Οι τελευταίες δορυφορικές αναλύσεις θερμοκρασίας επιφανειακού θαλάσσιου ύδατος από το Copernicus Marine δείχνουν μια εικόνα πολύ χαρακτηριστική για την εποχή:
οι ελληνικές θάλασσες, και ιδιαίτερα μεγάλο μέρος του Αιγαίου, διατηρούν σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες για το τέλος Ιουνίου. Σε αρκετές περιοχές του κεντρικού και βόρειου Αιγαίου οι τιμές κυμαίνονται περίπου στους 20 με 22 βαθμούς Κελσίου, ενώ υψηλότερες θερμοκρασίες, κοντά στους 24 με 25 βαθμούς, εμφανίζονται σε τμήματα του Ιονίου, στα νοτιοανατολικά του Αιγαίου και προς τα Δωδεκάνησα.
Θοδωρης Κολυδάς απο το kolydas.eu
Η πρώτη αντίδραση πολλών λουόμενων είναι γνωστή:
«κρύωσε η θάλασσα», «δεν ζεστάθηκαν ακόμη τα νερά», «φταίνε τα μελτέμια». Και πράγματι, τα μελτέμια παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της εικόνας. Όμως, πριν τα αντιμετωπίσουμε μόνο ως ενόχληση για το μπάνιο ή τη ναυσιπλοία, αξίζει να δούμε και την άλλη πλευρά τους. Γιατί το μελτέμι, πέρα από τη δροσιστική του επίδραση στην ατμόσφαιρα, λειτουργεί και ως ένας φυσικός μηχανισμός ανανέωσης των θαλάσσιων νερών.
Οι ισχυροί βοριάδες που πνέουν στο Αιγαίο δεν επηρεάζουν μόνο τον κυματισμό και την αίσθηση της θερμοκρασίας στην ξηρά. Επηρεάζουν και την ίδια τη θάλασσα. Με την τριβή που ασκούν πάνω στην επιφάνεια, παρασύρουν τα επιφανειακά νερά και, σε συνδυασμό με τη δύναμη Coriolis, προκαλούν μετακίνηση των θαλάσσιων μαζών προς τα δεξιά της διεύθυνσης του ανέμου στο βόρειο ημισφαίριο. Αυτή η διαδικασία είναι γνωστή ως μεταφορά Ekman.
Σε ορισμένες παράκτιες περιοχές, όταν ο άνεμος φυσά παράλληλα προς την ακτογραμμή και οι συνθήκες είναι κατάλληλες, τα επιφανειακά νερά απομακρύνονται από την ακτή. Το κενό που δημιουργείται στην επιφάνεια αναπληρώνεται από ψυχρότερα νερά που ανεβαίνουν από βαθύτερα στρώματα. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό διεθνώς ως upwelling, ενώ στα ελληνικά αποδίδεται ως ανάδυση, ανάβλυση ή, πιο παραστατικά, άντληση βαθύτερων νερών.
Αυτά τα νερά που ανεβαίνουν προς την επιφάνεια είναι συνήθως πιο ψυχρά, αλλά ταυτόχρονα πλουσιότερα σε θρεπτικά συστατικά
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αξία του φαινομένου. Η θάλασσα δεν είναι απλώς μια μάζα νερού που θερμαίνεται ή ψύχεται. Είναι ένα ζωντανό σύστημα. Όταν τα βαθύτερα, πιο θρεπτικά νερά φτάνουν στην επιφάνεια, τροφοδοτούν τον βιολογικό κύκλο: ευνοούν την ανάπτυξη φυτοπλαγκτού, στηρίζουν την τροφική αλυσίδα και τελικά δημιουργούν καλύτερες προϋποθέσεις για αυξημένη θαλάσσια παραγωγικότητα.
Με απλά λόγια, τα μελτέμια μπορεί να κάνουν τη θάλασσα λίγο πιο κρύα για τον λουόμενο, αλλά συχνά την κάνουν πιο «ζωντανή» για το θαλάσσιο οικοσύστημα. Γι’ αυτό και οι περιοχές όπου εμφανίζεται upwelling είναι διεθνώς γνωστές για την αυξημένη αλιευτική τους παραγωγικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλο μέρος της παγκόσμιας αλιείας προέρχεται από περιοχές όπου τα ψυχρά, πλούσια σε θρεπτικά συστατικά νερά ανεβαίνουν προς την επιφάνεια.
Στο Αιγαίο, η δράση των βοριάδων και η ιδιαίτερη γεωγραφία των νησιών, των διαύλων και των ακτογραμμών δημιουργούν κατά τόπους ευνοϊκές συνθήκες για τέτοιες διεργασίες. Οι χαμηλότερες θερμοκρασίες που καταγράφουν οι δορυφόροι δεν είναι απλώς μια ένδειξη «κρύας θάλασσας». Είναι πολλές φορές το αποτύπωμα μιας δυναμικής θαλάσσιας κυκλοφορίας, η οποία ανανεώνει τα επιφανειακά στρώματα και ενισχύει τη φυσική παραγωγικότητα.
Αυτό έχει ενδιαφέρον και για τους ανθρώπους της θάλασσας. Οι ψαράδες γνωρίζουν εμπειρικά ότι ο καιρός, ο άνεμος, η πίεση, η διαύγεια του νερού, τα ρεύματα, το φεγγάρι και η παλίρροια μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά των ψαριών. Δεν είναι όλα αυτά ισοδύναμα ούτε λειτουργούν πάντα με τον ίδιο τρόπο. Η βαρομετρική πίεση, για παράδειγμα, δεν πρέπει να θεωρείται από μόνη της καθοριστικός παράγοντας. Οι επιστημονικές προσεγγίσεις δείχνουν ότι επηρεάζει τη συμπεριφορά των ψαριών περισσότερο σε συνδυασμό με άλλες μεταβολές του καιρού και της θάλασσας.
