Στην αρχαία ελληνική μυθολογία και κοσμολογία, ο Ωκεανός (αρχ. ελλ. Ωκεανός) δεν ταυτιζόταν με τις απέραντες αλμυρές εκτάσεις που ονομάζουμε σήμερα ωκεανούς
Αντιθέτως, αποτελούσε μια πρωταρχική κοσμική οντότητα, έναν γιγάντιο, ατελείωτο ποταμό (ποταμός γαίαςηχος), ο οποίος περιέβαλλε τον επίπεδο δίσκο της Γης. Ήταν η απόλυτη πηγή κάθε υδάτινου στοιχείου στον κόσμο.
Απο το arxaiaellinika.gr
Ακολουθεί μια πλήρης, δομημένη και εμπεριστατωμένη ανάλυση της μορφής του Ωκεανού, αντλώντας στοιχεία απευθείας από την αρχαία γραμματεία.
1. Γενεαλογία και Φύση
Ο Ωκεανός ανήκει στην πρώτη γενιά των θεοτήτων. Ήταν ο πρωτότοκος και μεγαλύτερος από τους Τιτάνες, τα παιδιά του Ουρανού (του Έναστρου Ουρανού) και της Γαίας (της Μητέρας Γης).
Ως προσωποποίηση του υδάτινου στοιχείου που αγκάλιαζε τον κόσμο, ο Ωκεανός διέφερε από τον Πόντο (που προσωποποιούσε την αλμυρή θάλασσα, τη Μεσόγειο και το Αιγαίο). Ο Ωκεανός ήταν ένα ρεύμα γλυκού νερού. Από αυτόν τον τεράστιο, κυκλικό ποταμό πήγαζαν όλες οι θάλασσες, τα ποτάμια, οι πηγές, ακόμη και τα πηγάδια του κόσμου. Επίσης, στα νερά του Ωκεανού (στη Δύση) βυθίζονταν ο Ήλιος, η Σελήνη και τα άστρα για να ξεκουραστούν, και από αυτά αναδύονταν ξανά στην Ανατολή.
2. Οικογένεια και Απόγονοι
Ο Ωκεανός ενώθηκε με την αδελφή του, την Τιτανίδα Τηθύ (Τηθύς). Η ένωσή τους ήταν τόσο γόνιμη που γέννησαν όλο το νερό της γης, σε προσωποποιημένη μορφή.
Συγκεκριμένα, απέκτησαν:
- Τους Ποταμούς (3.000 γιοι): Προσωποποιήσεις όλων των μεγάλων ποταμών του γνωστού κόσμου (π.χ. Νείλος, Αλφειός, Αχελώος, Σκάμανδρος).
- Τις Ωκεανίδες (3.000 κόρες): Νύμφες των νερών, των πηγών, των λιμνών, των σύννεφων και των βοσκοτόπων (π.χ. Στύγα, Ηλέκτρα, Δωρίς, Κλυμένη, Μήτις).
Η γονιμότητά τους ήταν τόσο συντριπτική που, σύμφωνα με κάποιες εκδοχές, ο Ωκεανός και η Τηθύς χώρισαν αργότερα, επειδή τα υπερβολικά πολλά νερά που παρήγαγαν απειλούσαν να κατακλύσουν (να πνίξουν) τον κόσμο.
3. Ο Ωκεανός στους Μύθους: Τιτανομαχία και Ουδετερότητα
Σε αντίθεση με τους αδελφούς του, με επικεφαλής τον Κρόνο, ο Ωκεανός δεν επαναστάτησε εναντίον του πατέρα τους, του Ουρανού. Αργότερα, κατά τη διάρκεια της Τιτανομαχίας (της σύγκρουσης των Τιτάνων με τον Δία και τους Ολύμπιους θεούς), ο Ωκεανός τήρησε αυστηρή ουδετερότητα ή, σύμφωνα με άλλες πηγές, βοήθησε κρυφά τον Δία.
