Λουκιανός ο Σαμοσατεύς: Ο Πατέρας της Σάτιρας και της Επιστημονικής Φαντασίας

Ο Λουκιανός (περ. 125 μ.Χ. – μετά το 180 μ.Χ.) αποτελεί μία από τις πιο λαμπρές,

πνευματώδεις και ρηξικέλευθες μορφές της Ύστερης Αρχαιότητας.

Εκπρόσωπος της Δεύτερης Σοφιστικής, διέπρεψε ως ρήτορας, συγγραφέας και, κυρίως, ως ο απόλυτος σατιρικός της εποχής του. Μέσα από το έργο του καυτηρίασε τη θρησκευτική δεισιδαιμονία, τη ματαιοδοξία του πλούτου και την υποκρισία των φιλοσόφων.

Απο το arxaiaellinika.gr

1. Ο Βίος του: Από τα Σαμόσατα στην Αθήνα

Ο Λουκιανός γεννήθηκε στα Σαμόσατα της Κομμαγηνής (σημερινή Σαμσάτ της Τουρκίας, στα σύνορα με τη Συρία). Αν και η μητρική του γλώσσα ήταν πιθανότατα η συριακή ή αραμαϊκή, κατέκτησε την αρχαία ελληνική (και μάλιστα την κλασική αττική διάλεκτο) σε βαθμό τελειότητας.

• Τα πρώτα βήματα: Όπως εξιστορεί στο αυτοβιογραφικό έργο του Περί του ενυπνίου (Το Όνειρο), οι γονείς του τον έστειλαν να μάθει την τέχνη του λιθοξόου (γλύπτη) κοντά στον θείο του. Αφού έσπασε κατά λάθος μια μαρμάρινη πλάκα και ξυλοκοπήθηκε, εγκατέλειψε την τέχνη και στράφηκε στην Παιδεία (τη ρητορική και τα γράμματα).
• Ταξίδια και Καριέρα: Ταξίδεψε ευρύτατα στην Ιωνία, την κυρίως Ελλάδα, την Ιταλία και τη Γαλατία, βγάζοντας τα προς το ζην ως περιοδεύων ρήτορας και δικηγόρος.
• Η εγκατάσταση στην Αθήνα: Γύρω στο 165 μ.Χ. εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου αφιερώθηκε στη συγγραφή των ωριμότερων φιλοσοφικών και σατιρικών διαλόγων του.
• Το τέλος: Προς το τέλος της ζωής του, ανέλαβε μια υψηλόβαθμη και προσοδοφόρα διοικητική θέση στο ρωμαϊκό κράτος της Αιγύπτου (επί αυτοκράτορα Κόμμοδου), όπου πιθανότατα και πέθανε.

2. Η Καινοτομία του: Ο «Κωμικός Διάλογος»

Η μεγαλύτερη συνεισφορά του Λουκιανού στη λογοτεχνία είναι η δημιουργία ενός νέου είδους: του Κωμικού Διαλόγου. Ο ίδιος περηφανευόταν ότι πήρε τον αυστηρό Πλατωνικό Διάλογο (που χρησιμοποιούνταν για σοβαρή φιλοσοφική αναζήτηση) και τον πάντρεψε με τον καυστικό και ελεύθερο χαρακτήρα της Αριστοφανικής Κωμωδίας.

Το ύφος του διακρίνεται για τον άψογο Αττικισμό του (τη μίμηση δηλαδή της γλώσσας του 5ου και 4ου αι. π.Χ.), το δηκτικό του χιούμορ, την αβίαστη ειρωνεία και την καταστροφή κάθε δογματισμού.

3. Τα Σημαντικότερα Έργα και Αυτούσια Αποσπάσματα

Ο Λουκιανός έγραψε πάνω από 80 έργα (πολλά εκ των οποίων διασώζονται). Ακολουθούν τα πιο κομβικά, συνοδευόμενα από τα αρχαία κείμενα.

Α. «Αληθη Διηγήματα» (Η πρώτη Επιστημονική Φαντασία)

Το έργο Αληθινή  Ιστορία θεωρείται το πρώτο έργο επιστημονικής φαντασίαςστην  ιστορία. Περιγράφει ταξίδια στο διάστημα, πολέμους μεταξύ των κατοίκων της Σελήνης και του Ήλιου (όπου συμμετέχουν ιπτάμενες αράχνες και σκόρδα), και την κατάποση ενός πλοίου από ένα τεράστιο κήτος. Το έγραψε για να κοροϊδέψει τους ιστορικούς (όπως τον Ηρόδοτο και τον Κτησία) που πουλούσαν τα ψέματά τους για αλήθειες. Στον πρόλογο, ο Λουκιανός κάνει την πιο έντιμη δήλωση που έκανε ποτέ συγγραφέας: ομολογεί ότι λέει ψέματα.

Το Αρχαίο Κείμενο (Πρόλογος, 1.4): «Γράφω τοίνυν περί ων μήτε ειδον μήτε έπαθον μήτε παρ’ άλλων επυθόμην, έτι δέ μήτε όλως όντων μήτε τήν αρχήν γενέσθαι δυναμένων. Διό δει τούς εντυγχάνοντας μηδαμως πιστεύειν αυτοις… Κάν έν γάρ δή τουτο αληθεύσω λέγων ότι ψεύδομαι.»

(Γράφω, λοιπόν, για πράγματα που ούτε είδα, ούτε έπαθα, ούτε έμαθα από άλλους, και που επιπλέον ούτε υπάρχουν ούτε είναι δυνατόν να υπάρξουν ποτέ. Γι’ αυτό οι αναγνώστες δεν πρέπει με κανέναν τρόπο να τα πιστέψουν… Διότι σε τούτο τουλάχιστον θα πω την αλήθεια: στο ότι λέω ψέματα.)

Β. «Νεκρικοί Διάλογοι» (Η Ματαιότητα της Ζωής)

Σε αυτούς τους διαλόγους, διασημότητες, βασιλιάδες, φιλόσοφοι και όμορφοι της αρχαιότητας βρίσκονται στον Άδη. Εκεί, πρωταγωνιστεί συνήθως ο Κυνικός φιλόσοφος Μένιππος, ο οποίος κοροϊδεύει τους πάντες, αποδεικνύοντας ότι μπροστά στον θάνατο, τα πλούτη, η δύναμη και η ομορφιά είναι απολύτως άχρηστα.

Στον 18ο διάλογο, ο Μένιππος ζητά από τον θεό Ερμή να του δείξει πού είναι οι καλλονές (όπως η Ωραία Ελένη). Ο Ερμής του δείχνει γυμνά, ξερά κρανία.

Το Αρχαίο Κείμενο (Νεκρικοί Διάλογοι 18.1): ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Ερμη, που δ’ εισίν οι καλοί ή αι καλαί; ξενάγησόν με τόν επήλυδα. ΕΡΜΗΣ: Ου σχολή μοι, ω Μένιππε· πλήν κατ’ εκεινο απόβλεψον ες τά δεξιά, ένθα καί ο Υάκινθός εστι καί ο Νάρκισσος καί ο Νιρεύς καί Αχιλλεύς καί Τυρώ καί Ελένη καί Λήδα καί όλως τά αρχαια πάντα κάλλη. ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Οστα μόνον ορω καί κρανία των σαρκων γυμνά, όμοια τά πολλά. ΕΡΜΗΣ: Καί μήν εκεινά εστιν ά πάντες οι ποιηταί θαυμάζουσι, τά οστα, ων σύ καταφρονεις.

(ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Ερμή, πού είναι οι ωραίοι και οι ωραίες; Ξενάγησέ με τον νεοφερμένο. ΕΡΜΗΣ: Δεν έχω χρόνο, Μένιππε. Κοίτα όμως προς τα δεξιά, εκεί είναι ο Υάκινθος, ο Νάρκισσος, ο Αχιλλέας, η Ελένη… όλες οι αρχαίες καλλονές. ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Μόνο κόκκαλα βλέπω και κρανία γυμνά από σάρκα, σχεδόν όλα ίδια μεταξύ τους. ΕΡΜΗΣ: Κι όμως, αυτά τα κόκκαλα που εσύ περιφρονείς, είναι αυτά που όλοι οι ποιητές θαυμάζουν.)

Γ. Ο Πόλεμος κατά της Απάτης: «Αλέξανδρος ή Ψευδόμαντις»

Ο Λουκιανός μισούσε τους τσαρλατάνους. Σε αυτό το έργο επιτίθεται με σφοδρότητα στον Αλέξανδρο τον Αβωνοτειχίτη, έναν απατεώνα “προφήτη” της εποχής του, ο οποίος είχε ιδρύσει ένα ψεύτικο μαντείο χρησιμοποιώντας ένα εξημερωμένο φίδι στο οποίο είχε φορέσει μια υφασμάτινη ανθρώπινη μάσκα, πείθοντας τα πλήθη ότι ήταν η μετενσάρκωση του θεού Ασκληπιού (ο “Γλύκων”). Ο Λουκιανός ξεσκεπάζει τα τεχνάσματά του με δημοσιογραφική ακρίβεια.

