ησο τεθηπώς·»
Μετάφραση: «…και (υπάρχει) το ολέθριο Νείκος (Έριδα) ξεχωριστά από αυτά [τα στοιχεία], ίσο προς κάθε κατεύθυνση, καθώς και η Φιλότης [Αγάπη/Έλξη] ανάμεσά τους, ίση σε μήκος και σε πλάτος· αυτήν (τη Φιλότητα) να τη βλέπεις με τον νου σου, και μην κάθεσαι με τα μάτια θαμπωμένα·»
4. Το Ομηρικό Υπόβαθρο (Η λέξη πριν γίνει Θεότητα)
Στον Όμηρο (Ιλιάδα και Οδύσσεια), πολύ πριν ο Ησίοδος την κάνει θεότητα με σάρκα και οστά, η λέξη «φιλότης» εμφανίζεται διαρκώς ως ουσιαστικό, με δύο πολύ συγκεκριμένες έννοιες που εξηγούν τον μετέπειτα διττό της χαρακτήρα:
- Ως σαρκική συνεύρεση: Στα ομηρικά έπη, η πιο συνηθισμένη φράση για την ερωτική πράξη είναι «φιλότητι μιγηναι» (σμίξιμο μέσα στη φιλότητα).
- Ως συμφιλίωση / φιλοξενία: Χρησιμοποιείται για να δηλώσει τους όρκους φιλίας και ανακωχής στο πεδίο της μάχης (π.χ. «φιλότητα ποιεισθαι»).
5. Τα Συνώνυμα του Εμπεδοκλή (Η Ταύτιση με την Αφροδίτη)
Στο προηγούμενο άρθρο αναφέραμε ότι ο Εμπεδοκλής την ανέδειξε σε κοσμική δύναμη Έλξης. Για να είμαστε 100% ακριβείς βιβλιογραφικά, πρέπει να αναφέρουμε ότι ο ίδιος φιλόσοφος την ταυτίζει ευθέως με τη θεά Αφροδίτη. Στα σωζόμενα αποσπάσματά του, δεν τη λέει μόνο «Φιλότητα», αλλά χρησιμοποιεί εναλλακτικά τα ονόματα:
- Αφροδίτη
- Κύπρις (Επίθετο της Αφροδίτης)
- Αρμονία
- Στοργή
[Εμπεδοκλής, Απόσπασμα 22, στ. 5] «…εν δέ Κότωι διάμορφα καί άνδιχα πάντα πέλονται, / σύν δ’ έβη εν Φιλότητι καί αλλήλοισι ποθειται.» (Στον θυμό τα πάντα είναι άμορφα και χωρισμένα, ενώ στη Φιλότητα έρχονται μαζί και ποθούν το ένα το άλλο). Εδώ ο πόθος συνδέεται ξεκάθαρα με την Αφροδίτη.
6. Η Αριστοτελική Κριτική (Η Φιλότης ως “Αίτιον του Αγαθού”)
Κανένα φιλοσοφικό άρθρο δεν είναι 100% πλήρες αν δεν αναφέρει πώς το σχολίασε ο Αριστοτέλης. Στο έργο του «Μετά τα Φυσικά» (Βιβλίο Α, 984b), ο Αριστοτέλης αναλύει τη θεωρία του Εμπεδοκλή και καταλήγει σε ένα εξαιρετικό συμπέρασμα: Η Φιλότης είναι πρακτικά η πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης που κάποιος όρισε την αρχή του Καλού (Αγαθού).
[Αριστοτέλης, Μετά τα Φυσικά, 985a] «εί τις φαιίη τόν Εμπεδοκλέα καί λέγειν πρωτον καί πρωτον λέγειν τό ευ καί τό κακως αρχάς, ίσως άν λέγοι ορθως, είπερ τό των αγαθων απάντων αίτιον αυτό ταγαθόν εστι» (Αν κάποιος έλεγε ότι ο Εμπεδοκλής πρώτος μίλησε για το καλό και το κακό ως αρχές του κόσμου, θα είχε δίκιο, αφού η Φιλότης είναι η αιτία όλων των αγαθών και το Νείκος η αιτία των κακών).
Σύνοψη και Ερμηνεία
Η Φιλότης αποτελεί ένα λαμπρό παράδειγμα του πώς οι αρχαίοι Έλληνες προσωποποιούσαν αφηρημένες έννοιες, δίνοντάς τους ζωή και γενεαλογία.
- Σε κοινωνικό και ηθικό επίπεδο (Μυθολογία): Αναγνωρίζεται ως δύναμη της νύχτας. Οι αρχαίοι αντιλαμβάνονταν ότι η σαρκική επαφή, οι μυστικές φιλίες και ο έρωτας (όταν στερούνται το φως της λογικής και του ήλιου) μπορούν να συνυπάρξουν με την Απάτη και να οδηγήσουν στην Έριδα.
- Σε κοσμολογικό επίπεδο (Φιλοσοφία): Απελευθερώνεται από τα ανθρώπινα πάθη και ανάγεται στον θεμελιώδη νόμο της Έλξης. Χωρίς τη Φιλότητα, τα στοιχεία της φύσης δεν θα μπορούσαν ποτέ να ενωθούν για να δημιουργήσουν τη ζωή, τα αστέρια, τους πλανήτες και τους ανθρώπους.
Μέσα από αυτές τις δύο οπτικές, η αρχαία γραμματεία παραδίδει την πληρέστερη εικόνα της Φιλότητος: είναι η κινητήριος δύναμη της ένωσης, είτε αυτή αφορά το σκοτεινό κρεβάτι των θνητών (Ησίοδος), είτε τη μεγαλειώδη αρμονία του ίδιου του σύμπαντος (Εμπεδοκλής).