Χαρακτηριστικό είναι ότι η κόρη του, η Στύγα, ήταν η πρώτη που προσήλθε με τα παιδιά της (Κράτος, Βία, Ζήλος, Νίκη) στο πλευρό του Δία. Λόγω αυτής της φιλειρηνικής και συνετής στάσης, μετά την επικράτηση των Ολυμπίων, ο Ωκεανός δεν φυλακίστηκε στα Τάρταρα μαζί με τους άλλους Τιτάνες. Παρέμεινε ανενόχλητος στο βασίλειό του, στα πέρατα του κόσμου, απολαμβάνοντας τον σεβασμό του Δία, αν και την κυριαρχία των θαλασσών ανέλαβε πλέον ο Ποσειδώνας.
4. Ο Ωκεανός μέσα από τα Αρχαία Κείμενα (Αυτούσια Παραθέματα)
Η σημασία του Ωκεανού τεκμηριώνεται στα σημαντικότερα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
Α. Όμηρος – Ιλιάδα
Ο Όμηρος διασώζει μια αρχαιότερη, ίσως προ-ησιόδεια παράδοση (Ορφική επιρροή), όπου ο Ωκεανός και η Τηθύς θεωρούνται οι πρωταρχικοί δημιουργοί των πάντων, οι “γονείς των θεών”, πριν ακόμη και από τον Ουρανό και τη Γαία.
Ιλιάδα, Ραψωδία Ξ, στίχοι 200-201: «ειμι γάρ οψομένη πολυφόρβου πείρατα γαίης, Ωκεανόν τε, θεων γένεσιν, καί μητέρα Τηθύν» (Μετάφραση: Γιατί πηγαίνω να δω τα πέρατα της πολυθρέφτρας γης, και τον Ωκεανό, που είναι η αρχή/γένεση των θεών, και τη μητέρα Τηθύ).
Ιλιάδα, Ραψωδία Ξ, στίχος 246: «Ωκεανου, ός περ γένεσις πάντεσσι τέτυκται» (Μετάφραση: Του Ωκεανού, που είναι ο δημιουργός των πάντων).
Β. Ησίοδος – Θεογονία
Ο Ησίοδος καθορίζει την κλασική γενεαλογία που γνωρίζουμε σήμερα. Καταγράφει τη γέννηση του Ωκεανού από τον Ουρανό και τη Γαία, καθώς και τους απογόνους του.
Θεογονία, στίχοι 132-133 (Η γέννηση του Ωκεανού): «Τούς δέ μέτα ζαμενη τέκεν Ωκεανόν βαθυδίνην, Κοιόν τε Κρειόν θ᾽ Υπερίονά τ᾽ Ιαπετόν τε…» (Μετάφραση: Και μετά από αυτούς [η Γαία] γέννησε τον ισχυρό Ωκεανό με τις βαθιές δίνες, τον Κοίο, τον Κρείο, τον Υπερίονα και τον Ιαπετό…)
Θεογονία, στίχοι 337-338 (Η ένωση με την Τηθύ): «Τηθύς δ’ Ωκεανω Ποταμούς τέκε δινήεντας, Νειλόν τ’ Αλφειόν τε καί Ηριδανόν βαθυδίνην…» (Μετάφραση: Η Τηθύς γέννησε στον Ωκεανό τους στροβιλιζόμενους Ποταμούς, τον Νείλο, τον Αλφειό, και τον Ηριδανό με τις βαθιές δίνες…)
Θεογονία, στίχοι 364-365 (Οι Ωκεανίδες): «τρίς γάρ χίλιαί εισι τανύσφυροι Ωκεανιναι, αί ρα πολυσπερέες γαιαν καί βένθεα λίμνης…» (Μετάφραση: Γιατί υπάρχουν τρεις χιλιάδες καλλίσφυρες κόρες του Ωκεανού, που διασκορπισμένες παντού φυλάνε τη γη και τα βάθη των λιμνών…)
Γ. Αισχύλος – Προμηθέας Δεσμώτης
Στην τραγωδία αυτή, ο Ωκεανός εμφανίζεται αυτοπροσώπως. Καταφθάνει καβαλώντας ένα φτερωτό τέρας (γρύπα) για να επισκεφθεί τον δεμένο στον βράχο Καύκασο Προμηθέα. Ως ένας σοφός, συμβιβαστικός αλλά και κάπως φοβισμένος ηλικιωμένος θεός, προσπαθεί να πείσει τον Προμηθέα να υποταχθεί στη θέληση του Δία για να σωθεί.
Προμηθέας Δεσμώτης, στίχοι 284-287: «ήκω δολιχης τέρμα κελεύθου διαμειψάμενος πρός σέ, Προμηθευ, τόν πτερυγωκη τόνδ᾽ οιωνόν γνώμη στομίων άτερ ευθύνων·» (Μετάφραση: Έφτασα στο τέρμα ενός μακρινού δρόμου, ερχόμενος σε σένα, Προμηθέα, κυβερνώντας αυτό το γοργόφτερο πουλί μόνο με τη σκέψη μου, χωρίς χαλινάρια).
5. Από τον Μύθο στη Γεωγραφία
Καθώς οι Έλληνες ανέπτυσσαν την επιστήμη της ναυσιπλοίας και της γεωγραφίας (από την Ελληνιστική εποχή και μετά), άρχισαν να ανακαλύπτουν ότι έξω από τις γνωστές “κλειστές” θάλασσες (όπως η Μεσόγειος) υπήρχαν τεράστιες υδάτινες μάζες.
Ο Ηρόδοτος ήταν από τους πρώτους που αμφισβήτησε την ύπαρξη ενός φυσικού κυκλικού ποταμού στα πέρατα της γης, θεωρώντας τον εφεύρημα των ποιητών. Ωστόσο, το όνομα του μυθικού θεού-ποταμού δεν χάθηκε. Μεταφέρθηκε και δόθηκε στις αχανείς θάλασσες που βρίσκονταν πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες (Γιβραλτάρ) και εκτείνονταν στο άγνωστο: τον Ατλαντικό Ωκεανό και, κατ’ επέκταση, σε όλους τους ωκεανούς της Γης, διατηρώντας έτσι ζωντανή την αρχαία κοσμολογία μέχρι τις μέρες μας.
6. Ετυμολογία: Μια Λέξη Μυστηριώδης
Η ίδια η λέξη «Ωκεανός» έχει απασχολήσει έντονα τους γλωσσολόγους. Σύμφωνα με τη σύγχρονη φιλολογική έρευνα, η λέξη δεν έχει ινδοευρωπαϊκή ρίζα. Θεωρείται προελληνική (πελασγική) δάνεια λέξη, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι πρώτοι ελληνόφωνοι πληθυσμοί που κατήλθαν στον ελλαδικό χώρο υιοθέτησαν την έννοια αυτού του κοσμικού υδάτινου ρεύματος από τους παλαιότερους, γηγενείς κατοίκους της περιοχής ή ίσως από πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής (π.χ. το ακκαδικό Uquanu ή την οντότητα του Apsu των Σουμερίων, που επίσης ήταν ένας μυθικός ωκεανός γλυκού νερού).
7. Ορφική Παράδοση: Ο Ωκεανός ως Υπέρτατος Πατέρας
Ενώ ο Ησίοδος θεωρεί τον Ουρανό και τη Γαία ως το πρώτο ζεύγος, η Ορφική κοσμογονία (μια πιο μυστικιστική θρησκευτική παράδοση της αρχαιότητας) τοποθετεί τον Ωκεανό πολύ ψηλότερα, σχεδόν ως τον υπέρτατο δημιουργό, δίνοντας έμφαση στο νερό ως την απόλυτη πηγή της ζωής. Στον Ορφικό Ύμνο του Ωκεανού, λατρεύεται ως ο αιώνιος πατέρας των πάντων.
Ορφικοί Ύμνοι, Ύμνος 83 (Ωκεανου, θυμίαμα): «Ωκεανόν καλέω, πατέρ’ άφθιτον, αιέν εόντα, αθανάτων τε θεων γένεσιν θνητων τ’ ανθρώπων, ός περικυμαίνει γαίης περιτέρμονα κύκλον…» (Μετάφραση: Τον Ωκεανό επικαλούμαι, τον άφθαρτο πατέρα, που υπάρχει αιώνια, τη γένεση των αθάνατων θεών και των θνητών ανθρώπων, που τα κύματά του περιβάλλουν τα πέρατα του κύκλου της γης…)
8. Ο Ωκεανός και οι Ήρωες (Ηρακλής & Οδυσσέας)
Στην ελληνική μυθολογία, το να φτάσει ένας θνητός ήρωας στον Ωκεανό σήμαινε ότι είχε φτάσει στα όρια του γνωστού κόσμου, συχνά στο κατώφλι του Κάτω Κόσμου.
- Οδυσσέας: Στην Οδύσσεια, ο Οδυσσέας πρέπει να ταξιδέψει μέχρι τα ρεύματα του Ωκεανού για να βρει την είσοδο του Άδη (Νέκυια) και να μιλήσει με τον μάντη Τειρεσία.Οδύσσεια, Ραψωδία λ, στίχος 11-12: «η δ’ ες πείραθ’ ίκανε βαθυρρόου Ωκεανοιο. ένθα δέ Κιμμερίων ανδρων δημός τε πόλις τε…» (Μετάφραση: Και το πλοίο έφτασε στα πέρατα του βαθύρροου Ωκεανού. Εκεί βρίσκεται η χώρα και η πόλη των Κιμμερίων…)
- Ηρακλής: Κατά τη διάρκεια του δέκατου άθλου του (τα βόδια του Γηρυόνη), ο Ηρακλής έπρεπε να διασχίσει τον Ωκεανό. Για να το πετύχει, απείλησε τον θεό Ήλιο με το τόξο του, και ο Ήλιος του δάνεισε το χρυσό κύπελλο (ή λέμβο) με το οποίο ο ίδιος ο Ήλιος διέσχιζε τον Ωκεανό κάθε νύχτα.
9. Λατρεία: Γιατί δεν είχε μεγάλους Ναούς;
Σε αντίθεση με τον Δία, την Αθηνά ή τον Απόλλωνα, δεν υπήρχαν μεγάλοι ναοί ή οργανωμένες δημόσιες λατρείες αφιερωμένες στον Ωκεανό στην αρχαία Ελλάδα. Ήταν μια κοσμική, σχεδόν αφηρημένη δύναμη, πολύ μακριά από τα καθημερινά προβλήματα των ανθρώπων. Ωστόσο, οι ναυτικοί τον επικαλούνταν με σεβασμό. Η πιο συγκλονιστική ιστορική καταγραφή λατρείας του προέρχεται από τον Μέγα Αλέξανδρο. Όταν ο στρατηλάτης έφτασε στις εκβολές του Ινδού ποταμού και αντίκρισε τον Ινδικό Ωκεανό (πιστεύοντας ότι έφτασε στο ανατολικό άκρο του μυθικού Ωκεανού), θυσίασε ταύρους προς τιμήν του.
Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις (Βιβλίο 6, 19.5): «καί ταύρους σφάξας τω Ωκεανω ο Αλέξανδρος αφηκεν ες τήν θάλασσαν…» (Μετάφραση: Και αφού ο Αλέξανδρος έσφαξε ταύρους για τον Ωκεανό, τους έριξε στη θάλασσα… [παρακαλώντας τον θεό να προστατεύει τον στόλο του]).
10. Απεικόνιση στην Αρχαία Τέχνη (Εικονογραφία)
Πώς φαντάζονταν οι αρχαίοι τον Ωκεανό; Η εικονογραφία του ήταν πολύ συγκεκριμένη και διαφοροποιείται από εκείνη του Ποσειδώνα. Στην αγγειογραφία, τα ψηφιδωτά και τη γλυπτική, ο Ωκεανός απεικονίζεται συνήθως ως:
- Βαθυγένης και ηλικιωμένος άνδρας, αποπνέοντας τη σοφία της ηλικίας του.
- Με κέρατα ταύρου (σύνηθες σύμβολο των θεών-ποταμών στην αρχαιότητα, καθώς το ποτάμι παρομοιαζόταν με ορμητικό ταύρο).
- Κρατώντας θαλάσσια σύμβολα, όπως ένα καράβι, ένα κουπί ή ένα ψάρι.
- Στη μεταγενέστερη ρωμαϊκή εποχή, συχνά τα πόδια του καταλήγουν σε ουρές φιδιού ή ψαριού (συμβολίζοντας το ελικοειδές σχήμα του ποταμού που κυκλώνει τη γη).