4. Η Κληρονομιά και η Επίδρασή του

Η επιρροή του Λουκιανού στη δυτική σκέψη είναι τεράστια. Αν και το Βυζάντιο τον αντιμετώπισε με καχυποψία (συχνά τον αποκαλούσαν “Αντίχριστο” και “Βλάσφημο” λόγω της κριτικής του στους θεούς και τη μνεία του στους πρώτους Χριστιανούς στο έργο Περί της Περεγρίνου τελευτης), η Αναγέννηση τον λάτρεψε.

• Ο Έρασμος (που μετέφρασε έργα του στα λατινικά) εμπνεύστηκε από αυτόν το Μωρίας Εγκώμιον.
• Ο Τόμας Μορ δανείστηκε στοιχεία για την Ουτοπία του.
• Ο Τζόναθαν Σουίφτ εμπνεύστηκε τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ απευθείας από τα Αληθή Διηγήματα.
• Ο Συρανό ντε Μπερζεράκ και οι ιστορίες του Βαρώνου Μινχάουζενχρωστούν την ύπαρξή τους στο αφηγηματικό σύμπαν του Λουκιανού.

5. Το Απόλυτο Εγχειρίδιο του Ιστορικού: «Πως δει ιστορίαν συγγράφειν»

Ενώ στο Αληθη Διηγήματα ο Λουκιανός κοροϊδεύει τους ψεύτες ιστορικούς, στο δοκίμιο Πως δει ιστορίαν συγγράφειν (Πώς πρέπει να γράφεται η  ιστορία) καταθέτει το απόλυτο θεωρητικό μανιφέστο για την αντικειμενικότητα. Είναι το πρώτο έργο στην παγκόσμια γραμματεία που ορίζει τους κανόνες της ιστορικής μεθοδολογίας.

Ο Λουκιανός απαιτεί από τον ιστορικό να μην κολακεύει τους άρχοντες, να μην παρασύρεται από τον πατριωτισμό του και να λειτουργεί αποκλειστικά ως υπηρέτης της Αλήθειας. Το παρακάτω απόσπασμα αποτελεί τον “Χρυσό Κανόνα” της ιστοριογραφίας:

Ιστορία

Το Αρχαίο Κείμενο (Πως δει ιστορίαν συγγράφειν, 41): «Τοιουτος ουν μοι ο συγγραφεύς έστω, άφοβος, αδέκαστος, ελεύθερος, παρρησίας καί αληθείας φίλος… ίσος δικαστής, εύνους άπασιν άχρι του μή θατέρω απονείμαι πλειον του δέοντος, ξένος εν τοις βιβλίοις καί άπολις, αυτόνομος, αβασίλευτος, ου τί τωδε ή τωδε δόξει λογιζόμενος, αλλά τί πέπρακται λέγων.»

(Τέτοιος λοιπόν θέλω να είναι ο συγγραφέας: ατρόμητος, αδιάφθορος, ελεύθερος, φίλος της παρρησίας και της αλήθειας… δίκαιος κριτής, καλοπροαίρετος προς όλους αλλά τόσο ώστε να μην ευνοήσει κανέναν περισσότερο από όσο πρέπει, ξένος μέσα στα βιβλία του και χωρίς πατρίδα (άπολις), αυτόνομος, χωρίς να υποτάσσεται σε κανέναν βασιλιά, χωρίς να υπολογίζει τι θα σκεφτεί ο ένας ή ο άλλος, αλλά λέγοντας μόνο ό,τι πραγματικά έχει συμβεί.)

6. Η Μαρτυρία για τους Πρώτους Χριστιανούς: «Περί της Περεγρίνου τελευτης»

Ο Λουκιανός προσφέρει μία από τις σπανιότερες εξωχριστιανικές πηγές του 2ου αιώνα για την πρώιμη Χριστιανική Εκκλησία. Στο έργο Περί της Περεγρίνου τελευτής, εξιστορεί τη ζωή ενός Κυνικού φιλοσόφου (του Περεγρίνου), ο οποίος για ένα διάστημα είχε ενταχθεί στις κοινότητες των Χριστιανών στην Παλαιστίνη, εκμεταλλευόμενος την αφέλεια και την αλληλεγγύη τους.

Ο Λουκιανός δεν επιτίθεται στους Χριστιανούς με μίσος, αλλά τους περιγράφει με περιφρονητική οίκτο ως εύπιστους και απλοϊκούς ανθρώπους που ξεγελιούνται εύκολα από απατεώνες, σημειώνοντας την πίστη τους στην αθανασία και τη λατρεία τους προς τον «ανασκολοπισθέντα» (σταυρωθέντα) Χριστό.

Το Αρχαίο Κείμενο (Περί της Περεγρίνου τελευτης, 11-13): «Τόν μέγαν γουν εκεινον έτι σέβουσιν, τόν άνθρωπον τόν εν τη Παλαιστίνη ανασκολοπισθέντα, ότι καινήν ταύτην τελετήν εισηγεν ες τόν βίον… πεπείκασι γάρ αυτούς οι κακοδαίμονες τό μέν όλον αθάνατοι έσεσθαι καί βιώσεσθαι τόν αεί χρόνον.»

(Ακόμη και τώρα, βέβαια, λατρεύουν εκείνον τον μεγάλο άνθρωπο, αυτόν που σταυρώθηκε στην Παλαιστίνη, επειδή εισήγαγε αυτή τη νέα θρησκεία στη ζωή… Διότι έχουν πείσει τον εαυτό τους αυτοί οι δύστυχοι ότι θα είναι εντελώς αθάνατοι και ότι θα ζουν αιώνια.)

7. Το Ξεπούλημα της Φιλοσοφίας: «Βίων Πρασις»

Αν υπάρχει ένα έργο που αποδεικνύει το κοφτερό μυαλό του Λουκιανού, αυτό είναι η Βίων Πρασις (Πλειστηριασμός Βίων/Φιλοσοφιών). Ο Δίας και ο Ερμής στήνουν ένα σκλαβοπάζαρο, όπου δημοπρατούν τους ιδρυτές των μεγάλων φιλοσοφικών σχολών (Πυθαγόρα, Διογένη, Επίκουρο, Χρύσιππο, Σωκράτη κ.ά.).

Ο Λουκιανός αποδομεί τον δογματισμό της κάθε σχολής, παρουσιάζοντας τους φιλοσόφους να προσπαθούν να “πουλήσουν” τις ιδέες τους στους υποψήφιους αγοραστές, συχνά πέφτοντας σε κωμικές αντιφάσεις. Η κριτική του στοχεύει κυρίως τους Στωικούς και τους Πλατωνικούς, ενώ δείχνει μια ήπια συμπάθεια προς τον Επίκουρο (ο οποίος πολεμούσε τις δεισιδαιμονίες).

Το Αρχαίο Κείμενο (Βίων Πρασις, 2 – Δημοπρατώντας τον Πυθαγόρα):ΕΡΜΗΣ: Παρέστω ο άριστος. ΔΙΑΣ: Τόν Πυθαγορικόν κάλει, τόν κομήτην. ΕΡΜΗΣ: Άπιθι ες τό μέσον καί πάρεχε καταθεασθαι τοις ωνηταις. Άγε δή, βίον πωλω τόν άριστον, τόν σεμνότατον. Τίς ωνήσεται; τίς εθέλει υπέρ των όλων ειδέναι;

(ΕΡΜΗΣ: Ας παρουσιαστεί ο καλύτερος. ΔΙΑΣ: Κάλεσε τον Πυθαγόρειο, αυτόν με τα μακριά μαλλιά. ΕΡΜΗΣ: Έλα στο κέντρο και άφησε τους αγοραστές να σε περιεργαστούν. Εμπρός λοιπόν, πουλάω τον πιο άριστο, τον πιο σεμνό τρόπο ζωής! Ποιος θα τον αγοράσει; Ποιος θέλει να γνωρίζει τα μυστικά του σύμπαντος;)

Συμπέρασμα της Βιβλιογραφίας: Ο Λουκιανός δεν ήταν ένας βαθύς συστηματικός φιλόσοφος όπως ο Πλάτωνας, ούτε ένας ιστορικός. Ήταν ο οξυδερκέστερος παρατηρητής της ανθρώπινης φύσης. Με όπλο τον κοινό νου (common sense) και το ακαταμάχητο χιούμορ του, διέλυσε τις ψευδαισθήσεις της εποχής του, κάνοντάς τον έναν από τους πιο «μοντέρνους» συγγραφείς της αρχαιότητας.