Η ερήμωση της υπαίθρου και το νέο στοίχημα του πρωτογενούς τομέα: Από την επιβίωση στην αυτάρκεια
Τι μπορεί να κάνει το Κράτος και τι οι Δήμοι για να ξαναγίνει η γη επιλογή ζωής
Γράφει ο Ιάκωβος Ποθητός
Η αγροτο-οικονομία δεν ήταν απλώς ένα κομμάτι της ελληνικής ιστορίας. Ήταν η ραχοκοκαλιά της. Οι ελαιώνες της Αττικής στην αρχαία Αθήνα, τα σιτηρά του Ευρώτα στη Σπάρτη, η βυζαντινή αυτάρκεια και η οθωμανική μικροκαλλιέργειαέθρεψαν γενιές. Ακόμη και στα χρόνια της Κατοχής, όταν ο λιμός θέριζε τα αστικά κέντρα, τα χωριά με τα αμπέλια, τα οπωροκηπευτικά και τα οικόσιτα ζώα κράτησαν την Ελλάδα όρθια.
Αυτή η σχέση διαρρήχθηκε. Μετά τον Εμφύλιο, η φτηνή γη και η υπόσχεση εργασίας οδήγησαν χιλιάδες στην Αθήνα. Από το 1980 και μετά, η άναρχη δόμηση μετέτρεψε χιλιάδες στρέμματα καλλιεργήσιμης γης σε τσιμέντο. Η Αττική έχασε τη φυσιογνωμία της. Η επαρχία άδειασε. Σήμερα ο πρωτογενής τομέας συνεισφέρει μόλις 4% στο ΑΕΠ. Ο μέσος όρος ηλικίας των αγροτών ξεπερνά τα 57 έτη. 164 χωριά είναι πλέον ακατοίκητα και πάνω από 1.000 έχουν λιγότερους από 50 κατοίκους. Το αποτέλεσμα: σιωπηλή ερήμωση.
Οι συνέπειες της ανισορροπίας είναι ήδη εδώ
Επισιτιστική εξάρτηση: Εισάγουμε πάνω από 40% των τροφίμων μας. Το εμπορικό έλλειμμα αγροτικών προϊόντων ξεπερνά τα 2 δισ. € ετησίως. Κάθε διεθνής κρίση γίνεται κρίση στο ράφι.
Οικονομική αιμορραγία: Η εγκατάλειψη της υπαίθρου στερεί εισόδημα. Ο μέσος κλήρος των 48 στρεμμάτων έναντι 170 στην ΕΕ-27 δείχνει κατακερματισμό που δεν προσελκύει νέους.
Περιβαλλοντική υποβάθμιση: Τα 3,5 εκατ. εγκαταλελειμμένα στρέμματα γίνονται εύφλεκτη ύλη. Η αστυφιλία επιδεινώνει το φαινόμενο της θερμικής νησίδας.
Κοινωνική αποξένωση: Χάνεται η σύνδεση με την εποχικότητα, με τη γη, με την κοινότητα.
Ιστορικά, καμία μεγάλη κοινωνία δεν στάθηκε χωρίς μικρή καλλιέργεια. Η Ρώμη με τους κλήρους, το Βυζάντιο με τα χωρία, η μεταπολεμική Ευρώπη με την Κοινή Αγροτική Πολιτική. Η ενίσχυση των μικρών παραγωγών σημαίνει αύξηση παραγωγής, μείωση τιμών και αξιοπρεπή διαβίωση.
Τι πρέπει να κάνει το Κράτος: Εθνικός σχεδιασμός με γη, τεχνογνωσία και αγορά
Το Κράτος οφείλει να δει τον πρωτογενή τομέα ως θέμα εθνικής ασφάλειας, όχι μόνο οικονομίας. Τρεις άξονες είναι κρίσιμοι:
Εθνική Τράπεζα Γης: Καταγραφή όλων των δημόσιων και εγκαταλελειμμένων ιδιωτικών εκτάσεων. Παραχώρηση με μακροχρόνια συμβόλαια σε νέους αγρότες κάτω των 40 ετών, με κριτήρια εντοπιότητας και βιώσιμου πλάνου. Στόχος να σπάσει ο φαύλος κύκλος της γήρανσης, όπου το 65% των αρχηγών εκμεταλλεύσεων είναι άνω των 55.
Αγροτική παιδεία και τεχνογνωσία: Σύνδεση Γεωπονικών Πανεπιστημίων με την ύπαιθρο. Επιδοτούμενη πρακτική άσκηση σε πρότυπα αγροκτήματα. Κίνητρα για ψηφιακή γεωργία, έξυπνη άρδευση και ΑΠΕ που μειώνουν το κόστος παραγωγής.
Αγορά χωρίς μεσάζοντες: Θεσμική στήριξη δημοπρατηρίων και ψηφιακών πλατφορμών που φέρνουν τον παραγωγό δίπλα στον καταναλωτή. Φορολογικά κίνητρα για συμβολαιακή γεωργία με Δήμους, νοσοκομεία, σχολεία. Η αυτάρκεια περνά από το να τρώμε ελληνικά.
Ο ρόλος των Δήμων: Από διαχειριστές σε παραγωγούς κοινωνικής πολιτικής
Οι Δήμοι δεν μπορούν να λύσουν το δημογραφικό, μπορούν όμως να κάνουν την ύπαιθρο και την πόλη βιώσιμες. Το παράδειγμα του Βανκούβερ, όπου το 44% των κατοίκων καλλιεργεί σε αυλές και κοινοτικούς κήπους, δείχνει τον δρόμο.
Δημοτικοί Συνεταιρισμοί Αστικής Γεωργίας: Οι Δήμοι να καταγράψουν τη διαθέσιμη αγροτική γη εντός ορίων. Να την παραχωρούν σε συνεταιρισμούς δημοτών με διαφάνεια. Η παραγωγή να διατίθεται αποκλειστικά στις λαϊκές του Δήμου. Ο Δήμος λαμβάνει ποσοστό για ΚΑΠΗ και παιδικούς σταθμούς, μετατρέποντας την αγροτική πολιτική σε κοινωνική.
Σύγχρονες «κηπουπόλεις»: Η ιδέα του Ebenezer Howard το 1902 είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Με την τηλεργασία, δορυφορικοί οικισμοί στην περιφέρεια με αυτάρκεια σε τροφή, ενέργεια και νερό μπορούν να αποσυμφορήσουν τα αστικά κέντρα. Ο Δήμος σχεδιάζει, το Κράτος δίνει κίνητρα μετεγκατάστασης.
Πράσινη εκπαίδευση και κυκλικός μεταβολισμός: Λαχανόκηποι σε σχολεία, «υιοθεσία» δέντρων από μαθητές, βραβεία για μπαλκόνια. Παράλληλα, φωτοβολταϊκά σε δημοτικά κτήρια, συλλεκτήρες βρόχινου νερού και μετατροπή αποβλήτων σε βιοαέριο, όπως στο Hammarby της Στοκχόλμης. Η Rizhao στην Κίνα, με 99% ηλιακούς συλλέκτες, αποδεικνύει ότι η ενεργειακή αυτονομία δεν είναι ουτοπία.
Η λύση δεν είναι η επιστροφή στο 1950
Είναι η σύνθεση: τεχνολογία και γη, πόλη και χωράφι, κοινότητα και αυτάρκεια. Η ερήμωση αντιστρέφεται όταν ο νέος αγρότης έχει πρόσβαση σε γη, σε αγορά και σε ενεργειακή αυτονομία. Όταν ο Δήμος γίνεται συμπαραγωγός και το Κράτος εγγυητής. Η Ελλάδα κράτησε όρθια την ιστορία της γιατί πάταγε στη γη της. Ήρθε η ώρα να το ξανακάνει.