Ωστόσο, η σταθερότητα ενός μελτεμιού, με σχετικά υψηλές πιέσεις, καλή οξυγόνωση των νερών, ανανέωση των επιφανειακών στρωμάτων και πιθανή άνοδο θρεπτικών συστατικών, μπορεί να δημιουργήσει καλύτερες συνθήκες για τη θαλάσσια ζωή. Δεν σημαίνει ότι κάθε μέρα με βοριά είναι απαραίτητα καλή για ψάρεμα. Σημαίνει όμως ότι το μελτέμι δεν είναι μόνο ένας άνεμος που δυσκολεύει το μπάνιο ή σηκώνει κύμα. Είναι και ένας φυσικός μηχανισμός που ανακατεύει, ανανεώνει και σε πολλές περιπτώσεις ενισχύει τη θάλασσα.
Η εικόνα του Copernicus Marine δείχνει ακριβώς αυτή τη διαφορά.
Το Αιγαίο εμφανίζεται ψυχρότερο σε σχέση με άλλες περιοχές, ιδίως εκεί όπου η δράση των βοριάδων είναι πιο επίμονη. Αντίθετα, σε πιο κλειστές ή λιγότερο εκτεθειμένες θαλάσσιες περιοχές, όπως τμήματα του Ιονίου ή τα νοτιοανατολικά πελάγη, οι θερμοκρασίες είναι υψηλότερες. Αυτή η χωρική διαφοροποίηση είναι πολύτιμη, γιατί μας βοηθά να βλέπουμε τη θάλασσα όχι ως κάτι ομοιόμορφο, αλλά ως ένα πεδίο συνεχών μεταβολών. Υπάρχει, βεβαίως, και η επιχειρησιακή πλευρά. Το μελτέμι μπορεί να είναι ευεργετικό για τη θερμοκρασία της θάλασσας και την ανανέωση των νερών, αλλά όταν ενισχύεται σημαντικά απαιτεί προσοχή στη ναυσιπλοία, στις μικρές βάρκες, στα θαλάσσια σπορ και στις ακτοπλοϊκές δραστηριότητες. Στην ξηρά, σε συνδυασμό με ξηρή βλάστηση και υψηλές θερμοκρασίες, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο ταχείας εξάπλωσης πυρκαγιών. Επομένως, η αξία του δεν αναιρεί την ανάγκη σωστής παρακολούθησης και προειδοποίησης.
Το αντίθετο παράδειγμα, σε παγκόσμια κλίμακα, το βλέπουμε συχνά στη διάρκεια επεισοδίων El Niño στον τροπικό Ειρηνικό. Εκεί, η εξασθένηση των αληγών ανέμων περιορίζει την ανάδυση ψυχρών και πλούσιων σε θρεπτικά συστατικά νερών, κυρίως στις ακτές της Νότιας Αμερικής. Η επιφάνεια της θάλασσας θερμαίνεται, η τροφοδοσία του φυτοπλαγκτού μειώνεται και ολόκληρη η τροφική αλυσίδα επηρεάζεται: από τα μικρά ψάρια μέχρι τα θαλασσοπούλια και τα μεγάλα αλιεύματα. Σε ισχυρά επεισόδια El Niño έχουν καταγραφεί σοβαρές επιπτώσεις στην αλιεία, μετακινήσεις θαλάσσιων ειδών, μείωση της παραγωγικότητας και πιέσεις σε ευαίσθητα οικοσυστήματα, όπως οι κοραλλιογενείς ύφαλοι. Έτσι γίνεται ακόμη πιο κατανοητό πόσο σημαντική είναι η φυσική ανανέωση των θαλάσσιων νερών: εκεί όπου το upwelling ενισχύεται, η θάλασσα γίνεται πιο παραγωγική· εκεί όπου αναστέλλεται, η θαλάσσια ζωή συχνά δοκιμάζεται.
Το συμπέρασμα είναι απλό: το μελτέμι δεν είναι μόνο «ο ενοχλητικός βοριάς του καλοκαιριού». Είναι ένας βασικός ρυθμιστής του καιρού και της θάλασσας στο Αιγαίο. Δροσίζει την ατμόσφαιρα, συγκρατεί τη θερμοκρασία της θάλασσας, ευνοεί κατά τόπους την ανάδυση ψυχρότερων και πλουσιότερων νερών, συμβάλλει στην ανανέωση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και, υπό κατάλληλες συνθήκες, μπορεί να συνδεθεί και με καλύτερη αλιευτική δραστηριότητα.
Πριν λοιπόν παραπονεθούμε ότι τα νερά στις Κυκλάδες ή στο Βόρειο Αιγαίο είναι ακόμη δροσερά, ας θυμηθούμε ότι αυτή η δροσιά δεν είναι απαραίτητα αρνητική. Είναι μέρος της φυσικής λειτουργίας του Αιγαίου. Και πολλές φορές, πίσω από ένα «κρύο» μπάνιο, κρύβεται μια θάλασσα πιο ζωντανή, πιο ανανεωμένη και πιο παραγωγική.
Καλές θάλασσες, καλά μπάνια και —για όσους γνωρίζουν να διαβάζουν τον καιρό και τη θάλασσα— καλές ψαριές
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect