Ακούς, πατέρα;
Βασιλική Πουρλιώτη από το Documento
Φίλες και φίλοι,
Αν προσπαθούσα να θυμηθώ μία από τις κλασικές, καθημερινές συζητήσεις που είχα με τον πατέρα μου όταν ήμουν μικρή, θα έμοιαζε κάπως έτσι:
«Δεν μπορώ άλλο. Τα παρατάω.»
«Μπορείς. Πάμε πάλι από την αρχή.»
Και λίγα χρόνια αργότερα, όταν πρωτοπήρα το δίπλωμα οδήγησης, ο διάλογος άλλαζε απλώς σκηνικό καθώς πάλευα να παρκάρω:
«Δεν χωράει, μπαμπά.»
«Έχει κι άλλο, έλα, έλα… έλα… στοπ!». Μια κοφτή οδηγία που μάλλον έχει σώσει περισσότερους προφυλακτήρες σε αυτή τη χώρα απ’ όσους οι ίδιοι οι φανοποιοί.
Εκείνο το απλό «πάμε» πάνω από ένα μισοτελειωμένο βιβλίο, όταν τα μάτια έκλειναν και ο κόσμος έμοιαζε βουνό, έκρυβε τελικά μέσα του τον πιο καθαρό, αθόρυβο τρόπο για να σου πει κάποιος «είμαι εδώ».
Πριν από έναν μήνα, μιλήσαμε για τη γιορτή της Μητέρας. Ήταν μια μέρα γεμάτη λέξεις, λουλούδια και ένα συναίσθημα που ξεχειλίζει οργανικά.
Η Ημέρα του Πατέρα, αντίθετα, διεκδικεί έναν διαφορετικό, πιο σιωπηλό χώρο. Για χρόνια έψαχνε την ταυτότητά της ανάμεσα σε διαφημίσεις για εργαλεία κήπου και «αστείες» γραβάτες.
Ίσως γιατί η γλώσσα των μπαμπάδων σπάνια έχει λυρισμό, λογοτεχνία, έντονες εκφράσεις, λουλούδια και χρώματα.
Είναι η γλώσσα της πράξης. Του «δώσ’ το σε μένα να το φτιάξω». Του ανθρώπου που βλέπει ένα πρόβλημα και το μυαλό του δεν πάει στην παρηγοριά, αλλά στη λύση. Που αρνείται να σε αφήσει να τα παρατήσεις, όχι από αυστηρότητα, αλλά γιατί ξέρει πως ο κόσμος έξω από την πόρτα του δωματίου σου δεν θα σου χαριστεί.
Πριν από λίγο καιρό, σε μια τυχαία συζήτηση, ένας φίλος μου είπε μια φράση που στριφογυρίζει από τότε στο μυαλό μου: «Ο πατέρας είναι εκεί για να σε μάθει πώς να μην τον χρειάζεσαι». Και ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της πατρότητας να κρύβεται ακριβώς εδώ: ο σκοπός ενός πατέρα είναι να σου δώσει τον χάρτη, να σου δείξει πώς να λύνεις μόνος σου τις εξισώσεις της ζωής και πώς να στέκεσαι όρθιος όταν όλα πάνε στραβά. Ξέρει πως η δική του επιτυχία μετριέται ακριβώς τη στιγμή που θα ανοίξεις την πόρτα και θα φύγεις έτοιμος. Σε προετοιμάζει να περπατήσεις στον κόσμο χωρίς το δικό του δίχτυ ασφαλείας, με την κρυφή, γλυκόπικρη ελπίδα ότι πλέον θα επιστρέφεις στο ίδιο τραπέζι όχι από ανάγκη, αλλά από ελεύθερη επιλογή.
Τα σκοτεινά ορυχεία και η άρνηση
Η ιστορία αυτής της μέρας ξεκίνησε από μια οφειλή. Τον Δεκέμβριο του 1907 στη Δυτική Βιρτζίνια, μια έκρηξη σε ορυχείο έθαψε 362 άνδρες. Λίγους μήνες μετά, τον Ιούλιο του 1908, η Γκρέις Γκόλντεν Κλέιτον ζήτησε μια λειτουργία στη μνήμη του πατέρα της και των υπόλοιπων χαμένων εργατών. Λίγο αργότερα, η Σονόρα Σμαρτ Ντοντ σκέφτηκε τον δικό της ήρωα: έναν βετεράνο που μεγάλωσε ολομόναχος έξι παιδιά όταν η γυναίκα του πέθανε στη γέννα.
