Ο Εγκέλαδος αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές, τρομακτικές και εμβληματικές μορφές της ελληνικής μυθολογίας
Ως ένας από τους κορυφαίους Γίγαντες, το όνομά του έχει ταυτιστεί από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα με τις καταστροφικές και ανεξέλεγκτες δυνάμεις της φύσης, και συγκεκριμένα με τους σεισμούς και τις ηφαιστειακές εκρήξεις.
Απο το arxaiaellinika.gr
Η Καταγωγή και η Γέννηση
Σύμφωνα με την κυρίαρχη μυθολογική παράδοση, η οποία πηγάζει από την ησιόδεια κοσμογονία, ο Εγκέλαδος ήταν παιδί της Γαίας (της προσωποποίησης της Γης) και του Ουρανού.
Ο μύθος αναφέρει ότι γεννήθηκε από τις σταγόνες αίματος που έπεσαν στη γη, όταν ο Τιτάνας Κρόνος ευνόχισε τον πατέρα του, τον Ουρανό, με ένα δρεπάνι. Οι Γίγαντες ήταν τεράστια, τρομακτικά όντα, τα οποία διέθεταν υπερφυσική μυϊκή δύναμη. Η όψη τους περιγράφεται ως ανατριχιαστική, με πυκνά μαλλιά και γένια, ενώ πολλές αρχαίες αναπαραστάσεις (και μεταγενέστεροι μύθοι) τους θέλουν να έχουν ουρές φιδιών ή δρακόντων αντί για ανθρώπινα πόδια.
Η Γιγαντομαχία και η Ήττα
Ο Εγκέλαδος διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στη Γιγαντομαχία, τον ανελέητο και επικό πόλεμο μεταξύ των Γιγάντων και των Ολύμπιων Θεών για την κυριαρχία του σύμπαντος. Οι Γίγαντες, υποκινούμενοι από την οργή της μητέρας τους της Γαίας (η οποία ήταν θυμωμένη επειδή ο Δίας είχε φυλακίσει τα άλλα της παιδιά, τους Τιτάνες, στα Τάρταρα), επιτέθηκαν στον Όλυμπο πετώντας τεράστιους βράχους, βουνά και φλεγόμενα δέντρα.
Στη διάρκεια της επικής αυτής μάχης, κύριος αντίπαλος και τιμωρός του Εγκέλαδου ήταν η θεά της σοφίας και της στρατηγικής, η Αθηνά. Όταν η πλάστιγγα άρχισε να γέρνει υπέρ των Ολύμπιων (κυρίως χάρη στη βοήθεια του θνητού Ηρακλή, που ήταν απαραίτητος βάσει χρησμού για τη νίκη), οι Γίγαντες τράπηκαν σε φυγή. Η Αθηνά καταδίωξε τον Εγκέλαδο. Σε κάποιες εκδοχές τον τραυμάτισε πρώτα με το δόρυ της, ενώ σε άλλες τον χτύπησε ο Δίας με τον κεραυνό του.
Το τελικό χτύπημα, ωστόσο, ανήκει στην Αθηνά: Για να τον εξουδετερώσει οριστικά, του έριξε πάνω του ένα τεράστιο κομμάτι γης, το οποίο τον καταπλάκωσε και τον έθαψε ζωντανό. Αυτό το τεράστιο κομμάτι γης, σύμφωνα με τον μύθο, σχημάτισε το νησί της Σικελίας.
Η Ερμηνεία των Φυσικών Φαινομένων
Το τέλος του Εγκέλαδου δεν σήμανε και τον θάνατό του. Στην αρχαία ελληνική σκέψη, ως θεϊκό ον (παιδί της Γαίας), ο Γίγαντας παρέμεινε ζωντανός και εγκλωβισμένος κάτω από το βάρος της Σικελίας και, συγκεκριμένα, κάτω από το ηφαίστειο της Αίτνας.
Αυτός ο μύθος αποτέλεσε την απόλυτη αιτιολογική εξήγηση των αρχαίων για τα γεωλογικά φαινόμενα:
- Οι Σεισμοί: Κάθε φορά που ο γιγαντιαίος Εγκέλαδος προσπαθούσε να απελευθερωθεί από τα δεσμά του, αναστέναζε ή άλλαζε πλευρό από τον αβάσταχτο πόνο, η γη από πάνω του έτρεμε, δημιουργώντας τους σεισμούς. Εξ ου και η σύγχρονη έκφραση «Το χτύπημα του Εγκέλαδου».
- Οι Ηφαιστειακές Εκρήξεις: Η καυτή του ανάσα και οι φλόγες από την άσβεστη οργή του έβγαιναν από τον κρατήρα της Αίτνας με τη μορφή λάβας και καπνού.
Αρχαία Κείμενα και Βιβλιογραφία (Αυτούσια Αποσπάσματα)
Η δράση και το τέλος του Εγκέλαδου καταγράφονται με σαφήνεια στην αρχαία γραμματεία. Ακολουθούν τα σημαντικότερα αυτούσια αποσπάσματα:
1. Απολλόδωρος, «Βιβλιοθήκη» (1.6.2) Ο ψευδο-Απολλόδωρος στο έργο του, το οποίο αποτελεί την πληρέστερη επιτομή της ελληνικής μυθολογίας, περιγράφει με ακρίβεια την καταπλάκωση του Εγκέλαδου από τη θεά Αθηνά:
«Εγκέλαδον δέ Αθηνα φεύγοντα επέρριψε τήν Σικελίαν νησον…» (Μετάφραση: Και καθώς ο Εγκέλαδος έτρεπε σε φυγή, η Αθηνά του έριξε από πάνω του το νησί της Σικελίας…)
2. Ησίοδος, «Θεογονία» (στίχοι 183-186) Ο Ησίοδος περιγράφει τη γέννηση των Γιγάντων (και κατ’ επέκταση του Εγκέλαδου) από το αίμα του Ουρανού:
«όσσαι γάρ ραθάμιγγες απέσσυθεν αιματόεσσαι, πάσας δέξατο Γαια· περιπλομένων δ’ ενιαυτων γείνατ’ Ερινυς τε κρατεράς μεγάλους τε Γίγαντας…» (Μετάφραση: Διότι όσες ματωμένες σταγόνες έσταξαν, όλες τις δέχτηκε η Γη· και καθώς περνούσαν τα χρόνια, γέννησε τις κραταιές Ερινύες και τους μεγάλους Γίγαντες…)
3. Ευριπίδης, «Ίων» (στίχοι 209-211) Στην τραγωδία του Ευριπίδη, ο Χορός των γυναικών περιγράφει τον θαυμασμό του παρατηρώντας τον διάκοσμο του ναού του Απόλλωνα στους Δελφούς, όπου απεικονίζεται η σκηνή της μάχης:
«Λεύσσεις ουν επ’ Εγκελάδω γοργωπιν πάλλουσαν ίτυν… Διός άλκιμον θύγατερ;» (Μετάφραση: Βλέπεις λοιπόν πάνω από τον Εγκέλαδο να κραδαίνει την ασπίδα με το γοργόνειο πρόσωπο… η γενναία κόρη του Δία [η Αθηνά];)
4. Βιργίλιος, «Αινειάδα» (Βιβλίο Γ’, στίχοι 578-582) Στη λατινική γραμματεία, ο Βιργίλιος δίνει την πιο παραστατική και ποιητική περιγραφή της σύνδεσης του Γίγαντα με την Αίτνα:
«Fama est Enceladi semustum fulmine corpus urgeri mole hac, ingentemque insuper Aetnam impositam ruptis flammam exspirare caminis, et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem murmure Trinacriam…» (Μετάφραση: Είναι φήμη πως το μισοκαμένο από τον κεραυνό σώμα του Εγκέλαδου πλακώνεται από αυτόν τον όγκο, και η πελώρια Αίτνα που τοποθετήθηκε από πάνω του, ξερνά φλόγες από τα ραγισμένα της καμίνια· και κάθε φορά που αλλάζει πλευρό εξουθενωμένος, ολόκληρη η Τρινακρία [Σικελία] τρέμει με βουητό…)
Η Ετυμολογία του Ονόματος (Τι σημαίνει «Εγκέλαδος»)
Το όνομα του Γίγαντα δεν είναι τυχαίο, αλλά περιγράφει ακριβώς τη φύση του και τα φυσικά φαινόμενα που προκαλεί. Προέρχεται από την πρόθεση εν (μέσα) και το ρήμα κελαδέω-ω (βρυχώμαι, ηχώ δυνατά, κάνω θόρυβο).
- Επομένως, Εγκέλαδος σημαίνει κατά λέξη: «Αυτός που βρυχάται από μέσα / Αυτός που ηχεί δυνατά από τα έγκατα». Είναι η απόλυτη ηχητική περιγραφή της υπόγειας βουής που προηγείται ή συνοδεύει έναν μεγάλο σεισμό.
Παραλλαγές και Συμπληρωματικές Αρχαίες Πηγές
Ενώ ο Απολλόδωρος και ο Βιργίλιος δίνουν την πιο γνωστή εκδοχή, υπάρχουν και άλλες σημαντικές αναφορές στην αρχαία και ύστερη αρχαιότητα:
- Καλλίμαχος (Ποιητής της Ελληνιστικής εποχής): Στους Ύμνους του αναφέρει ότι το νησί που καταπλάκωσε τον Εγκέλαδο δεν ήταν εξ αρχής η Σικελία, αλλά τα νησιά των Πιθηκουσών (σημερινή Ίσκια στην Ιταλία) ή ότι η Σικελία έπεσε πάνω του καθώς προσπαθούσε να δραπετεύσει.
- Κλαυδιανός (Γιγαντομαχία, στίχοι 32-35): Ο ύστερος Λατίνος ποιητής περιγράφει πιο έντονα τη μάχη. Παρουσιάζει τον Εγκέλαδο να ξεριζώνει ολόκληρα δέντρα και να χρησιμοποιεί ποτάμια ως όπλα ενάντια στους θεούς, λίγο πριν τον σταματήσει η Αθηνά.
- Νόννος ο Πανοπολίτης (Διονυσιακά): Στο τεράστιο αυτό έπος της Ύστερης Αρχαιότητας, ο Εγκέλαδος περιγράφεται όχι μόνο να πολεμά την Αθηνά, αλλά να δέχεται τα πυρά και από άλλους θεούς, καθώς η αντοχή του ήταν τρομακτική.
Αυτούσιο Απόσπασμα – Οράτιος, «Ωδές» (3.4.53-56): Ο Ρωμαίος λυρικός ποιητής Οράτιος τον αναφέρει μαζί με τους άλλους Γίγαντες να απειλούν τον ίδιο τον Δία:
«…sed quid Typhoeus et validus Mimas, / aut quid minaci Porphyrion statu, / quid Rhoetus evulsisque truncis / Enceladus iaculator audax…» (Μετάφραση: Αλλά τι θα μπορούσε ο Τυφωέας και ο δυνατός Μίμας, / ή ο Πορφυρίωνας με την απειλητική του στάση, / ή ο Ροίτος, ή ο Εγκέλαδος, ο θρασύς ακοντιστής ξεριζωμένων κορμών δέντρων…)
Η Εικονογραφία (Ο Εγκέλαδος στην Αρχαία Τέχνη)
Για να έχουμε την πλήρη εικόνα, πρέπει να δούμε πώς τον φαντάζονταν οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες. Ο Εγκέλαδος ήταν αγαπημένο θέμα των καλλιτεχνών:
- Ο Βωμός της Περγάμου (2ος αιώνας π.Χ.): Στη διάσημη ανάγλυφη ζωφόρο του βωμού (που σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο της Περγάμου στο Βερολίνο), σώζεται μία από τις πιο συγκλονιστικές παραστάσεις του. Η Αθηνά απεικονίζεται να αρπάζει τον Εγκέλαδο από τα μαλλιά, ενώ ένα ιερό φίδι της θεάς είναι έτοιμο να τον δαγκώσει. Ο Γίγαντας έχει φτερά στην πλάτη και το πρόσωπό του είναι γεμάτο αγωνία και πόνο.
- Μετόπες του Παρθενώνα (Ανατολική Πλευρά): Στην ανατολική πλευρά του Παρθενώνα απεικονίζεται η Γιγαντομαχία. Η μετόπη που δείχνει την Αθηνά να μάχεται με έναν Γίγαντα (που πιστεύεται ότι είναι ο Εγκέλαδος) είναι από τις πιο εμβληματικές, αν και έχει υποστεί σοβαρές φθορές από τον χρόνο.
- Αττικά Αγγεία (Μελανόμορφα και Ερυθρόμορφα): Σε δεκάδες αγγεία (5ος – 4ος αιώνας π.Χ.), η σκηνή της Αθηνάς να κραδαίνει το δόρυ της εναντίον του Εγκέλαδου, ο οποίος συχνά προσπαθεί να προστατευτεί με μια ασπίδα ή έναν βράχο, ήταν ένα πολύ δημοφιλές μοτίβο. Στην τέχνη αυτή απεικονίζεται συχνά ως οπλίτης και όχι ως τέρας με ουρά φιδιού (όπως επικράτησε αργότερα).
Η Σύγχρονη Επιστημονική Κληρονομιά
Πώς η αρχαία μυθολογία αγγίζει το σήμερα:
- Αστρονομία: Το όνομα «Εγκέλαδος» δόθηκε σε έναν από τους μεγαλύτερους δορυφόρους του πλανήτη Κρόνου, ο οποίος ανακαλύφθηκε το 1789 από τον Ουίλιαμ Χέρσελ. Το ειρωνικό (ή ίσως απολύτως ταιριαστό) είναι ότι ο δορυφόρος Εγκέλαδος διαθέτει τεράστια γεωλογική δραστηριότητα, πετώντας πίδακες νερού και πάγου στο διάστημα, λειτουργώντας σαν ένα τεράστιο διαστημικό “ηφαίστειο” πάγου (κρυοηφαιστειότητα).