Το παράξενο είναι πως οι ίδιοι οι άνδρες αρνήθηκαν αυτή τη γιορτή για δεκαετίες. Τη χλεύαζαν. Τη θεωρούσαν «θηλυπρεπή», μια εμπορική απάτη των ανθοπωλείων που προσπαθούσε να εξημερώσει τον ανδρισμό τους με κάρτες, τις οποίες θα καλούνταν να πληρώσουν οι ίδιοι. Χρειάστηκε να μεσολαβήσει η Μεγάλη Ύφεση για να πουληθούν οι πρώτες γραβάτες και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος για να γίνει η επέτειος θεσμός, τελικά, το 1972. Η πατρότητα, βλέπετε, για πολλά χρόνια ήταν φτιαγμένη από υλικά που δεν ταιριάζουν εύκολα με κορδέλες και γιορτές. Ήταν φτιαγμένη από μια αυστηρή αίσθηση του καθήκοντος και μια σιωπή που συχνά μπερδεύεται με την απόσταση.
Η ασπίδα της σιωπής
Οι πατεράδες των περασμένων δεκαετιών μεγάλωσαν συχνά με την προσδοκία να φαίνονται πάντα δυνατοί. Ίσως γι’ αυτό, για πολλούς από αυτούς, η αγάπη δεν είχε τη μορφή μεγάλων δηλώσεων, αλλά πρακτικής φροντίδας. Ένα «σ’ αγαπώ» μπορούσε να κρύβεται στον σχολαστικό έλεγχο στα λάστιχα του αυτοκινήτου πριν από ένα ταξίδι. Στο χαρτζιλίκι που έδιναν βιαστικά, σχεδόν συνωμοτικά, στην πόρτα. Ή σε εκείνον τον ανεπαίσθητο αναστεναγμό ανακούφισης στο σκοτάδι του διαδρόμου, όταν άκουγαν το κλειδί να γυρνάει στην κλειδαριά μετά από μια βραδινή έξοδο.
Σκεφτείτε τον Ρον Πέιτζ, έναν ταχυδρόμο από την Αγγλία. Ναυάγησε δύο φορές στον πόλεμο, πιάστηκε αιχμάλωτος στη Σιγκαπούρη, έζησε τη φρίκη. Όταν επέστρεψε το 1946, δεν μίλησε ποτέ για αυτά. Κλείδωσε μέσα του το σκοτάδι για να μη «μολύνει» την παιδική ηλικία του γιου του. Ο γιος του, ωστόσο, μεγάλωσε με μια μεγάλη απορία: πώς γυρνάει ένας άνθρωπος από μια τέτοια κόλαση χωρίς ίχνος μίσους; Η απάντηση ήρθε μόνο όταν ο Ρον έφυγε από τη ζωή και ο γιος του άρχισε να ενώνει σκόρπιες αφηγήσεις και στοιχεία. Τότε κατάλαβε πως η σιωπή του πατέρα του δεν ήταν καταπιεσμένο τραύμα, ούτε αδυναμία. Ήταν ασπίδα. Επέλεξε να κρατήσει τον πόλεμο αποκλειστικά για τον εαυτό του, για να μπορέσει το παιδί του να μεγαλώσει σε ένα σπίτι που είχε μόνο κανονικότητα.
Αυτή η δυσκολία στην επικοινωνία, ή κάποιες φορές η φυσική απουσία, άφηνε συχνά τα δικά της βαθιά κενά. Η ανάγκη για την πατρική φιγούρα είναι τόσο ριζωμένη, που ακολουθεί τον άνθρωπο ακόμα και όταν φτάσει στην κορυφή. Χαρακτηριστική είναι η ιστορία του Ντάνιελ Πάτρικ Μόινιχαν, ενός Αμερικανού αξιωματούχου που τη δεκαετία του ’60 συνέταξε μια αμφιλεγόμενη έκθεση, υποστηρίζοντας πως η ρίζα των κοινωνικών ανισοτήτων στις ΗΠΑ βρισκόταν στην απουσία του πατέρα από το σπίτι. Όμως, αυτή η πολιτική του πεποίθηση δεν γεννήθηκε στα έδρανα. Πήγαζε από το δικό του, ανοιχτό τραύμα: όταν ήταν δέκα ετών, ο αλκοολικός πατέρας του εγκατέλειψε την οικογένεια στο φτωχικό Hell’s Kitchen της Νέας Υόρκης, βυθίζοντάς τους στην ανέχεια. Δεκαετίες αργότερα, όντας πια ένας επιτυχημένος, ισχυρός άνδρας στο Λονδίνο, ο Μόινιχαν ομολογούσε στον ψυχαναλυτή του πως συχνά ξυπνούσε κλαίγοντας, επειδή έβλεπε στον ύπνο του τον πατέρα του να επιστρέφει. Ξυπνούσε κλαίγοντας από την ανακούφιση που ένιωθε στο όνειρο, μια ανακούφιση που η πραγματικότητα δεν του χάρισε ποτέ.
Είναι αυτή ακριβώς η έλλειψη της πρακτικής, καθημερινής καθοδήγησης που αφήνει το μεγαλύτερο κενό, όταν η πατρική φιγούρα απουσιάζει. Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίο το συγκινητικό φαινόμενο του καναλιού «Dad, How Do I?» στο YouTube. Ο δημιουργός του, Ρομπ Κένι, έχοντας μεγαλώσει και ο ίδιος με έναν πατέρα που τον εγκατέλειψε, άρχισε να ανεβάζει βίντεο για ανθρώπους που τους λείπει η πατρική παρουσία. Τους μαθαίνει με υπομονή όσα δεν είχε ποτέ κάποιον να τους δείξει: πώς να ξυρίζονται για πρώτη φορά, πώς να ελέγχουν τα λάδια στο αμάξι, πώς να αλλάζουν λάστιχο ή πώς να δένουν σωστά μια γραβάτα. Πράγματα φαινομενικά απλά, που όμως όταν δεν υπάρχει κάποιος να στα δείξει, αφήνουν μια τεράστια τρύπα ανασφάλειας.
Από την άλλη, ακόμα και όταν ο πατέρας είναι εκεί, η σχέση συχνά περνάει από συμπληγάδες. Οι ερευνητές μιλούν για ένα χάσμα που δημιουργείται ανάμεσα στον πατέρα και τα παιδιά του καθώς εκείνα μεγαλώνουν και οι ανάγκες τους γίνονται πιο σύνθετες. Πολλοί πατεράδες κάνουν τότε ένα βήμα πίσω, νιώθοντας ίσως αμήχανοι μπροστά στη συναισθηματική πολυπλοκότητα των παιδιών τους.
Ακόμα κι εκεί, όμως, στο κενό της επικοινωνίας, εφευρίσκονται νέοι, άγραφοι κώδικες. Όπως εξομολογήθηκε χαρακτηριστικά μια γυναίκα για τον κατά τα άλλα απόμακρο πατέρα της, οι πιο ουσιαστικές τους στιγμές ήταν όταν του κούρευε τα μαλλιά: «Ήταν ένας τρόπος να είμαστε κοντά, χωρίς να χρειάζεται να μιλάμε». Μια σιωπηλή ιεροτελεστία για να γεφυρωθεί η απόσταση, χωρίς το βάρος των λέξεων.
Η βιολογία που αλλάζει
Το να περιορίζουμε όμως τους πατεράδες στο στερεότυπο του απόμακρου κουβαλητή είναι λάθος. Η επιστήμη πλέον το αποδεικνύει. Μια έρευνα του Πανεπιστημίου Penn State έδειξε πως η συναισθηματική συμμετοχή του πατέρα ήταν αυτή που καθόριζε την καρδιαγγειακή υγεία του παιδιού στην ηλικία των επτά ετών. Ένας απών πατέρας ανέβαζε τους δείκτες φλεγμονής του παιδιού.
Επιπλέον, ο εγκέφαλος ενός άνδρα που γίνεται πατέρας ανακαλωδιώνεται. Το 2000, οι ερευνήτριες Katherine Wynne-Edwards και Anne Storey απέδειξαν ότι οι άνδρες βιώνουν ορμονικές αλλαγές. Η τεστοστερόνη πέφτει για να μειωθεί η επιθετικότητα και εκτοξεύεται η ωκυτοκίνη, η ορμόνη της αγάπης.
Οι πατεράδες είναι βιολογικά προγραμματισμένοι να φροντίζουν. Απλώς ο κόσμος μας άργησε να τους δώσει την άδεια.
Σήμερα, οι μπαμπάδες αφιερώνουν κατά μέσο όρο τέσσερις φορές περισσότερο χρόνο στη φροντίδα των παιδιών τους σε σχέση με πριν από 50 χρόνια. Περνούν περισσότερο χρόνο μόνοι με τα παιδιά τους ακόμα και από τη φυλή των Άκα στο Κονγκό, τους ανθρώπους που η ανθρωπολογία ονομάζει «τους καλύτερους μπαμπάδες του κόσμου». Μάλιστα, έρευνα του Pew Research στα τέλη του 2023 έδειξε πως το 57% των νεαρών ανδρών χωρίς παιδιά δήλωσαν ότι ελπίζουν να αποκτήσουν, έναντι μόλις 45% των γυναικών.
Εκεί που ο ρόλος δοκιμάζεται
Τι γίνεται όμως όταν η πραγματικότητα αφαιρεί κάθε προστασία; Στη Γάζα, ο μικρός Καρίμ, ένα βρέφος μόλις 18 μηνών, βασανίστηκε μπροστά στα μάτια του πατέρα του, του Οσάμα. Η φρίκη αυτού του περιστατικού δεν κρύβεται μόνο στον πόνο του παιδιού, αλλά στην απόλυτη, κυνική εκμετάλλευση της ίδιας της πατρότητας. Εκείνοι που κρατούσαν τα όπλα ήξεραν ακριβώς πού να χτυπήσουν: εργαλειοποίησαν την ιδιότητα του γονιού. Ήξεραν πως δεν υπάρχει κανένα βασανιστήριο στο σώμα ενός άνδρα που να συγκρίνεται με τον σπαραγμό του να υποφέρει το παιδί του.
Εκμεταλλεύτηκαν τη βεβαιότητα πως ο πατέρας θα λύγιζε, προκειμένου να τον αναγκάσουν να ομολογήσει πράξεις τις οποίες οι ισραηλινές δυνάμεις είκαζαν ότι είχε τελέσει. Πόση απόγνωση μπορεί να νιώσει ένας άνθρωπος όταν συνειδητοποιεί πως η αγάπη του έγινε το όπλο στα χέρια των βασανιστών του, και ο ίδιος στέκει απόλυτα ανήμπορος να κάνει το μοναδικό πράγμα για το οποίο είναι προγραμματισμένος: να προστατεύσει το παιδί του.
Και δεν είναι μόνο ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή. Είναι ο πατέρας στο Κίεβο που ακουμπά την παλάμη του στο παγωμένο τζάμι του τρένου, αποχαιρετώντας το παιδί του που φεύγει για να σωθεί. Είναι ο γονιός που στέκεται έξω από την πόρτα μιας εντατικής, συνειδητοποιώντας πως δεν μπορεί να πάρει τον πόνο του παιδιού του πάνω του. Σε αυτές τις στιγμές της απόλυτης αδυναμίας και ψυχικής εξουθένωσης, καταρρέει η έννοια του προστάτη. Είναι ίσως η στιγμή που, μεγαλώνοντας, καταλαβαίνεις πόσο δίκιο έκρυβε τελικά εκείνος ο στίχος:
«Όμως κοίτα μπαμπά, Που είχες δίκιο τελικά, Δεν ειν’ τα πράγματα πάντα τόσο απλά.»
Ο άνθρωπος πίσω από τον τίτλο
Η πατρότητα παίρνει πολλά σχήματα. Είναι ο μπαμπάς που μεγαλώνει μόνος του το παιδί του και μαθαίνει να διαχειρίζεται τα πάντα. Είναι οι άνδρες που έγιναν πατέρες από επιλογή, κόντρα στα στερεότυπα. Είναι εκείνος που δεν είχε πατέρα και τώρα κρατάει το μωρό του, αποφασισμένος να σπάσει τον κύκλο της απουσίας.
Δεν γιορτάζουμε το αλάθητο. Γιορτάζουμε την προσπάθεια. Γιορτάζουμε το πείσμα που δεν σε άφηνε να τα παρατήσεις όταν ένιωθες πως οι δυνάμεις σου σε εγκαταλείπουν.
Όσο για τον δικό μου μπαμπά, ένα απλό ευχαριστώ. Για όλες εκείνες τις φορές που το μυαλό μου «κολλούσε», που πίστευα ότι δεν καταλαβαίνω τίποτα, κι εσύ απλώς τραβούσες μια καρέκλα: «Πάμε πάλι, μαζί».
«Στις πρώτες λέξεις μου εσύ, Στα πρώτα βήματά μου εσύ, Πες μου τι θα ’κανα αν δεν ήσουνα εσύ, Ακούς πατέρα;»
Χρόνια πολλά λοιπόν, νωρίτερα για ακόμη μία φορά, σε κάθε πατέρα -βιολογικό, θετό, πνευματικό- που ακόμα κι όταν δεν είχε τις απαντήσεις, επέλεξε να μείνει εκεί, στο ίδιο τραπέζι, μέχρι να βγει η άκρη.
Μέχρι την επόμενη φορά, να είστε όλοι καλά και να χαμογελάτε.
Βασιλική